1964 жылғы Бразилия төңкерісіндегі АҚШ-тың "Бауыр Самуэль" әрекеті

Кіріспе

1964 жылғы АҚШ әскери операциясы

"Братан Сэм" операциясы – 1964 жылы Бразилиядағы төңкеріске қолдау көрсету мақсатымен АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Әуе күштерінің қолданылуы. Жоао Гуларт үкіметімен қарым-қатынастың нашарлауы және оған қарсы күреске түскен топтардың ыңғайлы көзқарасы салдарынан, көтерілістің сәтті аяқталуын қамтамасыз ету үшін операция жүргізу туралы идея туды. Бұл мәселе АҚШ-тың Бразилиядағы елшісі Линкольн Гордон мен Вашингтондағы шенеуніктер арасында президент Джон Ф. Кеннеди және оның ізінен келген Линдон Б. Джонсон басшылығымен талқыланды. Олар логистикалық қолдау көрсету, "туды көрсету" үшін бразилиялық жағалауға эскадрильяны орналастыру және тіпті, ең нашар жағдайда, қолданылмаған алып құрлық операциясын жоспарлау мүмкіндіктерін қарастырды. Операция бразилиялық заговоршылармен, мысалы, генерал Кастело Бранкомен байланыс орнату арқылы жоспарланды, сондай-ақ шетелдік көмек сұрайтын уақытша үкімет құрылатыны ескерілді. Төңкеріс басталған кезде, операция белсендіріліп, көтерілісші әскерилерге теңіз арқылы бензин сияқты отын жеткізілді, Бразилияға жақын жерде эскадрилья қалдырылды және әуе арқылы соғыс жабдықтары тасымалданды. Әскери-теңіз күштерінің құрамына ұшақ тасымалдаушы USS Forrestal, тікұшақ тасымалдаушы, Екінші флоттан алты эсминец және төрт танкер кірді. Ұшақ тасымалдаушы Вирджиниядан шықты, ал танкерлер Кариб теңізінде жүк тиеуі керек болды. Әуе күштерінің құрамында жеті C-135 ұшағы, сегіз көмекші ұшақ, бір әуе қолдауы және құтқару ұшағы, сегіз истребитель, байланыс ұшағы, әуедегі басқару пункті, қару-жарақ және оқ-дәрілер болды. Әуе күштерінің генералы Джордж С. Браунға Панамадағы Оңтүстік командасымен үйлестірілген миссияны басқару тапсырылды. Жүк әуе базаларында күтіп тұрғанда, кемелер порттардан шыға бастады. Алайда, Бразилиядағы оппозициялық әскерилер Гуларт үкіметін тездетіп құлатты, ал Кастело Бранко логистикалық қолдаудың қажеті жоқ екенін хабарлады. Осылайша, операция Бразилияда нақты әсерін тигізбей тоқтатылды, бірақ ол американдық үкіметтің араласуға бейімділігін көрсетті. Бұл 1976-1977 жылдары құжаттардың құпиясы алынған кезде жарияланды.

Operation Brother Sam was the use of the United States Navy and Air Force in support of the coup in Brazil in 1964. With the deterioration in relations with João Goulart's government and the favorable attitude of the groups conspiring against him, the idea of an operation to ensure the success of an uprising arose. The issue was discussed between the U. S. ambassador to Brazil, Lincoln Gordon, and officials in Washington throughout the administration of president John F. Kennedy and his successor Lyndon B. Johnson. They thought about logistical support, the positioning of a squadron on the Brazilian coast to "show the flag" and even, in an extreme situation, a plan for a gigantic land operation, which was not used. The operation was planned by maintaining contact with Brazilian conspirators such as general Castelo Branco, and had as an assumption the formation of a provisional government that would request foreign aid. With the outbreak of the coup d'état, the operation was activated to transfer fuel such as gasoline by sea to the insurgent military, to leave a squadron near Brazil, and to take war supplies by air. The naval component consisted of the aircraft carrier USS Forrestal, a helicopter carrier and six destroyers from the Second Fleet, as well as four tankers. The aircraft carrier departed from Virginia, while the tankers were to load in the Caribbean. The air component was seven C 135 aircraft, eight supply aircraft, one air support and rescue aircraft, eight fighters, a communications plane, an airborne command post, weapons and ammunition. Air Force general George S. Brown was given command of the mission, which was coordinated by the Southern Command in Panama. While shipments waited at the air bases, ships began to leave their ports. However, the opposition military in Brazil quickly overthrew the Goulart government, and Castelo Branco reported that logistical support would not be needed. The operation was thus deactivated before it had any physical effect in Brazil, but it demonstrated the interventionist disposition of the American government. It came to light between 1976 and 1977 with the declassification of documents.

Контекст

1959 жылы Куба революциясынан кейін АҚШ үкіметінің Латын Америкасындағы солшыл көшбасшыларға қатысты ұстанымы қатаңдады. Олардың арасында Бразилиядағы Жоао Гуларт үкіметі де болды. АҚШ Гуларттың ішкі және сыртқы саясатынан алаңдады, екіжақты қарым-қатынастар нашарлады. "Прогресс үшін Альянс" оған умеренный әдістермен әсер ете алмағандықтан, Вашингтон 1962 жылы оппозицияның сайлау науқанын қаржыландыру және оппозициялық губернаторларға экономикалық көмек көрсету сияқты шаралармен Бразилия үкіметін әлсіретуге кірісті. Бір кезден кейін, әдебиетте пікір таласы тудырған Вашингтон Гуларттың құлауына жақсы көзбен қарасты. 1961 жылдан бастап Бразилия әскерінің бір бөлігі үкіметке қарсы қастандық жасады, ал АҚШ елшілігі осы әрекеттерден хабардар болды. 1963 жылға қарай АҚШ үкіметі Гулартты құлатуға қабілетті Бразилия Қарулы күштеріндегі топты іздеді. Сол жылдың соңында төтенше жағдайларға дайындалу жоспарларын жасап, бүлік болған жағдайда не істеу керектігін ойластырды. Көтерілісшілердің сәтті болуы үшін американдық қолдау қажет болуы мүмкін деген алаңдаушылық туды, 7 қазанда Кеннеди Гордоннан араласу қажет болуы мүмкін екендігі туралы сұрады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің қарашада жасаған құжатында "АҚШ-тың қарулы күштеріне баса назар аударатын" жаңа жоспар туралы айтылды. "Біріккен бауыр" операциясына әкелетін жоспардың көлемі операцияның өзінен де кеңірек болды.

Америка саммиті талқылаулары

1963 жылдың 11 желтоқсанындағы жоспардың нұсқасында, бұрынғы айлардан бері дамып келе жатқан болса керек, төрт мүмкіндік қарастырылған. Үшіншісі, Гуларттың қызметтен алынуы, болған оқиғаға ұқсас еді. Екіншісі: әскери төңкерілшілер «демократиялық күштер» деп аталды. Олардың сұранысы бойынша, құжат оның ертерек жариялануының саяси зиян келтіретінін көрсетті. Сондай-ақ, ашық араласу және Гуларттың қарсыластарына қарсы жеңісі де жамандыққа ұшыратар еді. Әскери-теңіз күштері тобы туралы идея осы кезде болған жоқ, бірақ «Кеңес немесе Куба тарапынан араласу болған жағдайда ғана күш қолдану» мүмкіндігі мұндай топқа немесе тіпті құрлықтағы операцияға сілтеме жасауы мүмкін. 1964 жылдың наурыз айының ортасында елшілік саяси дағдарыстың ушығуы, генерал Кастелу Бранку басшылығымен әскери төңкерілшілердің бірігуі, ол төңкеріс жасауы мүмкін, және штат губернаторларының оларға қосылуы туралы хабарлады. 20 наурызда Ақ үй мен одан кейін елшілікте өткен кездесуде оппозицияны қолдау үшін әуе кемесі мен танкерлер жіберілетіні белгілі болды. Біріншісі, Кастелу Бранку жақтастары елдің көп бөлігін басып алған жағдайда да, Рио-Гранде-ду-Сул мен Пернамбуку штатында қарсылық болуы мүмкін екенін болжады, ал жағалаудағы теңіз күштерінің болуы, «туды көрсету» көтерілісшілердің пайдасына күш көрсету болар еді. Линкольн Гордон кейіннен топтың мақсаттарының бірі Бразилия аумағындағы американдық азаматтарды эвакуациялау екенін айтты. Бұл мүмкін, бірақ ол 1964 жылы Сыртқы істер министрімен болған хат алмасуында мұны айтпаған. Бұл идея Ақ үйдегі кездесудегі кейбір сарапшылар тарапынан сынға алынды. Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші МакДжордж Банди үшін «жаза қылмыска сай емес». Генерал Эндрю Гудпастер отрядтың оппозицияға қалай көмектесе алатынын түсінбеді. Линкольн Гордон өз идеяларын өткізу үшін жоғары лауазымдағы адамдардың қарсылығына тап болды және Бразилияның әскери төңкерілшілерін қолдау жөніндегі барлық күш-жігердің орталық тұлғасы ретінде көзге түсті. Отын жеткізу Гуларт жақтастарының Petrobras компаниясындағы отынмен жабдықтауды тоқтатуына жол бермейді. Бұл мәселе туралы Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) Сан-Паулу кәсіпкері Альберто Байингтон хабарлаған. Екінші жағынан, 1963 жылғы желтоқсандағы жоспарда отын туралы айтылған және оның ережелері кепілдендірілуі керек екені көрсетілген, бұл идеяның соңғы сәтте тумағанын көрсетеді. Отыннан басқа, қару-жарақ туралы да алаңдаушылық болды. Гордон Бразилияның 20 наурыздағы ішкі қорғаныс жоспарында Бразилияның қауіпсіздік күштерінің нашар жабдықталғанын тіркеген.

The December 11, 1963 version of the contingency plan, probably in development since the previous months, listed four possibilities. The third, the removal of Goulart, was similar to what actually happened. The second was:

The military conspirators were called "democratic forces". At their request,

The document stressed that its premature discovery would be politically harmful. Likewise, an open intervention followed by Goulart's victory against his opponents would be an embarrassment. The idea of a naval task force was not present at this point, but the possibility of "intervening with force only if there was Soviet or Cuban intervention" could allude to such a task force or even to a ground operation. By mid March 1964, the Embassy reported on the worsening political crisis, the unity of military conspirators under the figure of general Castelo Branco, who could lead a coup d'état, and the adhesion of State governors to the conspiracy. A meeting at the White House on March 20 and another at the Embassy shortly thereafter established that an aircraft carrier and tankers would be sent to support the opposition. The former had the assumption that, even with Castelo Branco's supporters taking most of the country, there might be resistance in Rio Grande do Sul and Pernambuco, and a naval presence on the coast, "showing the flag", would be a show of force in favor of the rebels. Lincoln Gordon later stated that one of the goals of the task force would be to evacuate American citizens on Brazilian territory. This is possible, but it is not mentioned in his correspondence with the Secretary of State in 1964. The idea was criticized by some experts at a meeting at the White House. For McGeorge Bundy, National Security Advisor, "the punishment doesn't seem to match the crime." General Andrew Goodpaster did not understand how the squad could help the oppositionists. Lincoln Gordon had to face opposition from his superiors to get his ideas across, standing out as the central figure in the entire effort to support Brazilian military conspirators. Fuel deliveries would prevent Goulart supporters in Petrobras from cutting off supply. This concern had been transmitted to the Central Intelligence Agency (CIA) by São Paulo businessman Alberto Byington. On the other hand, the December 1963 plan already mentioned fuel and stated that its provisions should be guaranteed, evidencing that the idea was not born at the last minute. In addition to fuel, there was concern about armaments. Gordon had already registered on Brazil's internal defense plan, dated March 20, how Brazilian security forces were poorly equipped.

Соңғы күндер

Операция бразилиялықтармен бірлесіп жоспарланды, генерал Хосе Пиньейро де Ульхоа Цинтра делдал ретінде тартылды. 28 наурызда Гордон конспираторлардан логистикалық қиындықтар туындап жатқанын жазды, және келесі аптада генерал Цинтра мен әскери атташе Вернон Уолтерс арасындағы байланыс арқылы бұл мәселелер нақтыланатынын көрсетті. Марко Антонио Вилланың түсіндіруінше, операция сәуір айының бірінші жартысына жоспарланған Кастелиста төңкерісімен байланысты болуы мүмкін, бұл кемелерге төңкеріс басталғанда Бразилияға жақын болуға мүмкіндік берер еді. 27-сі күні Линкольн Гордонның меморандумы саяси дағдарыстың бірнеше күн ішінде күшеретінін, Кастело Бранконың «революцияның» жетекшісі болатынын болжады. 30-ы күні Минас-Жерайстағы ЦРУ есебі қозғалыстың жақын арада басталатынын хабарлады. 31-і күні таңертең Бразилия армиясының Минас-Жерайстағы қолбасшысы генерал Олимпио Мурао Фильхо Кастело Бранко мен Рио-де-Жанейро және Сан-Паулудағы басқа конспираторлардың білмейтін күйінде төңкеріс жасады.

Күшін жою

1 сәуірде Вашингтондағы жоғары лауазымды шенеуніктер Гуалартқа ашық қолдау көрсету мүмкіндігінің көтеріліске тигізер ықпалынан алаңдап, елшілікке «Гуалартқа қарсы күштердің қарқыны біздің жасырын немесе ашық ынталандырусыз сақталады ма?» деп сұрады. Линкольн Гордон «қарқын анық артып отырғанын» және ашық қолдау көрсетудің саяси қателік болатынын мәлімдеді. Ол Сан-Паулу әкімі Адемар де Баррос және оның штатындағылар отын мен теңіз күштерінің болуын сұрағанын, бірақ олардың маңызды емес екенін айтты. Американдықтар Бразилиядағы оқиғалардың барысы туралы толық хабардар болып, Кастелу Бранкумен байланыста болды. Соңғысы Гордонға логистикалық қолдаудың қажеті жоқ екенін хабарлады, одан кейін операцияны тарату процесі басталды. Сағат 17:30-да елші «95% жеңіске жеткен демократиялық көтеріліс» туралы хабарлады. 2 сәуірде таңғы сағат 01:00-де жіберілген есепте Гордон отын мен қару-жарақ әлі де қажет болуы мүмкін екенін түсіндірді, себебі мұнай өңдеу зауыттарының бақылауы әлі де кепілденбеген және Үшінші армияда қарсылық әлі де сақталып тұрды. 16:00-де Кастелу Бранку Үшінші армиядағы соңғы әскери қарсылық тоқтатылғанын растады. Бірлескен топтың таратылуы туралы бұйрық 17:22-де келіп, 20:00-де күшіне енді. 3 сәуірде сағат 16:30-да (Рио уақыты бойынша) Гордонның күні бұрын ұсынғандай, «Бразилиядағы қазіргі жағдай елдің оңтүстігіндегі мұхит суларында әуе кемелері бар топтың болуын қажет етпейді» деп шешілді. Операция «Жылдам итеріс» жаттығуына айналды, содан кейін кемелер әдеттегі жұмысына қайта оралды. Форресталдың кемелік журналында 1 сәуірде Хэмптон Роудстан 17° солтүстік ендік, 60° батыс бойлыққа қарай шығып, 8 сәуірде қайтып келгені және тоқтағаны жазылған. 3 сәуірде Дин Раск Гордонға операция тоқтатылғандықтан, танкерлерге жұмсалған 2,3 миллион долларлық шығын бюджеттен өтелмейтінін және Бразилия оны өтеуі мүмкін екенін хабарлады, бірақ бұл орындалмады. Түстен кейін генерал О'Мира әуе күштерін таратып, отын тасымалын ғана қалдырды. Кешке Біріккен штабтар басшылығы әуе және отын тасымалын тоқтатты. Танкерлер 4 немесе 5 сәуірге дейін жүре берді, ал қару-жарақ пен оқ-дәрілер 7 сәуірге дейін базаларда сақталды.

On the 1st of April, senior officials in Washington, concerned about the possibility of open support for the rebellion benefiting Goulart, asked the Embassy whether "the momentum would continue on the anti Goulart side without covert or overt encouragement from us." Lincoln Gordon replied that "the momentum clearly picked up" and open support would be a political error. He added that Ademar de Barros, governor of São Paulo, and others from his state had requested fuel and an overt naval presence, but they were not important. The Americans were well informed of the course of events in Brazil and in contact with Castelo Branco. The latter told Gordon that he did not need logistical support, and from then on the operation began to be dismantled. At 5:30 pm, the ambassador reported from the "95% victorious democratic rebellion". In a report sent at 01:00 in the morning on the 2nd, Gordon clarified that fuel and armaments might still be needed, since control over the refineries was not yet guaranteed and there was still resistance in the Third Army. At 16:00, Castelo Branco confirmed that the last military resistance in the Third Army was over. The order to disband the Joint Task Force came at 17:22, going into effect at 20:00. At 16:30 (Rio time) on the 3rd, it was determined that "the current situation in Brazil will not require the presence of the Task Force with aircraft carriers in ocean waters to the south of the country", as suggested by Gordon in the middle of the previous day. The operation became the "Quick Kick" exercise, after which the ships returned to business as usual. The Forrestal's logbook how the carrier left Hampton Roads on April 1, headed 17º N 60º W and came back, anchoring on the 8th. On the 3rd, Dean Rusk informed Gordon that with the operation's deactivation, costs of $2.3 million for the tankers would not be covered by the budget and might have to be reimbursed by Brazil, but this did not occur. In the afternoon general O'Meara dismissed the air commands, keeping only the movement of fuel. In the evening, the Joint Chiefs of Staff cancelled air and fuel transport. Tankers continued moving until April 4 or 5, while weapons and ammunition remained at bases until April 7.

Ашылу

Төңкерістен кейін американдық әскери операцияның кейбір дәлелдері пайда болды. Бразилияны зерткен Томас Скидмор сол кездегі мақаласында бразилиялық заговоршылар американдық дипломаттардан материалдық көмек сұрағанын айтты. Төрт жыл өткен соң, Карлос Ласерданың "Firing Line" телебағдарламасындағы сұхбаты кезінде, залдан бір теңізші өз кемесіне Бразилияға баруға бұйрық берілгенін мәлімдеді. Кейбір заговоршылар да осы туралы айтты, мысалы, Морао Фильхо, ол эскадрильяның жақындауы мүмкін екенін білгенін мойындады. Дегенмен, Линкольн Гордон мен Вернон Уолтерс оқиғаларды жасырын түрде бақылағанын, басқаша ештеңе болмағанын мәлімдеді. Элио Гаспаридің сөздерімен айтқанда, "американдық флот он екі жылдан кейін ғана көзге түсті". Бұл операция тарихшы Филис Р. Паркердің арқасында жарық көрді. 1974 жылы басталған магистрлік диссертациясы аясында ол Линдон Б. Джонсон кітапханасында жаңадан ашылған құжаттарға қол жеткізді. Гордонның құжаттарды түсіндіруге көмегімен ол Скидмор мен Джон У.Ф. Даллестің тарих кітаптарында жоқ, сондай-ақ американдық шенеуніктердің ресми мәлімдемелеріне қайшы келетін оқиғаларды тапты. Журналист Маркос Са Корреа да құжаттарды зерттеп, "Jornal do Brasil" газетінде мақалалар жариялады, олар кейіннен "1964 visto e comentado pela Casa Branca" ("Ақ үйдің көзімен 1964 жыл") кітабына енгізілді. 2004 және 2014 жылдардағы төңкерістің 40 және 50 жылдығына орай, Ұлттық қауіпсіздік архиві операцияның өзі және Бразилия саясатына қатысты АҚШ-тың алдыңғы екі жылдағы құпия деректерін жариялады.