Парсыны жаулау: Хузистан провинциясының тарихы (Parsyny jauylau: Huzistan provintsiasynyń tarihy)
Muslim conquest of Khuzestan
Хұзестанның мұсылман басып алуы (637-642 жж.) – Рашидун халифатының бай Хұзестан провинциясын қосып алуы. Хормузанның жеңілісі, Яздегерд III әрекеттері туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парсыны мұсылман жаулап алуының бір бөлігі – Хузестанды жаулап алу 637/8-642 жылдары өтті және нәтижесінде Рашидун халифаты бай Хузестан провинциясын бағындырды.
Part of the Muslim conquest of Persia
The Muslim conquest of Khuzestan took place from 637/8 to 642, and ended with the acquisition of the rich Khuzestan Province by the Rashidun Caliphate.
Ертедегі мұсылман шабуылдары және Хормизд-Ардаширдің құлдырауы
Арабтар Хузестанға 637/8 жылы шабуыл жасады – шамамен осы кезде жоғары мәртебелі ақсүйек Хормузан Азористан маңындағы арабтардан бірнеше жеңіліс көргеннен кейін Хормизд Ардаширге келді. Хормузан бұл қаланы Месанға арабтарға қарсы шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдаланды. Сасанидтердің жас патшасы Яздегерд III (632-651 жылдары билеген) оның бұл шабуылдарын қолдады және арабтар басып алған жерлерді қайтарып алуға болатынына сенді. Бір уақыттан соң Хормузан Хормизд Ардаширдің батысындағы араб әскерімен шайқасты, бірақ оңай жеңіліске ұшырап, қалаға қайтып келді, онда ол бейбітшілік тіледі. Арабтар оған салық төлеу шартымен келісті, және Хормузан оны қабылдады. Бірақ ол көп ұзамай салық төлеуді тоқтатты және күрдтерден (сол кезде ирандық көшпелілерді сипаттау үшін қолданылатын термин) әскер жинады. Рашид халифалығының халифасы Омар, Хуркус ибн Зухайр әл Сади бастаған әскерді жіберіп, жауап берді. Олар 638 жылы Хормизд Ардаширде Хормузанды жеңіп, қаланы джизья төлеуге мәжбүр етті. Осы уақытта Хормузан Рам Хормиздке қашып кетті. Ол тағы да бейбітшілік шарты жасауға тырысты және салық төлеу шартымен оған рұқсат берілді. Бірақ ол тағы да салық төлемей, қарсылық көрсетті, бірақ тағы да шайқаста жеңілді. Соның ішінде Хузестан қалалары бірінен соң бірі басылып алынды. Кейінірек, 641 жылы Рам Хормизда жеңілгеннен кейін Хормузан Шуштарға қашып кетті, және қаланың жанында жеңіліске ұшырады, нәтижесінде 900 адамы қаза тапты, ал 600-ы тұтқындалып, кейін жазаланды. Дегенмен, ол қалаға жетуге үміттенді. Арабтар қаланы қоршауға алып, шабуыл жасады.
The Arabs started invading Khuzestan in 637/8—around the same time when Hormuzan, a nobleman of high status, had arrived to Hormizd Ardashir after suffering several defeats to the Arabs in Asoristan. Hormuzan used the city as a base to mount his raids in Meshan against the Arabs. The young Sasanian king Yazdegerd III (r. 632 651) supported him in these raids, and believed that it was possible to regain the territories which had been taken by the Arabs. After some time, Hormuzan clashed with an Arab army to the west of Hormizd Ardashir, but was easily defeated and retreated back to the city, where he asked for peace. The Arabs agreed in return for tribute, which Hormuzan accepted. However, he soon stopped paying tribute, and raised an army of Kurds (a term then used to describe Iranian nomads). Umar, who was caliph of the Rashidun Caliphate, responded by sending an army under Hurqus ibn Zuhayr al Sa'di, who defeated Hormuzan in 638 at Hormizd Ardashir, and forced the city to pay jizya Meanwhile, Hormuzan fled to Ram Hormizd. He then once again sought a peace treaty and was granted one in return for tribute. However, he once again stopped paying tribute and continued his resistance, but was again defeated in a battle. Meanwhile, the cities of Khuzestan were slowly one by one conquered. Sometime later in 641, after a defeat at Ram Hormizd, Hormuzan fled to Shushtar, and was defeated near the city, which cost him the lives of 900 of his men, while 600 were captured and would later be executed. Nevertheless, he managed to reach the city. The Arabs then laid siege to the city.
Шуштар қоршауы
Шұштар қаласының өзендер мен каналдармен қоршалғандығының арқасында, Шұштар жақсы бекітілген болатын. Олардың бірі Ардаширған деп аталатын, алғашқы Сасани патшасы Ардашир I (224-240 жж.) есіммен аталған. Тағы бірі – аңыз бойынша Ассирия патшайымы Семирамиданың есімімен аталатын Шамирам. Соңғысы Дараяған деп белгілі болды, ол Ахеменид патшасы Дарий I (б.з.д. 550–486 жж.) құрметіне қойылған есім. Қала қалай басып алынғаны туралы бірнеше нұсқа бар; әл-Табаридің мәліметінше, қоршау кезінде Сина (немесе Синах) есімді ирандық дін тастаған адам әл-Нұманға келіп, қалаға кіру жолын көрсетуге көмектессе, өмірін сақтап қалуын өтінді. Әл-Нұман келісім берді, ал Сина оған былай деді: «Су шығу жері арқылы шабуыл жасаңыз, сонда сіз қаланы жаулап аласыз». Әл-Нұман оның айтқанын орындап, әскерінің бір бөлігімен Шұштарға шабуыл жасады. Хормузан содан кейін цитадельге шегініп, қарсылық көрсетуін жалғастырды, бірақ ақырында мойынсынуға мәжбүр болды. Хузестан жылнамасындағы басқа бір нұсқа, әл-Табаридің нұсқасына ұқсас, Катардан келген дін тастаған адам, тағы бір адаммен бірге, қалаға кіру жолын көрсеткені үшін арабтардан олжа сұрады. Арабтар келісіп, біраз уақыттан кейін қалаға кіре алды. Әл-Баладуридің мәліметінше, қоршау кезінде арабтар Сиях әл-Усвари басқаратын, Асавира деп аталатын кәсіби ирандық элиталар тобымен күшейтілді. Олардың дін тастауының себебі – мәртебесі мен байлығын сақтап қалу еді. Алайда, Хузестан жылнамасына сәйкес, Асавиралар арабтар Шұштарға кіргеннен кейін дін тастады. Хормузанның інісі Шахрияр Асавира қатарында болған делінеді. Пуршариатидің пікірінше, Асавираның арабтарға Хузестанды жаулап алуға көмектескені туралы әңгіме жалған болуы мүмкін. Хормузан мойынсынып, арабтар оны өздерінің астанасы Мәдинаға алып кетті.
Fortunately for Hormuzan, Shushtar was well fortified due to the rivers and canals that surrounded it on almost all sides. One of them was known as Ardashiragan, named after the first Sasanian king Ardashir I (r. 224 240). Another known as Shamiram, named after the legendary Assyrian Queen Semiramis. The last one mentioned was known as Darayagan, named after the Achaemenid king Darius I (r. 550–486 BCE). There are several versions of how the city got captured; according to al Tabari, during the siege, an Iranian defector named Sina (or Sinah) went to al Nu'man and pleaded for his life to be spared in return for helping him how to show a way into the city. Al Nu'man agreed, and Sina told him the following thing; "attack via the outlet of the water, and then you will conquer the city." Al Nu'man did as he told him, and with a small portion of his army, charged into Shushtar. Hormuzan then retreated to the citadel and continued his resistance, but was eventually forced to surrender. According to another version written in the Khuzestan Chronicle, similar to the version by al Tabari, a defector from Qatar, along with another person, asked the Arabs for some of their plunder in exchange of how to enter the city. The Arabs agreed, and after some time, they managed to enter the city. According to al Baladhuri, during the siege, the Arabs were reinforced with a group of professional Iranian elites under Siyah al Uswari, known as the Asawira. The reason for their defection was in order to preserve their status and wealth. However, according to the Khuzestan Chronicle, the Asawira first defected to the Arabs after they entered Shushtar. The brother of Hormuzan, Shahriyar, is said to have been a part of the Asawira. According to Pourshariati, the story of the Asawira helping the Arabs in their conquest of Khuzestan, may have been false. Hormuzan, after his surrender, was taken by the Arabs and brought to their capital, Medina.
Гундишапурдың басып алынуы
Көпшілік деректерге сәйкес, Гундишапур арабтар басып алған Хузестанның соңғы маңызды қаласы болды. Әл-Табари мен әл-Баладуридің мәліметінше, Әбу Мұса Ашари 642 жылы Гундишапурға жорық жасап, қаланы қоршады. Қаланың қорғаныс жүйесі нашар болғандықтан, көп қарсылық көрсетпеді; бірнеше күннен кейін қала тәуелділікке беріліп, қақпаларын ашты. Әбу Мұса содан кейін қаламен келісім шарттарына келді, қала оған салық төлеуге келісті. Алайда, қала тұрғындарының бір бөлігі Рашид халифалығының үстемдігінде өмір сүруден бас тартып, Калбанияға қашып кетті. Әбу Мұса қалаға барды және оны оңай басып алды. Одан кейін ол бірнеше шағын қалаларды да жаулап алып, Хузестанды толық басып алуды аяқтады.
According to most sources, Gundishapur was the last major city in Khuzestan that the Arabs conquered. According to al Tabari and al Baladhuri, Abu Musa Ashaari marched to Gundishapur and besieged the city in 642. The city didn't put much of a resistance, due its weak defence mechanism; only after a few days, the city surrendered and opened its gate. Abu Musa then made peace with the city in return for tribute, which the city accepted. However, some inhabitants of the city refused to live under the rule of the Rashidun Caliphate, and fled to Kalbaniyah. Abu Musa then went to the city and easily seized it. He thereafter seized a few other small cities, thus completing the conquest of Khuzestan.
Салдары
Хузестанды бағындырғаннан кейін, аймақ тұрғындары Сасанидтердің басқа аймақтарындай көп қарсылық көрсетпеді. Аймақта болған ең ірі көтеріліс – 643/4 жылдары Пируздың көтерілісі болды, ол сол жылы Бейруд шайқасында жеңіліске ұшырады. Бұл аймақтың құрамындағы түрлі халықтарға байланысты болды, онда "адамдар әртүрлі мәдениеттер мен діндерге дағдыланған" (Джалалипур).
After the conquest of Khuzestan, the inhabitants of the province didn't put much of a resistance as much as the other Sasanian provinces did. The biggest rebellion that took place in the province was the rebellion of Piruz in 643/4, who was defeated in the same year at Bayrudh. This was due to the mixed population of the province, where "people were used to different cultures and various religions" (Jalalipour).