Кіріспе

Мидың сол және оң ми жарты шарлары

Омыртқалы жануарлардың миы екі ми жарты шарынан тұрады, олар бойлық теліммен бөлінеді. Сондықтан миды сол және оң ми жарты шарларына бөліп қарастыруға болады. Әр жарты шардың сыртқы қабаты сұр заттан, ал ішкі қабаты ақ заттан тұратын ми қабығымен жабылған. Плаценталық сүтқоректілерде жарты шарлар өте ірі жүйке талшықтарынан құралған шанышқы денесі (corpus callosum) арқылы байланысады. Алдыңғы, артқы телімдер және бұрышты телім сияқты кішірек телімдер де жарты шарларды қосады және олар басқа омыртқалы жануарларда да кездеседі. Бұл телімдер екі жарты шар арасында ақпарат алмасып, жергілікті функцияларды үйлестіреді. Ми жарты шарларының үш полюсі белгілі: басқа (occipital), маңдай (frontal) және уақытша (temporal) полюстер. Орталық телім (central sulcus) – бұл париетталдық бөлікті маңдай бөлігінен және негізгі қозғалтқыш қабықты негізгі сезімталдық қабығынан бөлетін айқын телім. Макроскопиялық тұрғыдан жарты шарлар шамамен бір-бірінің көлеңкесі сияқты, тек қана шамалы айырмашылықтар бар, мысалы, адам миында байқалатын Яковлевтік бұрылыс, ол оң жақтың сәл иілуіне және сол жақтан алға жылжуына себеп болады. Микроскопиялық деңгейде ми қабығының цитоархитектурасы жасушалардың функциялары, нейротрансмиттерлер деңгейінің мөлшері және рецепторлардың типтері жарты шарлар арасында айтарлықтай асимметриялық екенін көрсетеді. Дегенмен, осы жарты шарлық үлестіру айырмашылықтарының кейбіреулері адамдар арасында немесе тіпті кейбір түрлерде тұрақты болса, көптеген байқалатын үлестіру айырмашылықтары берілген түр ішіндегі әрбір жеке адамда өзгереді.

Құрылымы

Әр ми жарымшарының сыртында сұр заттан тұратын ми қабығының сыртқы қабаты болады, ал ми жарымшарларының ішкі бөлігінде орталық жартылай шар деп аталатын ақ заттың ішкі қабаты немесе өзегі орналасқан. Мидың жарты шарларының ішкі бөлігіне бүйірлік қарыншалар, базальді ганглиялар және ақ зат кіреді.

Поляктар

Мидың үш полюсі бар: төбе полюсі, маңдай полюсі және уақытша полюсі. Төбе полюсі – әрбір ми шарындағы төбе лобтарының артқы ұшында орналасқан. Ол дөңгелек маңдай полюсінен сүйірлеу. Маңдай полюсі – әрбір ми шарындағы маңдай лобтарының ең алдыңғы бөлігінде орналасқан және төбе полюсінен дөңгелектірек. Уақытша полюсі маңдай және төбе полюстерінің арасында орналасқан, әрбір уақытша лобтың ортаңғы бас сүйегінің алдыңғы бөлігінде жатыр.

Құрамы

Егер екі жарты шардың жоғарғы бөлігі алынып тасталса, корпус каллозумнан шамамен 1,25 см жоғары деңгейде, орталық ақ зат овал пішіндес аймақ ретінде, центр-семиовальді, сұр заттан жасалған тар, бұқтырылған жиекпен қоршалған және көптеген ұсақ қызыл нүктелермен (пункта васкулоза) көмкерілген, бұл бөлінген қан тамырларынан қанның шығуынан пайда болады. Егер жарты шарлардың қалған бөліктерін сәл алшақтатса, бойлық жарықтың түбінде оларды байланыстыратын кең ақ зат жолағы, корпус каллозум байқалады; корпус каллозумға жанасқан жарты шарлардың жиектері labia cerebri деп аталады. Әр лабиум бұрын сипатталған цингулятты гирустың бөлігі болып табылады; ал оның және корпус каллозумның жоғарғы беті арасындағы ойыс каллозальдық сулькус деп аталады. Егер жарты шарларды корпус каллозумның жоғарғы бетімен тең деңгейде кесіп алса, осы құрылымның ақ заты екі жарты шарды байланыстыратын болады. Қазір көрінетін, бұқтырылған сұр зат жиегімен қоршалған ми сарысуының кең аумағы центр-семиоваль деп аталады. Центр-семиовальға қан жеткізуді орталық ми артериясы жүзеге асырады.

Даму

Ми жарты шарлары телеэнцефалоннан пайда болады. Олар ұрықтанудан кейін бес аптада қабырғалардың екі жақты ойысы ретінде қалыптасады. Жарты шарлар С пішінде дөңгелене өседі, содан кейін кері қайта бұрылып, жарты шарлардың ішіндегі барлық құрылымдарды (қарыншалар сияқты) бірге өздеріне тартады. Интравентрикулярлық тесік (Монро тесігі деп те аталады) бүйірлік қарыншалармен байланыс жасауға мүмкіндік береді. Хориоидтық торап эпендимальді жасушалар мен тамырлық мезенхимадан құралады.

Жарымшардың жақтаулануы

Көпшілік психологияда белгілі бір функциялар (мысалы, логика, креативтілік) жақталған, яғни мидың оң немесе сол жағында орналасқандығы туралы жиі кең ауқымды жалпыламалар жасалады. Бұл тұжырымдар көбінесе дәл емес, себебі мидың көптеген функциялары екі жарты шарда да таралады. Асимметрияға қатысты ғылыми дәлелдердің көп бөлігі жоғары деңгейдегі функцияларға емес, төмен деңгейдегі сезімталдық функцияларына байланысты (мысалы, грамматиканы санасыз өңдеу, жалпы "логикалық ойлау" емес). Кейбір функциялардың жақталғандығына қоса, төмен деңгейдегі бейнелеулер дене мүшелерінің қарсы жағын бейнелеуге бейім. Жақталғандығы дәлелденген ең жақсы мысал – Брока және Вернике аймақтары (тіл), олар көбінесе тек сол жарты шарда кездеседі. Бұл аймақтардың орналасуы жиі қолдануға байланысты, яғни олардың орналасуы басым қолға қарама-қарсы жарты шарда кездеседі. Семантика, интонация, акцентация және просодия сияқты функциялардың жақталғандығы кейіннен күмәндан туды және олардың екі жарты шарда да нейрондық негізі бар екені анықталды. Сезімдік ақпарат екі жарты шарда да өңделеді, бірақ бүйірлік бөлінеді: дене мүшелерінің әр жағынан келетін ақпарат қарсы жарты шарға жіберіледі (көрнекі ақпарат сәл әртүрлі бөлінеді, бірақ бәрібір жақталған). Сол сияқты, денеге жіберілетін қозғалыс басқару сигналдары да қарсы жақтан келеді. Осылайша, қолды таңдау (адам қай қолын пайдалануды артық көреді) жарты шардың жақталғандығымен де байланысты. Кейбір жағынан, жарты шарлар асимметриялық: оң жағы сәл үлкен. Оң жарты шарда нейротрансмиттер норадреналиннің, ал сол жарты шарда допаминнің деңгейі жоғары. Оң жарты шар тестостеронға сезімтал. Оң жақта ақ зат (ұзын аксондар) көп, ал сол жақта сұр зат (жасуша денелері) көп. Грамматика және сөздерді құрастыру сияқты тілдің сызықтық ойлау функциялары көбінесе мидың сол жарты шарына жатады. Керісінше, интонация және баса назар сияқты тілдің тұтас ойлау функциялары көбінесе мидың оң жарты шарына жатады. Интуитивті немесе эвристикалық арифметика, екі құлақты дыбыстың орналасуын анықтау және т.б. сияқты басқа интегративтік функциялар көбінесе екі жақты бақылауда болады.

Клиникалық маңызы

Овалдық ортаның инфарктісі пайда болуы мүмкін. Эпилепсияны емдеу үшін, мидың екі жарты шары арасындағы негізгі байланысты үзу мақсатында, корпус кальозумды кесуге болады, бұл процедура корпус кальозотомия деп аталады. Гемисферактомия – мидың бір жарты шарын алып тастау немесе оның жұмысын тоқтату. Бұл процедура өте сирек қолданылады және басқа емдерге көнбеген, ауыр түрдегі ұстамаларға шалдыққан жағдайларда ғана жасалады.