Василије Мокрањац – серб композиторы, профессор және САН-ның мүшесі. Симфонияларымен, фортепиано туындыларымен танымал. Өмір бойы жетістік сыйлығының иесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Василье Мокраняц (Белград, 11 қыркүйек 1923 – Белград, 27 мамыр 1984) – серб композиторы, Белград музыка факультетінде композиция профессоры және Серб ғылымдары мен өнер академиясының мүшесі. Ол 20-шы ғасырдың екінші жартысындағы ең белгілі серб композиторларының бірі болды. Симфонияларымен әйгілі болғанымен, фортепианоға, радиоға, киноға және театрға да музыка жазды. Ол бұрынғы Югославияның ең жоғары наградаларын жеңіп алды, оның ішінде Қазан сыйлығы, Югославия радиосының сыйлығы және өмірінің жетістіктері үшін сыйлық.
Vasilije Mokranjac (Belgrade, 11 September 1923 – Belgrade, 27 May 1984) was a Serbian composer, professor of composition at the Faculty of Music in Belgrade and a member of the Serbian Academy of Sciences and Arts. He was one of the most prominent Serbian composers in the second half of the 20th century. Although famed for his symphonies, he also wrote piano music, as well as music for radio, film and theatre. He won the most prestigious awards in former Yugoslavia, including the October Prize, the award of the Yugoslav Radio Diffusion, as well as the Lifetime Achievement Award.
Өмірбаян
Василий Мокраняц Сербияның ең белгілі музыкалық әулеттерінің біріне туған. Оның әкесі, виолончельші Йован Мокраняц, композитор Стьеван Стоянович Мокраняцтың немере інісі болды; анасы Елена, чех тегінен шыққан, сонымен қатар виолончельші еді. Дегенмен, Василий Мокраняц фортепианоны оқуды таңдады: 1932 жылдан 1942 жылға дейін Алексей Бутаковтан жеке сабақ алды, содан кейін Белград музыка академиясына (қазіргі Музыка факультеті) Емил Хажекпен оқуға түсті; ол 1948 жылы бітірді. Алайда, фортепиано оқып жүргенде, ол музыка жазуға қызығушылық танытты, сондықтан Станожло Раджичичтен композицияны оқыды және 1951 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін, ол өзін композиторлық шығармаларға және оқытуға арнады, ал пианист ретінде ешқашан өнер көрсетпеді. 1948 жылдан 1956 жылға дейін Белградтағы «Жосиф Маринкович» және «Мокраняц» (әкесінің құрметіне аталған) музыка мектептерінде сабақ берді. 1956 жылы Музыка академиясында оқытушы болды; 1965 жылы аға оқытушы, ал 1972 жылы профессор атанды. 1962 жылдан 1965 жылға дейін Сербия композиторлар қауымдастығының төрағасы болды. 1967 жылы Сербия ғылым және өнер академиясының корреспондент мүшесі, ал 1976 жылы толық мүшесі болып сайланды. Сондай-ақ 1976 жылы өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. 1984 жылы ол белгісіз себептермен Жаңа Белградтағы пәтерінен секіріп өлімге кезікті. Оның ерте қайтысының салдарынан, Мокраняцтың көптеген аяқталмаған туындылары қалды. Одан кейін әйелі Ольга және қызы Александра қалды.
Vasilije Mokranjac was born into one of the most prominent Serbian musical dynasties. His father, the cellist Jovan Mokranjac, was a nephew of the composer Stevan Stojanović Mokranjac; his mother Jelena, of Czech origin, was also a cellist. However, Vasilije Mokranjac chose to study piano: from 1932 to 1942 he was studying privately with Alexei Butakov, and then he enrolled at the Belgrade Music Academy (nowadays Faculty of Music) to study with Emil Hajek; he graduated in 1948. However, while studying piano, he became interested in composing music, so he enrolled to study composition with Stanojlo Rajičić and graduated in 1951. After graduating, he devoted himself to composing and teaching, and he never performed as a pianist. From 1948 to 1956 he taught at music schools “Josif Marinković” and “Mokranjac” (named after his grandfather) in Belgrade. In 1956 he became a Lecturer at the Music Academy; in 1965 he was promoted into a Senior Lecturer, and in 1972 he became a Professor. From 1962 to 1965 he held the post of the President of Association of Serbian Composers. He became an Associate Member of the Serbian Academy of Sciences and Arts in 1967, and in 1976 he was elected a full member. Also in 1976, he received the award for lifetime achievement. In 1984, he jumped from the window of his New Belgrade flat, for unknown reasons. Given his premature death, Mokranjac also had many unfinished works. He was survived by his wife Olga and daughter Alexandra.
Жеке стилі
Василий Мокранжактың барлық шығармашылығы аспаптық музыкаға арналған. Оның жеке стилін кеңінен анықталған неоклассицизм және шартты модернизмге жатқызуға болады. Мокранжақтың ерте туындылары көбінесе неоромантикалық, бірақ стильделген фольклор элементтерімен тоғытылған: мұндай стильдік бағыт жас композиторларға Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, КСРО-дан "әкелінген" социалистік реализм идеологиясы мәдени шенеуніктермен қабылдағанда таңылды. Сонымен қатар, Мокранжақтың композициядан ұстазы Станожло Ражичич консерватор болды және оның шәкірттері абсолютті музыканың дәстүрлі формаларында (мысалы, соната формасында) өзін-өзі танытуын қатыстыра түсті. Екінші жағынан, Мокранжақтың пісіп-жетілген туындылары неоэкспрессионистік және неоимпрессионистік элементтердің синтезін көрсетеді. Мокранжақтың шығармашылығын үш кезеңге бөлуге болады, олар композитордың стильдік бағытындағы айқын өзгерістермен, сондай-ақ белгілі бір жанрларға және орындаушыларға деген қызығушылықтың өзгеруімен ерекшеленеді.
Vasilije Mokranjac's entire oeuvre is dedicated to instrumental music. His personal style can be positioned within the broadly defined neoclassicism and moderated modernism. Mokranjac's early output is mostly neo romantic, but embroidered with elements of stylised folklore: such a stylistic orientation was forced upon young composers after the end of World War Two, when the ideology of Socialist Realism, “imported” from the USSR, was prescribed by the cultural officials. Furthermore, Mokranjac's composition teacher Stanojlo Rajičić was a conservative, who insisted that his students should express themselves in traditional forms of absolute music (such as sonata form). On the other hand, Mokranjac's mature works exhibit a synthesis of neo expressionist and neo impressionistic elements. Mokranjac's oeuvre can be divided in three stages, distinguishable by the visible changes in the composer's stylistic orientation, but also by the changing interest in certain genres and performing forces.
Бірінші кезең (1958 жылға дейін)
Мокранжактың ертедегі шығармаларының көбісі фортепианоға арналған (Музыка академиясында оқыған кезінде жазылған шығармалардан басқа, ол түрлі ансамбльдер үшін шығармалар жазуға міндетті болды). Оның студенттік жұмыстарының ішінде фортепианоға арналған «Тақырып пен вариациялар» (1947), «Струнный квартет» (1949) және оның дипломдық жұмысы «Драматикалық увертюра» (1950) сияқты табысты неоромантикалық шығармалар бар. Мокранжактың фортепианолық шығармалары өте виртуозды және оның тәжірибелі пианист екенін көрсетеді. Мокранжактың фортепианолық шығармалары серб музыкасының ең көрнекті туындыларының қатарында деуде артық емес. Оның фортепианолық шығармаларының көп бөлігі жарық көрді және бұл шығармалар көптен бері танымал концерттік репертуардың бөлігі болып табылады, оларды әдетте көрнекті пианистер орындайды, сонымен қатар Сербиядағы барлық музыка мектептерінде оқытылатын және орындалатын құнды оқулық материалдары ретінде бекініп қалды. Оның фортепианолық шығармаларының көпшілігі сюита немесе миниатюралар циклы түрінде жазылған; екі жағдайда да олар бірнеше сипаттамалық шығармалардан тұрады. (Ерекшеліктер – 1953–54 жылдардағы екі сонатина, сондай-ақ Мокранжак әлі студент кезінде 1947 жылы жазған «Романтикалық соната»). «Этюдтер» (1951–52), «Екі сонатина» (1953–54), «Фрагменттер» (1956) және «Алты би» (1950–57) сияқты фортепианолық шығармалары Мокранжактың неоромантизмнен алыстап, оны джаз және блюз элементтерімен, Бартоктың «барбаро» стилімен және Хиндемиттың неоклассицизмімен байытатынын көрсетеді. Гармония тұрғысынан Мокранжак өзінің негізгі тоналдық тілін битональды және бимодальды эпизодтармен кеңейтеді. Бұл шығармалардағы жеке бөлімдер көбінесе дәстүрлі, дөңгелек пішінде (мысалы, үш бөлімді пішінде) жазылады және оларды циклдің қалған бөлігінен тәуелсіз орындауға болады. Дегенмен, Мокранжак бүкіл цикл аясында тұтастыққа қол жеткізуді көздеді, ал жеке бөлімдер шығарманың драматургиясында нақты белгіленген рөлдерді атқарады. Мокранжақтың фортепианолық текстурасы көп қабатты: ол ішкі дауыстардағы «жасырын» мелодиялармен, тығыз полифониямен, ашық позициялардағы үзілген аккордтармен және гармонияның статикалық немесе екіұшты сезімін күшейтетін жиі қолданылатын педальдармен ерекшеленеді. Фортепиано, екі арфа және скрипкаларға арналған «Кончертино» (1958) Мокранжақтың алғашқы шығармашылық кезеңін аяқтайды. Бұл үш бөлімді шығармада Мокранжак негізінен необарокколық форма мен мазмұнды стильделген фольклор элементтерімен үйлестіреді.
Almost all of Mokranjac's early works are written for piano (except for the works written during his studies at the Music Academy, when he had to write for various ensembles). Among his student works, one finds relatively successful neo romantic pieces such as Theme with Variations for piano (1947), String Quartet (1949), as well as his diploma work Dramatic Ouverture (1950). Mokranjac's piano works are very virtuosic and they reveal their author as an experienced pianist. It is not an exaggeration to say that Mokranjac's piano works rank among the very best pages of Serbian music. Almost all of his piano works have been published and they have long established themselves both as popular concert pieces, often performed by the most distinguished pianists, and as irreplaceable instructive pieces, taught and played at almost all music schools in Serbia. A majority of his piano works have been written either in the form of the suite, or a cycle of miniatures; in both cases, they consist of a number of character pieces. (The only exceptions are two Sonatinas from 1953–54, as well as Sonata Romantica written in 1947, when Mokranjac was still a student). The piano works such as Etudes (1951–52), Two Sonatinas (1953–54), Fragments (1956) and Six Dances (1950–57) demonstrate Mokranjac's departure from neo romanticism and its enrichment with elements of jazz and blues, of Bartok's “barbaro” style and Hindemith's neoclassicism. As to harmony, Mokranjac expands his basically tonal idiom with bitonal and bimodal episodes. Individual movements in these works are usually written in traditional, rounded forms (such as ternary form) and they can be performed independently from the rest of the cycle. However, Mokranjac aimed to achieve a coherent whole on the realm of the entire cycle, and the individual movements have precisely defined roles in the dramaturgy of the work. Mokranjac's typical piano texture is multilayered: it is distinguished by “hidden” melodies in inner parts, dense polyphony, broken chords in open positions, and frequent pedals which contribute towards the static or ambivalent feel of the harmony. Concertino for piano, two harps and strings (1958) rounds up Mokranjac's first creative phase. In this three movement work, Mokranjac combines an essentially neo baroque form and content with elements of stylised folklore.
Екінші кезең (1961-1972 жж.)
Мокранжак шығармашылығының орталық кезеңі көбінесе оркестрлік туындыларға арналған. Ол үш симфониямен (1961, 1965 және 1967 жылдары жазылған) ерекшеленеді. Бірінші симфониясында Мокранжак негізгі мотивті – таза кварта мен мажорлық сегіздіктерден тұратын «аккордты» енгізеді. Бұл «прамотив» Мокранжак туындыларында жиі қайта оралады. Үш симфонияның барлығы да неоэкспрессионистік болып табылады, ал үшіншісінде он екі ноталық қатар кездеседі. Алайда, Мокранжак додекафония мен сериялық музыканың қағидаларын қатаң түрде сақтамайды, бірақ он екі ноталық қатарды эпизодтық дыбыстық иллюстрация ретінде пайдаланады. Барлық үш симфония да дәстүрлі төрт бөлімді симфониялық құрылымды ұстанса да, Мокранжак бір мотивтік ядроны қолдануы және бөлімдер арасындағы шекараларды біртіндеп жоюы оның кейінгі шығармашылық кезеңіне тән бір бөлімді симфониялар мен «поэмаларға» алып келеді. Симфониялармен бірге Мокранжак бірнеше қарапайым оркестрлік туындылар жазды. Бұл туындылар көбінесе неоклассикалық стильде, Стравинскийден (1962 жылғы «Оркестрге увертюра») немесе Хиндемиттен (1967 жылғы «Дивертименто»; 1969 жылғы «Симфониетта»; екеуі де скрипкалық оркестр үшін жазылған) шабыттанған. Сонымен қатар, Мокранжак кино және театр музыкасының көптеген партитураларын жазды. Осы кезеңде Мокранжактың фортепианоға арналған туындылар жазбағаны қызық. Дегенмен, фортепиано Мокранжак оркестрінде ерекше орын алады және оған жиі маңызды, тіпті солистік эпизодтар беріледі.
The central period of Mokranjac's output is mostly devoted to orchestral works. It is dominated by three symphonies (written in 1961, 1965 and 1967 respectively). In his First Symphony, Mokranjac introduces a core motif – a “chord” consisting of a perfect fourth and major seventh. This “pra motif” will frequently reappear in Mokranjac's later works. All three symphonies are neo expressionistic, and the Third contains a twelve note row. However, Mokranjac does not follow the rules of dodecaphonic and serial music, but he uses the twelve note row as a passing sound illustration. Although all three symphonies follow the traditional four movement symphonic design, Mokranjac's employment of a single motivic core, as well as his gradual erasing of borders between the movements, lead towards the single movement symphonies and “poems” typical of his final creative period. Simultaneously with the symphonies, Mokranjac wrote some more modest orchestral works. These are mostly neoclassical and inspired by the likes of Stravinsky (Ouverture for orchestra, 1962) or Hindemith (Divertimento, 1967; Symphonietta, 1969; both works scored for string orchestra). At the same time, Mokranjac wrote a substantial number of film and theatre music scores. It is remarkable that, in this stage of his career, Mokranjac did not write piano music at all. However, the piano is a stand out instrument in Mokranjac's orchestra and it is often given important, almost solo episodes.
Үшінші кезең (1972-1984 жж.)
1970 жылдардың басынан бастап Мокраняк стилін біртіндеп өзгертіп, бұрынғы онжылдықтарда қолданған композициялық тәсілдердің синтезіне қол жеткізді, соның нәтижесінде жаңа, ұқыпты, лирикалық дыбыс әлемі пайда болды, ол неоимпрессионизм және Жаңа қарапайымдылық элементтерімен көмкерілген. Мокранякның соңғы шығармашылық кезеңіндегі барлық туындылары (Төртінші және Бесінші симфониялар, оркестрге арналған лирикалық поэма, фортепиано мен оркестрге арналған Musica Concertante және Поэма) бір бөлімдік формада жазылған (олар "симфония" немесе "поэма" деп аталса да), көбінесе зор динамикалық және драмалық арка ретінде дамиды. Гармония тұрғысынан Мокраняк Оливье Мессьеннің "шектелген транспозициялы режимдер" жүйесімен тәжірибе жасады: мысалы, оның "Лирикалық поэмасында" (1974) және Бесінші симфониясында ("Quasi una poema" атауымен, 1979) Мокраняк Мессьеннің Екінші режимін қолданды. Он екі ноталық қатар да пайдаланылады, бірақ бұл жолы, оны үзіліс ретінде қараудың орнына (үшінші симфонияда болғандай), ол дәстүрлі тақырыптық/мотивтік дамуға ұшыраған нағыз тақырып ретінде қарастырылады (мысалы, Төртінші симфонияда және Musica Concertante-де). Фортепиано толыққанды түрде қайта оралады, әсіресе 1973 жылы жазылған екі сәтті поэмасында – "Intimacies" және "Echoes". Бұл сюиталардағы жеке бөлімдер еркін формада жазылған, олар бір-бірімен тығыз байланысты және өзара тәуелді, сондықтан оларды жеке туындылар ретінде орындау мүмкін емес. Осылайша, сюита жанры бір бөлімдік поэмаға айналады.
Since the early 1970s Mokranjac has gradually transformed his style and achieved a synthesis of all compositional procedures that he had used in earlier decades with a new, refined, lyrical sound world, embroidered with elements of neo impressionism and the New Simplicity. All of Mokranjac's works from his final creative phase (the Fourth and Fifth Symphonies, Lyric Poem for orchestra, Musica Concertante and Poem, both for piano and orchestra) have been written in a single movement form (regardless of whether it is labelled as “symphony” or “poem”), mostly unfolding as an enormous dynamic and dramatic arch. In terms of harmony, Mokranjac experiments with Olivier Messiaen's system of “modes with limited transposition”: for example, in his Lyric Poem (1974) and Fifth Symphony (subtitled Quasi una poema, 1979) Mokranjac employs Messiaen's Second Mode. A twelve note row is also used, but this time, instead of being treated as a passing illustration (as it happened in the Third Symphony), it is now treated as a true theme which is subjected to a traditional thematic/motivic development (for example in the Fourth Symphony and Musica Concertante). The piano makes a full return, in particular in two very successful suites poems written in 1973 – Intimacies and Echoes. Individual movements in these suites are written in free forms, and they are so intertwined and mutually dependent that they cannot be performed as separate character pieces. Therefore, the genre of suite is transformed into a single movement poem.
Мокранжак профессор ретінде
Василий Мокранжак толерантты және көңілді профессор ретінде танымал болды, ол студенттерін ешқандай нақты стильде жазуға міндеттемеді және олардың жаңа көркемдік өрнек құралдарын іздеуін қолдауға әрқашан дайын болды. Оның ең белгілі шәкірттері – серб минимализмінің алғашқы өкілдері ретінде танылған композиторлар (кейіннен флюксус ықпалындағы ОПУС 4 тобын құрған): Владимир Тошич, Мирослав Савич, Миодраг Лазаров және Милимир Драшкович. Бірақ студенттерін қолдағандықтан Мокранжак бұрынғы профессоры Ражичич және композициядан сабақ берудің консервативтік тәсілін жақтаған композиция оқытушыларымен (Александар Обрадович, Петар Озгиан, Райко Максимович) келіспеушілікке ұшырады. Мокранжак студенттерін қорғағаны және оларға өздерінің көркемдік мақсаттарын еркін жеткізуге рұхсат бергені үшін сынға ілікті. ОПУС 4 тобының мүшелерінен өзге, Мокранжак тағы да бірнеше белгілі композиторларды оқытты, мысалы, Растислав Камбаскович, Властимир Трайкович, Александар Вуич, Светлана Максимович және т.б.
Vasilije Mokranjac enjoyed a reputation of being a tolerant and broad minded professor, who did not force his students to write in any particular styles and was willing to support his students in their quest for novel means of artistic expression. His most prominent students were the composers who are recognised as the first Serbian minimalists (and who later went on to form a fluxus inspired group OPUS 4): Vladimir Tošić, Miroslav Savić, Miodrag Lazarov and Milimir Drašković. However, due to being supportive of his students, Mokranjac got into a confrontation with his former professor Rajičić and other professors of composition (Aleksandar Obradović, Petar Ozghian, Rajko Maksimović) who promoted a more conservative approach to teaching composition. Mokranjac was criticised for defending his students and allowing them to express their artistic goals freely. Aside from these members of the OPUS 4 group, Mokranjac taught other prominent composers, such as Rastislav Kambasković, Vlastimir Trajković, Aleksandar Vujić, Svetlana Maksimović et al.