Кіріспе

15 ғасырдағы испан суретшісі Педро Берругете (шамамен 1450 – 1504) – испан суретшісі, оның өнері готика мен Ренессанс өнері арасындағы кезеңдік стиль ретінде қарастырылады. Берругете Инквизицияның алғашқы жылдарының суреттерін және Кастилиялық ретаблоларға арналған діни бейнелерді жасаған. Кейбір мамандар оны Испаниядағы алғашқы Ренессанс суретшісі деп санайды. Ол испан Ренессансының ең маңызды мүсіншісі саналатын Алонсо Берругетенің әкесі болды. Алонсоның танылуына байланысты Педро Берругете кейде екеуін ажырату үшін Берругете эль Вьехо ("Берругете ақсақал") деп аталады. 1480 жылы Педро Италияға сапар шеккен және Урбинодағы Федерико III да Монтефельтро сарайында жұмыс істеген деген болжам бар, онда ол Мелоццо да Форлидің туындыларын көрген болуы мүмкін. Кейбір өнер тарихшылары Федерико да Монтефельтро мен оның ұлы Гвидобальдоның (шамамен 1475 ж.) портретін, қазірде Galleria nazionale delle Marche-да сақталатынын, Берругетеге жатқызады, бірақ сол кезде Урбинода жұмыс істеген фламанд суретшісі Юстус ван Гент авторлыққа тағы бір күшті үміткер. Берругете 1482 жылы Испанияға оралды және Толедо мен Авила сияқты бірнеше қалада сурет салған. Оның нақты қайтыс болған күні белгісіз, көбінесе 1503–1504 жылдары деп есептеледі. Ол Мадридте қайтыс болған болуы мүмкін, бірақ бұл мәлімдемені растайтын нақты құжаттар табылмаған.

Өмір

1450 жылы Кастилия Корольдігіндегі Паредес-де-Нава қаласында туған, нақты туған жылы белгісіз. Оның әулеті Паредес-де-Навадан шыққан және ол атасының құрметіне осы атты алған. Өмірінің соңғы 15 жылы жақсы жазылғандай көрінеді, бірақ ерте өмірі мен еңбектері туралы құжаттардың жетіспеуі оның өмірбаяны мен білімі туралы болжамдар жасауға себеп болады. Қолтаңба мен құжаттардың жоқтығы картиналарды авторға сенімді түрде жатқызуды қиындатады, бірақ оның ерекше стиліне негізделген көптеген картиналар оған жатқызылды және кейбіреулері құжаттар арқылы анықталды. Бұл көптеген картиналарды дәл мерзімдеуді және дұрыс жылнама құруды қиындатады. Дегенмен, өмірінің соңғы 15 жылы туралы мәліметтер жақсырақ сақталған. Ол Эльвира Гонсалесқа кейінірек Паредес-де-Навада үйленді және одан 6 баласы болды, соның ішінде әйгілі мүсінші Алонсо Берругете. Оның көптеген картиналары Авила қаласында сақталғандықтан, Берругете 1490 жылдары онда шеберхана ашқан болуы мүмкін деп есептеледі. 2003 жылы суретшінің қайтыс болғанына 500 жыл толуына орай, ол туған қаласы Паредес-де-Навада көрмеге қойылды, онда оның ең жақсы туындылары жиналып, өмірі мен шығармашылығының кейбір жақтары ашып көрсетілді. Көрме сонымен қатар оның Паредес-де-Навадағы туындыларын Урбинодан оған жатқызылатын туындылармен стильдік тұрғыдан салыстыруға мүмкіндік берді.

Урбинода болуы мүмкін

1471–1483 жылдар аралығында Испанияда өмір сүрген Берругеттің құжаттары табылмағандай. 1604 жылы Севильялық суретші Пабло Сеспедес Урбино герцогының студиясы үшін танымал тұлғалардың суреттерін салған испан суретшісі туралы жазған. «Петрус спагнуолус» немесе «Пьетро спагноло», яғни «Педро испандық» деп аударылатын суретші 1477 жылы Федерико Монтефелтроның сарайында жұмыс істегені құжатталған, онда ол Генттік Юст деп белгілі адаммен бірлесіп жұмыс істеген және байланыс құрған. Ғалымдар осы кезеңде Федерико Монтефелтро үшін жұмыс істеген «Петрус спагнуолус» стилінің Педро Берругеттің кейінгі туындыларындағы стильмен тікелей байланысты екенін айтады және осы суреттердің бір бөлігін оған, сондай-ақ Генттік Юстқа жатқызады. Бұған қоса, ол Италияда болғаннан кейін Испанияға оралған және итальяндық Ренессанс сурет өнерінің ықпалын елге әкелгені, бұл Кастилиядағы оның жұмысына әсер еткені де сенеді. Берругеттің Италияға сапар жасағаны немесе онда тұрғаны туралы тікелей мәлімет жоқ. «Петрус спагнуолус» туындыларындағы басты айырмашылық – Италиядағы суреттер маймен, ал Педро Берругеттің суреттері темпера грасса техникасымен орындалған.

Стил және техника

Дін бейнелерінен көбінесе тұратын Педро Берругетенің туындылары, оның ер және әйел тұлғаларының ерекше бет пішіндері, киімдер мен фонға қолданатын брокатедо мен алтын жалатылуы, түс таңдауы және сәулеттік шеңберлеу тәсілдері арқылы танылады. Берругетенің еркек тұлғалары көбінесе шоғырланған үңілуге ие және егжей-тегжейлі әжімдері бар, едәуір үлкен қолдарымен сипатталады. Оның әйел тұлғалары көбінесе интерьерде бейнеленеді, олардың қабақтары ауыр, ал жаздары дөңгелек болады. Оның суреттерінің көп бөлігінде сәулеттік кеңістіктер кездеседі, бірақ қасиетті немесе библиялық тұлғалардың кеуде портреттерінен басқа. Формалары готикалық сәулет пен Испанияда кең таралған мудехар стилінің ықпалын көрсетеді. Берругете өзінің барлық туындыларында алтын жалатылуды кеңінен қолданды, оны нимбтерде, киімдерде және сәулеттік немесе басқа да фондарда пайдаланды. Алтын жапырақ көбінесе маңызды тұлғалардың киімдеріне немесе кілем сияқты фон ретінде қолданылатын күрделі брокаттық өрнектерге енгізіледі.

Бірінші кезең

Оның алғашқы кезеңіндегі (1470 және 1471 жылдар аралығында) туындыларының ішінде Паредес-де-Навадағы Сан-Хуан шіркеуіндегі Мәсіх айқышының тексеруі және Альварес Физа коллекциясындағы Перзенттердің табынуы бар. Оның ерте туындылары құжатталмағандықтан, мерзімдер оның кейінгі стильдегі өзгерісіне сәйкес шамамен анықталады. Бұл қысқа бастапқы кезеңі оның сол кездегі жас жасына және, мүмкін, Италияға саяхатымен байланысты. Мәсіх айқышының тексеруіне арналған панельдерде Шынайы айқыш оқиғасынан 2 көрініс және Евангелистердің 4 суреті бейнеленген. Перзенттердің табынуы оның ең ерте туындыларының бірі саналады. Бұл ерте суреттердегі тұлғалар оның кейінгі кезеңдеріндегі реалистік және егжей-тегжейлі суреттерге қарағанда әлдеқайда қарапайым. Оның брокаттық ою-өрнектерді, алтын жалатуды және суреттерде сәулеттік кеңістіктерді пайдалануы байқалады, бірақ кеңістіктің тереңдігі мен перспектива қолданылуы өзгеше көрінеді және оның стилін жетілдіргеннен кейін үшінші кезеңіндегі тұлғаларына қарағанда оның тұлғалары реалистік емес.

Екінші кезең (14711483)

Екінші кезеңінде ол Италияда саяхаттаған деген болжам бар. Осы кезде Берругететің туындыларының құжаттамасы аз, және авторлыққа қатысты пікір таластар көп. Федерико да Монтефельтро мен оның ұлы Гидобальдоның портреті (Маркелер галереясы, Урбинодағы герцог сарайы) және оның құрамына кіретін Танымал адамдар сериясы (Лувр мұражайы, Париж және Galleria Nazionale, Урбино) кейде оған жатқызылады, бірақ олар фламанд суретшісі Жюст ван Гентке де жатқызылуы мүмкін. Бұл екі суретшінің бірлескен жұмысы болуы да мүмкін, онда Берругете Урбинодағы ван Гент шеберханасында жұмыс істеген кезде осы серияда жұмыс істеген. Италиядағы осы сапар 1478 жылы Паредес-де-Наваға үйлену үшін қайтып оралуымен тоқтатылды, содан кейін ол қайтадан Италияға оралды. Егер ол шындығында Италияға саяхаттаса, бұл Кастилия өнерінің үшінші кезеңіне тән фламанд және итальяндық Ренессанс стилінің ықпалын түсіндіруге болады.

Үшінші кезең (14831503)

Оның шедеврлері – Яһуда патшаларының суреттері, әсіресе Дәуіт патша, Санта-Эулалия-де-Паредес-де-Нава (Паленсия) шіркеуінің бас алтарында орналасқан. Олар Мәриямның өмірінен көріністерді және бірнеше библиялық патшалардың портреттерін бейнелейді. Архаикалық элементтерге қарамастан (алдыңғы композиция, алтын фон), олар қарқынды реализм портреттерінің галереясы болып табылады. Ол Мәриямның дүниеге келуі мен оның өмірінен көріністерді бірнеше рет жасады, бірақ Санта-Эулалиядағы нұсқасы ең танымал болып қала береді. Бұл алтардың кескіні – Берругете эль Виехоға қатысты құжаттамалық деректердің бірі. Оның көптеген үздік туындыларын Паленсия провинциясының әртүрлі жерлерінде көруге болады: Мақтарлықтардың құлшылығы, Бецерил-де-Филдс Санта-Мария мұражайының шіркеуіндегі Қасиетті Марияның хабарлауы; Паленсия епархиялық мұражайындағы Мәриямның күйеушілері мен айқышқа шегеленуі, сондай-ақ Паленсия соборындағы Мәсіхтің денесіне аза тұру. Санта-Мария-дель-Кампо (Бургос) Успенский шіркеуінде осы кезеңнен оның екі маңызды жұмысы сақталған: Баптисттің басын кесу және Баптисттің өмірінен көріністерді бейнелейтін алтардың бір бөлігі – Мәсіхтің шомылдыру рәсімі, 1483 және 1485 жылдар аралығында жасалған, осы үшінші кезеңнің алғашқы туындыларының бірі. Бұл екі жұмыста Италияда үйренген композициялық және перспективалық жаңалықтар айқын көрінеді. Берругете осы кезеңде жасаған тағы бір атақты туынды – "Авто-да-фе" рәсіміне төрағалық ететін Әулие Доминик, оны, ең болмаса, Авиладағы Санто-Томас доминикандық монастырына Бас инквизитор Томас де Торкемада тапсырған. Бұл сурет Испанияда Инквизиция жаңадан пайда болған кезде жасалған. 13 ғасырда өмір сүрген Әулие Доминиктің бейнесі 15 ғасырдағы Испания сәнінде киіндірілген, ал көрініс те дәл осылай суреттелген. Мирафлорес Картужасының хабарламасы нысандардың егжей-тегжейлілігімен және кеңістіктің тамаша иллюзиясын тудыратын перспективалардың қызықты жиынтығымен ерекшеленеді. Бұл туынды ішкі көріністе солтүстік ықпалын қазіргі испан стилімен үйлестіреді және оны королева Изабелла тапсырған деп есептеледі. Бұл туындылардың барлығында кейіпкерлер ерекшеленеді, ал кеңістікті, перспективаны және композицияны меңгеру, дизайнның дәл сезімімен және түс таңдауының білгіштігімен байытылған. Берругетенің соңғы тапсырмасы – Авила соборының бас алтары, оны өлімінен кейін аяқтау мүмкін болмады. Ол осы соңғы готикалық сәулет өнері үшін Мәсіхтің өмірінен эпизодтарды суреттеді, ал алтардың төменгі бөлігіне (пределлаға) патриархтардың бейнелерін салған. Бұл суреттер, мүмкін, Кастилияда сол кездегі басым стильді көрсетеді, алтын фонды және біршама қатаң композицияларды қолданады. Фигуралар бұрынғы жұмыстарға қарағанда мықтырақ және монументальдырақ, мүмкін, бас шіркеудің қашықтығында көріну үшін. Шебер қайтыс болғаннан кейін Хуан де Боргонья алтарды аяқтады.