Кіріспе

Василье Мокраняц (Белград, 11 қыркүйек 1923 – Белград, 27 мамыр 1984) – серб композиторы, Белград музыка факультетінде композиция профессоры және Серб ғылымдары мен өнер академиясының мүшесі. Ол 20-шы ғасырдың екінші жартысындағы ең белгілі серб композиторларының бірі болды. Симфонияларымен әйгілі болғанымен, фортепианоға, радиоға, киноға және театрға да музыка жазды. Ол бұрынғы Югославияның ең жоғары наградаларын жеңіп алды, оның ішінде Қазан сыйлығы, Югославия радиосының сыйлығы және өмірінің жетістіктері үшін сыйлық.

Өмірбаян

Василий Мокраняц Сербияның ең белгілі музыкалық әулеттерінің біріне туған. Оның әкесі, виолончельші Йован Мокраняц, композитор Стьеван Стоянович Мокраняцтың немере інісі болды; анасы Елена, чех тегінен шыққан, сонымен қатар виолончельші еді. Дегенмен, Василий Мокраняц фортепианоны оқуды таңдады: 1932 жылдан 1942 жылға дейін Алексей Бутаковтан жеке сабақ алды, содан кейін Белград музыка академиясына (қазіргі Музыка факультеті) Емил Хажекпен оқуға түсті; ол 1948 жылы бітірді. Алайда, фортепиано оқып жүргенде, ол музыка жазуға қызығушылық танытты, сондықтан Станожло Раджичичтен композицияны оқыды және 1951 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін, ол өзін композиторлық шығармаларға және оқытуға арнады, ал пианист ретінде ешқашан өнер көрсетпеді. 1948 жылдан 1956 жылға дейін Белградтағы «Жосиф Маринкович» және «Мокраняц» (әкесінің құрметіне аталған) музыка мектептерінде сабақ берді. 1956 жылы Музыка академиясында оқытушы болды; 1965 жылы аға оқытушы, ал 1972 жылы профессор атанды. 1962 жылдан 1965 жылға дейін Сербия композиторлар қауымдастығының төрағасы болды. 1967 жылы Сербия ғылым және өнер академиясының корреспондент мүшесі, ал 1976 жылы толық мүшесі болып сайланды. Сондай-ақ 1976 жылы өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. 1984 жылы ол белгісіз себептермен Жаңа Белградтағы пәтерінен секіріп өлімге кезікті. Оның ерте қайтысының салдарынан, Мокраняцтың көптеген аяқталмаған туындылары қалды. Одан кейін әйелі Ольга және қызы Александра қалды.

Жеке стилі

Василий Мокранжактың барлық шығармашылығы аспаптық музыкаға арналған. Оның жеке стилін кеңінен анықталған неоклассицизм және шартты модернизмге жатқызуға болады. Мокранжақтың ерте туындылары көбінесе неоромантикалық, бірақ стильделген фольклор элементтерімен тоғытылған: мұндай стильдік бағыт жас композиторларға Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, КСРО-дан "әкелінген" социалистік реализм идеологиясы мәдени шенеуніктермен қабылдағанда таңылды. Сонымен қатар, Мокранжақтың композициядан ұстазы Станожло Ражичич консерватор болды және оның шәкірттері абсолютті музыканың дәстүрлі формаларында (мысалы, соната формасында) өзін-өзі танытуын қатыстыра түсті. Екінші жағынан, Мокранжақтың пісіп-жетілген туындылары неоэкспрессионистік және неоимпрессионистік элементтердің синтезін көрсетеді. Мокранжақтың шығармашылығын үш кезеңге бөлуге болады, олар композитордың стильдік бағытындағы айқын өзгерістермен, сондай-ақ белгілі бір жанрларға және орындаушыларға деген қызығушылықтың өзгеруімен ерекшеленеді.

Бірінші кезең (1958 жылға дейін)

Мокранжактың ертедегі шығармаларының көбісі фортепианоға арналған (Музыка академиясында оқыған кезінде жазылған шығармалардан басқа, ол түрлі ансамбльдер үшін шығармалар жазуға міндетті болды). Оның студенттік жұмыстарының ішінде фортепианоға арналған «Тақырып пен вариациялар» (1947), «Струнный квартет» (1949) және оның дипломдық жұмысы «Драматикалық увертюра» (1950) сияқты табысты неоромантикалық шығармалар бар. Мокранжактың фортепианолық шығармалары өте виртуозды және оның тәжірибелі пианист екенін көрсетеді. Мокранжактың фортепианолық шығармалары серб музыкасының ең көрнекті туындыларының қатарында деуде артық емес. Оның фортепианолық шығармаларының көп бөлігі жарық көрді және бұл шығармалар көптен бері танымал концерттік репертуардың бөлігі болып табылады, оларды әдетте көрнекті пианистер орындайды, сонымен қатар Сербиядағы барлық музыка мектептерінде оқытылатын және орындалатын құнды оқулық материалдары ретінде бекініп қалды. Оның фортепианолық шығармаларының көпшілігі сюита немесе миниатюралар циклы түрінде жазылған; екі жағдайда да олар бірнеше сипаттамалық шығармалардан тұрады. (Ерекшеліктер – 1953–54 жылдардағы екі сонатина, сондай-ақ Мокранжак әлі студент кезінде 1947 жылы жазған «Романтикалық соната»). «Этюдтер» (1951–52), «Екі сонатина» (1953–54), «Фрагменттер» (1956) және «Алты би» (1950–57) сияқты фортепианолық шығармалары Мокранжактың неоромантизмнен алыстап, оны джаз және блюз элементтерімен, Бартоктың «барбаро» стилімен және Хиндемиттың неоклассицизмімен байытатынын көрсетеді. Гармония тұрғысынан Мокранжак өзінің негізгі тоналдық тілін битональды және бимодальды эпизодтармен кеңейтеді. Бұл шығармалардағы жеке бөлімдер көбінесе дәстүрлі, дөңгелек пішінде (мысалы, үш бөлімді пішінде) жазылады және оларды циклдің қалған бөлігінен тәуелсіз орындауға болады. Дегенмен, Мокранжак бүкіл цикл аясында тұтастыққа қол жеткізуді көздеді, ал жеке бөлімдер шығарманың драматургиясында нақты белгіленген рөлдерді атқарады. Мокранжақтың фортепианолық текстурасы көп қабатты: ол ішкі дауыстардағы «жасырын» мелодиялармен, тығыз полифониямен, ашық позициялардағы үзілген аккордтармен және гармонияның статикалық немесе екіұшты сезімін күшейтетін жиі қолданылатын педальдармен ерекшеленеді. Фортепиано, екі арфа және скрипкаларға арналған «Кончертино» (1958) Мокранжақтың алғашқы шығармашылық кезеңін аяқтайды. Бұл үш бөлімді шығармада Мокранжак негізінен необарокколық форма мен мазмұнды стильделген фольклор элементтерімен үйлестіреді.

Екінші кезең (1961-1972 жж.)

Мокранжак шығармашылығының орталық кезеңі көбінесе оркестрлік туындыларға арналған. Ол үш симфониямен (1961, 1965 және 1967 жылдары жазылған) ерекшеленеді. Бірінші симфониясында Мокранжак негізгі мотивті – таза кварта мен мажорлық сегіздіктерден тұратын «аккордты» енгізеді. Бұл «прамотив» Мокранжак туындыларында жиі қайта оралады. Үш симфонияның барлығы да неоэкспрессионистік болып табылады, ал үшіншісінде он екі ноталық қатар кездеседі. Алайда, Мокранжак додекафония мен сериялық музыканың қағидаларын қатаң түрде сақтамайды, бірақ он екі ноталық қатарды эпизодтық дыбыстық иллюстрация ретінде пайдаланады. Барлық үш симфония да дәстүрлі төрт бөлімді симфониялық құрылымды ұстанса да, Мокранжак бір мотивтік ядроны қолдануы және бөлімдер арасындағы шекараларды біртіндеп жоюы оның кейінгі шығармашылық кезеңіне тән бір бөлімді симфониялар мен «поэмаларға» алып келеді. Симфониялармен бірге Мокранжак бірнеше қарапайым оркестрлік туындылар жазды. Бұл туындылар көбінесе неоклассикалық стильде, Стравинскийден (1962 жылғы «Оркестрге увертюра») немесе Хиндемиттен (1967 жылғы «Дивертименто»; 1969 жылғы «Симфониетта»; екеуі де скрипкалық оркестр үшін жазылған) шабыттанған. Сонымен қатар, Мокранжак кино және театр музыкасының көптеген партитураларын жазды. Осы кезеңде Мокранжактың фортепианоға арналған туындылар жазбағаны қызық. Дегенмен, фортепиано Мокранжак оркестрінде ерекше орын алады және оған жиі маңызды, тіпті солистік эпизодтар беріледі.

Үшінші кезең (1972-1984 жж.)

1970 жылдардың басынан бастап Мокраняк стилін біртіндеп өзгертіп, бұрынғы онжылдықтарда қолданған композициялық тәсілдердің синтезіне қол жеткізді, соның нәтижесінде жаңа, ұқыпты, лирикалық дыбыс әлемі пайда болды, ол неоимпрессионизм және Жаңа қарапайымдылық элементтерімен көмкерілген. Мокранякның соңғы шығармашылық кезеңіндегі барлық туындылары (Төртінші және Бесінші симфониялар, оркестрге арналған лирикалық поэма, фортепиано мен оркестрге арналған Musica Concertante және Поэма) бір бөлімдік формада жазылған (олар "симфония" немесе "поэма" деп аталса да), көбінесе зор динамикалық және драмалық арка ретінде дамиды. Гармония тұрғысынан Мокраняк Оливье Мессьеннің "шектелген транспозициялы режимдер" жүйесімен тәжірибе жасады: мысалы, оның "Лирикалық поэмасында" (1974) және Бесінші симфониясында ("Quasi una poema" атауымен, 1979) Мокраняк Мессьеннің Екінші режимін қолданды. Он екі ноталық қатар да пайдаланылады, бірақ бұл жолы, оны үзіліс ретінде қараудың орнына (үшінші симфонияда болғандай), ол дәстүрлі тақырыптық/мотивтік дамуға ұшыраған нағыз тақырып ретінде қарастырылады (мысалы, Төртінші симфонияда және Musica Concertante-де). Фортепиано толыққанды түрде қайта оралады, әсіресе 1973 жылы жазылған екі сәтті поэмасында – "Intimacies" және "Echoes". Бұл сюиталардағы жеке бөлімдер еркін формада жазылған, олар бір-бірімен тығыз байланысты және өзара тәуелді, сондықтан оларды жеке туындылар ретінде орындау мүмкін емес. Осылайша, сюита жанры бір бөлімдік поэмаға айналады.

Мокранжак профессор ретінде

Василий Мокранжак толерантты және көңілді профессор ретінде танымал болды, ол студенттерін ешқандай нақты стильде жазуға міндеттемеді және олардың жаңа көркемдік өрнек құралдарын іздеуін қолдауға әрқашан дайын болды. Оның ең белгілі шәкірттері – серб минимализмінің алғашқы өкілдері ретінде танылған композиторлар (кейіннен флюксус ықпалындағы ОПУС 4 тобын құрған): Владимир Тошич, Мирослав Савич, Миодраг Лазаров және Милимир Драшкович. Бірақ студенттерін қолдағандықтан Мокранжак бұрынғы профессоры Ражичич және композициядан сабақ берудің консервативтік тәсілін жақтаған композиция оқытушыларымен (Александар Обрадович, Петар Озгиан, Райко Максимович) келіспеушілікке ұшырады. Мокранжак студенттерін қорғағаны және оларға өздерінің көркемдік мақсаттарын еркін жеткізуге рұхсат бергені үшін сынға ілікті. ОПУС 4 тобының мүшелерінен өзге, Мокранжак тағы да бірнеше белгілі композиторларды оқытты, мысалы, Растислав Камбаскович, Властимир Трайкович, Александар Вуич, Светлана Максимович және т.б.