Кіріспе

Сүтқоректілер миының сыртқы қабаты Ми қабығы, сондай-ақ ми шапаны деп те аталады, адамдар мен басқа сүтқоректілердің миының нейрондық тінінің сыртқы қабаты болып табылады. Ол орталық нерв жүйесіндегі нейрондық интеграцияның ең ірі орталығы. Ми қабығы бойлық жарық арқылы сол және оң бөліктерге бөлінеді, ол екі ми жартышарын бөліп тұрады, олар ми қабығының астында corpus callosum арқылы біріктірілген. Көптеген сүтқоректілерде, кішкентай миы бар шағын сүтқоректілерден басқа, ми қабығы бүктеліп, бас сүйегінің шектеулі көлемінде үлкен беттік ауданды қамтамасыз етеді. Ми мен бас сүйегінің көлемін азайтудан басқа, қабық бүктелуі ми тізбегінің және оның функционалдық ұйымдастырылуының маңызды факторы болып табылады. Ми қабығындағы бүгілу немесе қырлы бөлік гирус (көпшесі – гири), ал ойыс бөлік сулькус (көпшесі – сульци) деп аталады. Бұл беттік бүктелулер ұрықтың даму кезеңінде пайда болады және гирификация процесі арқылы туғаннан кейін де жетіледі. Адам миында ми қабығының көп бөлігі сырттан көрінбейді, сулькус ішінде жатыр. Ірі сулькус және гири мидың бөлімдерін – мидың бөліктеріне ажыратады. Төрт негізгі бөлік – алдыңғы, төбелік, төменгі және жақынды бөліктер. Басқа бөліктерге лимбикалық бөлік және көбінесе аралық бөлік деп аталатын аралық қабық жатады. Адам ми қабығында 14-16 миллиард нейрон бар, ол ми массасының 40% құрайды. Ми қабығының 90% алты қабаттан тұратын неокортекс, ал қалған 10% үш-төрт қабаттан тұратын аллокортекс. Неокортекс – моторлық және визуалды қабықтарды қамтитын, кортис деп аталатын қабықтың әртүрлі аймақтарына бөлінеді. Кортикалық беттің үштен екі бөлігі сулькусқа көмілген, ал аралық қабық толығымен жасырылған. Ми қабығы гирустың үстінде ең қалың, ал сулькустың түбінде ең жұқа болады.

Қиылыстар

Ми қабығы нейрокраниум шегінде үлкен нейрондық тінді орналастыруға мүмкіндік беретіндей етіп бүктеледі. Адамда жазылған кезде әр жарты шар қабығының жалпы беті шамамен болады. Бүктелу ми бетінен ішке қарай болады, сондай-ақ бойлық жарылыстың ішіндегі әр жарты шардың медиалдық бетінде де кездеседі. Көптеген сүтқоректілердің ми қабығы гирлер деп аталатын төбелерімен және сулькус деп аталатын ойыстармен немесе жоғалаулармен қатты бүктеледі. Кейбір шағын сүтқоректілер, соның ішінде кейбір шағын кеміргіштердің ми беті тегіс болады, гирификация болмайды. Лимбикалық бөлім – әр жарты шардың медиалдық жағындағы қабықтың шеті, және ол көбінесе оған қоса қарастырылады. Сонымен қатар, мидың үш бөлігі сипатталады: парацентральді бөлік, жоғарғы париеталды бөлік және төменгі париеталды бөлік.

Қалыңдығы

Сүтқоректілер түрлерінде абсолюттік өлшемдер бойынша үлкен милар қалың қабыққа ие болады. Мидың магниттік-резонанстық томографиясы (МРТ) адам миының қабығының қалыңдығын өлшеуге және оны басқа көрсеткіштермен байланыстыруға мүмкіндік береді. Қабықтың әртүрлі аймақтарының қалыңдығы әртүрлі, бірақ жалпы алғанда, сезімталдық қабығы қозғалыс қабығынан жұқа болады. Бір зерттеу қабық қалыңдығы мен интеллект арасында оң байланыс бар екенін көрсетті. Тағы бір зерттеу мигреньмен ауыратын науқастарда соматосенсорлық қабықтың қалыңдығы жоғары екенін анықтады, бірақ бұл мигрень шабуылдарының нәтижесі ме, себебі ме, әлде екеуінің де ортақ себебі ме, әзірге белгісіз. Кейінірек, үлкен науқастар тобымен жүргізілген зерттеу мигреньмен ауыратын науқастардың қабық қалыңдығында өзгеріс жоқ екенін көрсетті. Ми қабығының генетикалық бұзылуы, белгілі бір аймақтарда жиырылудың азаюына алып келіп, микрогирусқа (төрт қабатты, алты емес) әкеледі, кейбір жағдайларда дислексиямен байланысты болуы мүмкін.

Неокортекстің қабаттары

Неокортекс алты қабаттан тұрады, I-ден VI-ға дейін нөмірленген, ең сыртқы I қабаты – ми қабығына жақын, ең ішкі VI қабаты – астыңғы ақ затқа жақын. Әр қабық қабатының әртүрлі нейрондардың ерекше таралуы және олардың басқа қабық және қабық асты аймақтарымен байланыстары бар. Әртүрлі қабық аймақтары арасында тікелей байланыс, ал таламус арқылы жанама байланыс бар. Қабық қабаттанудың ең айқын мысалы – бастапқы көру қабығындағы Геннари сызығы. Бұл – жалаңаш көзбен байқалатын ақ ұлпаның жолағы, ол бас миының төменгі бөлігіндегі калкарин шұңқырында орналасқан. Геннари сызығы таламустан көру ақпаратын көру қабығының IV қабатына жеткізетін аксондардан тұрады. Нейрондық жасушалардың денелерінің орналасуын және қабық ішіндегі аксондық жолдарды анықтау үшін қабықтың көлденең қималарын бояу, 20-ғасырдың басындағы нейроанатомистерге түрлі түрлерде қабықтың қабатты құрылымын егжей-тегжейлі сипаттауға мүмкіндік берді. Корбиниан Бродманның (1909) еңбегі сүтқоректілердің неокортексінің тұрақты түрде алты қабатқа бөлінетінін көрсетті.

I қабат

I қабат – ми қабығының молекулалық қабаты, онда сирек кездесетін шашыраңқы нейрондар бар, оның ішінде ГАБАергиялық роза гүлшесіндей нейрондар да кездеседі. I қабаттың құрамында пирамидалық нейрондардың апикальды дендриттік тармақтарының кеңейтімдері, көлденең бағытталған аксондар және глиальды жасушалар басым. Даму кезеңінде бұл қабатта Cajal-Retzius жасушалары мен субпиалдық түйіршікті қабат жасушалары табылады. Сонымен қатар, кейбір тікенді жұлдызша тәрізді жасушалар да осы қабатта кездеседі. Апикальды тармақшаларға келіп түсетін сигналдар ми қабығындағы ассоциативтік оқыту мен назарға қатысты кері байланыс әрекеттесуі үшін өте маңызды деп саналады. Бұрын I қабатқа сигнал ми қабығының өзінен келеді деп есептелген, бірақ қазір ми қабығының бүкіл мантиясы бойынша I қабат матрицалық немесе M типі таламус жасушаларынан маңызды сигналдар алатыны анықталды (IV қабатқа сигнал жіберетін ядролық немесе C типі жасушалардан өзгеше).

ІІ қабат

II қабат, сыртқы түйіршікті қабат, кішкентай пирамидалық нейрондар мен көптеген жұлдыз тәрізді нейрондарды қамтиды.

III қабат

III қабат, сыртқы пирамидалық қабат, көбінесе шағын және орта өлшемді пирамидалық нейрондарды, сондай-ақ тік бағытталған ішкі қабықшалық аксондары бар пирамидалық емес нейрондарды қамтиды; I-III қабаттар екі жарты шар арасындағы қабықшалық байланыстардың негізгі нысанасы, ал III қабат – қабықшалық байланыстардың басты көзі.

IV қабат

IV қабат, ішкі түйіршікті қабат, әртүрлі типтегі жұлдызды және пирамидалық жасушаларды қамтиды және таламустың С типті (негізгі тип) нейрондарынан келетін таламокортикальдық афференттердің негізгі нысанасы болып табылады. Яғни, бір кортикальдық бағанадағы VI қабаттағы нейрондар сол кортикальдық бағанаға кіріс беретін таламус нейрондарымен байланысады. Бұл байланыстар қоздырғыш және тежегіш болып табылады. Нейрондар таламустағы нейрондарға қоздырғыш талшықтар жібереді, сондай-ақ осы таламустағы нейрондарды немесе оларға жақын орналасқан нейрондарды тежейтін қосымша сигналдарды таламустың ретикулярлық ядросына жібереді. Бір теория бойынша, ми қабығына холинергиялық стимуляция арқылы тежегіш шығыс төмендетілгендіктен, бұл ми сабасына лемнискальдық кірістерді ретрансляциялау үшін реттелетін "пайданы басқаруды" қамтамасыз етеді. Микроколонналар кортиканың негізгі функционалдық бірліктері деп саналады. 1957 жылы Вернон Маунткасл кортиканың функционалдық қасиеттері бүйірлес жатқан нүктелер арасында күрт өзгеретінін, бірақ бетке перпендикуляр бағытта үздіксіз болатынын көрсетті. Кейінгі зерттеулер көру қабығында (Хубель мен Визель, 1959), есту қабығында және ассоциациялық қабықта функционалдық жағынан ерекшеленетін кортикальдық бағандардың бар екенін дәлелдеді. IV қабаты жоқ кортикальдық аймақтар агранулярлы деп аталады. Тек қана IV қабаты бар кортикальдық аймақтар дисгранулярлы деп аталады. Әрбір қабаттағы ақпаратты өңдеу әртүрлі уақыт динамикасымен анықталады, II/III қабаттарда 2 Гц тербеліс баяу, ал V қабатта 10-15 Гц тербеліс жылдам болады.

Нейро түтік

Ми қабығы нейрон түтігінің ең алдыңғы бөлігінен, яғни мидың алдыңғы аймағынан дамиды. Нейрон пластинкасы бүгіліп, жабылып нейрон түтігін құрайды. Нейрон түтігінің ішкі қуысынан қарынша жүйесі, ал оның қабырғасындағы нейроэпителий жасушаларынан жүйке жүйесінің нейрондары мен глия жасушалары пайда болады. Нейрон пластинкасының ең алдыңғы (алдыңғы немесе бас бөлігі) – просенцефалон, невроляция басталмас бұрын-ақ көрінеді, және ол ми шарының екі жартысын, содан кейін ми қабығын тудырады.

Кортикальды нейронның дамуы

Кортикальды нейрондар қарыншалардың жанындағы қарыншалық аймақта пайда болады. Алғашқыда бұл аймақта нейрондық шектес жасушалар болады, олар радиалдық глиальды жасушаларға – прогениторлық жасушаларға айналады, және глиальды жасушалар мен нейрондарды жасау үшін бөлінеді.

Радиалдық жіңішке

Ми қабығы әртүрлі жасуша түрлерін құрайтын гетерогенді жасушалардан тұрады. Бұл жасушалардың көпшілігі неокортекстің әртүрлі жасуша түрлерін қалыптастыратын радиалдық глиалық миграциядан пайда болады, және бұл нейрогенездің күшеюімен байланысты кезең. Сол сияқты, нейрогенез процесі қабықтың әртүрлі қабаттарының қалыптасуы үшін ламинацияны реттейді. Осы процесте жасуша тағдырының шектелуі күшейеді, бұл қабықтағы кез келген жасуша түрін тудыратын ертедегі прогениторлардан басталып, кейінгі прогениторлар тек сыртқы қабаттардың нейрондарын тудырады. Бұл жасуша тағдырының айырмашылығы қабықта "іштен сыртқа" қарай топография құрады, онда жас нейрондар сыртқы қабаттарда, ал ескі нейрондар терең қабаттарда орналасады. Сонымен қатар, ламинарлық нейрондар әртүрлі қабық қабаттарын нақтырақ ажырату үшін S немесе G2 фазасында тоқтатылады. Ламинарлық дифференциация туғаннан кейін толық аяқталады, себебі даму кезінде ламинарлық нейрондар сыртқы сигналдар мен қоршаған ортаның ықпалына сезімтал болып қалады. Қабықты құрайтын жасушалардың көпшілігі радиалдық глиадан жергілікті түрде пайда болса да, басқа аймақтардан миграциялайтын нейрондардың да шағын тобы бар. Радиалдық глиа пірамида тәрізді нейрондарды тудырады және глутаматты нейротрансмиттер ретінде пайдаланады, бірақ осы миграциялық жасушалар жұлдыз тәрізді нейрондарды тудырып, GABA-ны негізгі нейротрансмиттер ретінде қолданады. Бұл GABAергиялық нейрондар медиалдық ганглиондық бүйірлік (MGE) прогениторлық жасушаларынан пайда болады, олар субвентрикулярлық аймақ арқылы қабыққа тангенциалды түрде миграциялайды. ГАБА рецепторлары даму кезінде қоздырғыш болғандықтан, ГАБАергиялық нейрондардың миграциясы өте маңызды. Бұл қозуды негізінен ГАБА рецепторы арқылы хлорид иондарының ағыны қамтамасыз етеді, бірақ ересектерде хлорид концентрациясы өзгереді, бұл хлоридтің ішке қарай ағынына және постсинаптикалық нейрондардың гиперполяризациясына әкеледі. Прогениторлық жасушалардың алғашқы бөліністерінде пайда болатын глиальды талшықтар радиалды бағытта орналасқан, қабықтың қалыңдығын қарыншалық аймақтан сыртқы, пиальды бетке дейін жабады және нейрондардың қарыншалық аймақтан сыртқа қарай миграциясына тіреуші құрылымды қамтамасыз етеді. Туған кезде қабық нейронының жасуша денесінде дендриттер өте сирек кездеседі және аксон жетілмеген. Өмірінің бірінші жылында дендриттердің саны күрт өседі, олар басқа нейрондармен жүз мыңға дейін синапстық байланыстарды құруға мүмкіндік береді. Аксон жасуша денесінен қашыққа дейін созылуы мүмкін.

Асимметриялық бөліну

Прогениторлық жасушалардың алғашқы бөліністері симметриялық болып келеді, бұл әрбір митоздық циклда прогениторлық жасушалардың жалпы санын екі есеге арттырады. Содан кейін, кейбір прогениторлық жасушалар асимметриялық түрде бөліне бастайды, нәтижесінде радиалдық глиальды талшықтар бойымен қозғалатын, қарыншалық аймақтан шығып кететін бір постмитоздық жасуша және дамудың соңына дейін бөліне беретін, соңында глиальды жасушаға немесе эпендимальды жасушаға дифференциацияланатын бір прогениторлық жасуша пайда болады. Митоздың G1 фазасының ұзаруы, таңдаулы жасуша циклінің ұзаруы ретінде қарастырылады, осы кезде жаңа туған нейрондар қабықтың тереңірек қабаттарына қозғалады. Қозғалып келе жатқан қыз жасушалар ми қабығының пирамидалық жасушаларына айналады. Даму процесі уақыт бойынша реттеледі және жүздеген гендер мен эпигенетикалық реттеуші механизмдермен басқарылады.

Қабаттар ұйымы

Жетілген ми қабығының қабатты құрылымы даму кезінде қалыптасады. Алғашқы пирамидалық нейрондар желдеткіш аймақтан және субжелдеткіш аймақтан, сондай-ақ реэлин өндіретін Кахал-Ретциус нейрондары преплатадан шығып кетеді. Содан кейін, нейрондардың тобы преплатаның ортасына көшіп, осы уақытша қабатты беткі шеттік аймаққа бөледі, ол жетілген неокортекстің I қабатына, ал субплата кортикаль пластинка деп аталатын ортаңғы қабатты құрайды. Бұл жасушалар жетілген ми қабығының терең қабаттарын – бесінші және алтыншы қабаттарды құрайды. Кейінірек пайда болған нейрондар терең қабаттағы нейрондардың арасымен радиалды түрде кортикаль пластинкаға көшіп, жоғарғы қабаттарға (екіден төртке дейін) айналады. Осылайша, ми қабығының қабаттары іштен сыртқа қарай ретпен қалыптасады. Нейрогенездің осы іштен сыртқа қарай жүзеге асуындағы жалғыз ерекшелік приматтардың I қабатында байқалады, онда, кеміргіштерден өзгеше, нейрогенез кортикогенездің барлық кезеңі бойына жалғаса береді.

Кортикальды үлгілеу

Функционалдық қабық аймақтарының картасы, оның ішінде негізгі қозғалтқыш және көру қабығы, "протокартадан" пайда болады, ол эмбриональдық дамудың ерте кезеңінде фибробласт өсу факторы FGF8 сияқты молекулалық сигналдармен реттеледі. Бұл сигналдар қабық қабығының бастапқы бетіндегі қабық аймақтарының мөлшерін, пішінін және орналасуын реттейді, ішінара транскрипция факторларының экспрессиясының градиенттерін реттей отырып, қабық үлгісі деп аталатын процесс арқылы. Мұндай транскрипция факторларының мысалдары EMX2 және PAX6 гендерін қамтиды. Екі транскрипция факторы да бір-біріне қарама-қарсы экспрессия градиентін құрайды. Pax6 ростральді-бүйірлік полюсте жоғары экспрессияланады, ал Emx2 каудомедиалдық полюсте жоғары экспрессияланады. Бұл градиенттің қалыптасуы дұрыс даму үшін маңызды. Мысалы, Pax6-тағы мутациялар Emx2-нің экспрессия деңгейін оның қалыпты экспрессиялық доменінен тысқары қарай кеңейтуге әкелуі мүмкін, бұл, әрі қарай, каудальдық-медиалдық қабықтан, мысалы, көру қабығынан алынған аймақтардың кеңеюіне соқтырады. Керісінше, Emx2-де мутациялар пайда болса, ол Pax6 экспрессиялайтын доменнің кеңеюіне және маңдай және қозғалтқыш қабық аймақтарының үлкеюіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан зерттеушілер кортекс маңындағы ұқсас градиенттер мен сигнал беру орталықтары осы транскрипция факторларының аймақтық экспрессиясына үлес қосуы мүмкін деп санайды. Кортикальды нейрогенез және қабаттардың қалыптасу кезеңінде көптеген жоғары сүтқоректілер гирификация процесін бастайды, ол ми қабығының ерекше бүктемелерін жасайды. Гирификация ДНК-мен байланысты Trnp1 ақуызы және FGF және SHH сигналдануымен реттеледі.

Эволюция

Мидың әртүрлі аймақтарының ішінде ми қабығы ең көп эволюциялық өзгеріске ұшыраған және ең соңғы кезде дамыған. Бұл теорияға сәйкес, жаңа радиалдық бірліктердің қосылуы арқылы жаңа қабықша аймақтары қалыптасады, бұл дің жасушалары деңгейінде жүзеге асырылады. Протокарта гипотезасы әр қабық аймағындағы нейрондардың жасушалық және молекулалық ерекшеліктері мен қасиеттері бастапқы картада радиалдық глиальды жасушалар деп аталатын қабық түбір жасушаларымен анықталады демекші. Бұл карта секрецияланатын сигналдық ақуыздар және одан кейінгі транскрипциялық факторлармен реттеледі.

Байланыстар

Ми қабығы таламус және базальды ганглиялар сияқты әртүрлі қабық асты құрылымдармен байланысты, оларға эфференттік байланыстар арқылы ақпарат жіберіп, ал олардан афференттік байланыстар арқылы ақпарат алады. Дене сезімдерінің көп бөлігі таламус арқылы ми қабығына бағытталады. Алайда, иіс ақпараты иіс бағанасы арқылы иіс қабығына (пириформды қабыққа) жетеді. Көптеген байланыстар қабықтың бір аймағынан екіншісіне, қабық асты аймақтарынан емес; Брайтенберг пен Шуз (1998) негізгі сезімдік аймақтарда, кіріс талшықтары тоқтайтын қабық деңгейінде 20%-ға дейін синапстарды қабықтан тыс афференттермен қамтамасыз етеді, бірақ басқа аймақтарда және басқа қабаттарда бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болуы мүмкін екенін айтады.

Кортикальды аймақтар

Бөлек ми қабығының барлығы Корбиниан Бродманның алғашқы жұмысында 52 түрлі аймаққа бөлінген. Бродман аймақтары деп аталатын бұл аймақтар цитоархитектурасына негізделген, бірақ сонымен қатар түрлі функциялармен байланысты. Мысалы, Бродманның 17-аймағы – негізгі көру қабығы. Көбінесе ми қабығы үш бөліктен тұрады деп сипатталады: сезімтал, моторлық және қауымдастырылымдық аймақтар.

Сезімтал аймақтар

Сезімталдық аймақтар – сезім мүшелерінен ақпаратты қабылдап, өңдейтін ми қабығының аймақтары. Таламустан сезімдік сигналдарды қабылдайтын ми қабығының бөліктері негізгі сезімталдық аймақтары деп аталады. Көру, есту және қозғалыс сезімдері тиісінше, негізгі көру қабығы, негізгі есту қабығы және негізгі соматосенсорлық қабық арқылы жүзеге асырылады. Жалпы, екі ми жартышары денедің қарама-қарсы жағынан ақпарат алады. Мысалы, оң жақ негізгі соматосенсорлық қабық сол жақ қол-аяқтан ақпарат алады, ал оң жақ көру қабығы сол жақ көру алабынан ақпарат алады. Ми қабығындағы сезімдік карталардың ұйымдастырылуы, тиісті сезім органының ұйымдастырылуын көрсетеді, бұл топографиялық карта деп аталады. Мысалы, негізгі көру қабығындағы жақын орналасқан нүктелер, тор қабықтағы жақын орналасқан нүктелерге сәйкес келеді. Бұл топографиялық карта ретинотоптық карта деп аталады. Сол сияқты, негізгі есту қабығында тонотоптық карта, ал негізгі соматосенсорлық қабықта соматотоптық карта бар. Денеге арналған соңғы топографиялық карта артқы орталық жиырылғанда (gyrus) деформацияланған адам бейнесі түрінде бейнеленеді, бұл соматосенсорлық гомункулус деп аталады, онда дене мүшелерінің әртүрлі өлшемдері олардың иннервациясының салыстырмалы тығыздығын көрсетеді. Көп сезімдік иннервацияға ие аймақтар, мысалы, саусақ ұштары мен еріндер, нәзік сезімді өңдеу үшін көбірек ми қабығы аймағын қажет етеді.

Қатысу аймақтары

Ассоциациялық аймақтар – бұл негізгі аймақтарға жатпайтын ми қабығының бөліктері. Олар әлемді мағыналы қабылдау тәжірибесін құруға, тиімді әрекеттесуге және абстрактілі ойлау мен тілді қолдауға мүмкіндік береді. Париеталды, шaqырықшалы және тоқыраулы бөлікшелер – барлығы ми қабығының артқы бөлігінде орналасқан – сезімдік ақпаратты және жадта сақталған ақпаратты интеграциялайды. Маңдайлық бөлікше немесе маңдайлық ассоциациялық кешен іс-қимылдар мен қозғалыстарды жоспарлауға, сондай-ақ абстрактілі ойлауға қатысады. Жалпы алғанда, ассоциациялық аймақтар таратылған желілер ретінде ұйымдастырылған. Әр желі ми қабығының кеңістікте орналасқан аймақтарын байланыстырады. Әр түрлі желілер бір-біріне жақын орналасқан, нәтижесінде өзара байланысқан желілердің күрделі тізбегі пайда болады. Ассоциациялық желілердің нақты ұйымдасуы әрекеттесу, иерархиялық қатынастар және желілер арасындағы бәсекелестік туралы деректермен талқыланады. Адамдарда ассоциациялық желілер тілдік функция үшін ерекше маңызды. Бұрын тілдік қабілеттер Брока аймағында, сол жақ төменгі маңдайлық жиырының аймақтарында, BA44 және BA45 тілдік өрнек беру үшін және Вернике аймағында BA22 тілді қабылдау үшін орналасқан деп есептелген. Алайда, тілдік өрнек беру және қабылдау процестері тек бүйірлік тегіс айналасындағы құрылымдарда ғана емес, сонымен қатар маңдайлық бөлікшеде, базальды ганглияларда, мишықта және көпірде де жүзеге асатыны көрсетілді.

Клиникалық маңызы

Нейродегенеративті аурулар, мысалы, Альцгеймер ауруы, ми қабығының сұр затының атрофиясымен сипатталады. Орталық нерв жүйесінің басқа ауруларына эпилепсия, қозғалыс бұзылыстары және афазияның түрлі түрі (сөзді айту немесе түсінудегі қиындықтар) сияқты неврологиялық бұзылыстар жатады. Ауру немесе жарақат салдарынан мидың зақымдануы, мысалы, маңайлық бөлік бұзылысында, нақты бір бөлікке зақым келтіруі мүмкін, соның салдарынан оған байланысты функцияларға әсер етеді. Миды инфекциядан қорғайтын қан-ми тосқауылы бұзылып, патогендердің енуіне мүмкіндік береді. Даму кезеңіндегі ұрық, туа біткен кемшіліктерге және кейінгі дамудағы проблемаларға әкелуі мүмкін түрлі қоршаған орта факторларына ұшырайды. Мысалы, ананың алкоголь ішуі ұрықтың алкогольдік спектрлік бұзылысына (FASD) алып келуі мүмкін. Нейробиологиялық дамудың бұзылуына себеп болатын басқа факторлар – дәрі-дәрмектер сияқты токсиндер және рентген сәулелері сияқты радиация. Инфекциялар да қабықтың дамуына әсер етуі мүмкін. Вирустық инфекция – лиссенцефалияның бір себебі, ол гирификацияның болмауынан тегіс қабыққа алып келеді. Кортикальді стимуляциялық карталау деп аталатын электрокортикографияның бір түрі – бұл инвазивті процедура, ол қабықтың нақты аймақтарының функцияларын анықтау үшін электродтарды тікелей ашық миға орналастыруды қамтиды. Ол клиникалық және терапиялық қолдануда, соның ішінде хирургиялық алдын ала карталауда қолданылады.

Кортикалық бұзылулармен байланысты гендер

Ми қабығының микроцефалия, шизенцефалия және лиссенцефалияның түрлері сияқты кең ауқымды генетикалық бұзылыстарына себеп болатын бірнеше генетикалық мутациялар бар. Хромосомалық аномалиялар да нәтижесінде нәзік Х синдромы және Ретт синдромы сияқты нейробиологиялық даму бұзылыстарына алып келуі мүмкін. MCPH1 микроцефалиннің кодын жазады, ал осы және ASPM-дегі бұзылыстар микроцефалиямен байланысты. COL4A1 шизенцефалиямен байланысты, бұл жағдай ми шарының үлкен бөліктерінің жоқтығымен сипатталады.

Тарих

1909 жылы Корбинян Бродман цитоархитектуралық ерекшеліктерге сүйене отырып, неокортекстің әртүрлі аймақтарын бөліп көрсетті және ми қабығын 52 аймаққа жіктеді. Сантьяго Рамон и Кахалдың шәкірті Рафаэль Лоренте де Но дендриттер мен аксондардың таралуына қарай қабықша нейрондарының 40-тан астам түрін анықтады. Сонымен қатар, құстардың паллиі сананың нейрондық негізі болу мүмкіндігі де қарастырылды. Бұған дейін омыртқасыз жануарларда ми қабығына баламасы табылмаған болатын. Дегенмен, 2010 жылы Cell журналында жарияланған, гендік экспрессия профильдеріне негізделген зерттеу, ми қабығы мен Platynereis dumerilii түр құртының саңырауқұлақ денелері арасындағы тығыз байланысты көрсетті. Саңырауқұлақ денелері – көптеген құрттар мен буынтықтылардың миында кездесетін, оқу және жад процестерінде маңызды рөл атқаратын құрылымдар; генетикалық деректер олардың ортақ эволюциялық тегін көрсетеді, демек ми қабығының алғашқы пішімдерінің пайда болуы кембрийге дейінгі кезеңге дейін жетеді.