Кіріспе

2013 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) әлемдік жолдарда әр жылы 270 000-нан астам жаяу жүргіншінің қаза болатынын хабарлады, бұл жол-көлік оқиғаларынан қаза тапқан 1,24 миллион адамның 22 пайызын құрайды. Проблеманың ауқымы зор болғанына қарамастан, жаяу жүргіншілердің қазасын азайтуға жасалған көптеген әрекеттер тарихи түрде білім беру және жол қозғалысын реттеуге ғана бағытталған. 1970 жылдардан бері апат инженерлері көлік құралының конструкциялық қағидаларын әзірлеу үшін көліктегі жолаушыларды қорғауда сәтті қолданылған конструкциялық принциптерді пайдалана бастады. Бұл жаяу жүргіншілерге келтірілетін жарақаттардың ықтималдығын азайтуға, немесе жаяу жүргінші мен көлік арасындағы апаттың болу мүмкіндігін төмендетуге бағытталған. Осыған байланысты, көліктің құрылымын бұзбай, энергияны сіңіретін (жұмсақ) бампер, капот, лобовой стекло және тіректерін қайта жасау қажет. 2005 жылдан бері ADAS (автоматтандырылған жүргізушіге көмекші озық жүйелер) енгізілгеннен кейін, жаңа жаяу жүргіншіні анықтау, апаттан сақтану және оның салдарын азайту жүйелері пассивті емес, белсенді қорғау жүйелері арқылы жақсартулар ұсынады. Мысалы, omniview технологиясы жүргізушіге қозғалыс жасамас бұрын көліктің айналасындағы жағдайды көруге мүмкіндік береді. Көптеген аймақтарда ауыр көліктерге жаяу жүргіншілерді тікелей көру талабы қойылып, айнаға жүгінуден бас тартылуда.

Жаяу жүргіншілердің апатының анатомиясы

Көптеген жаяу жүргіншілерге қатысты жол апаттарына алға қозғалатын автомобильдер себеп болады (автобустар және тік капотты/капоттары бар басқа көліктерден өзгеше). Мұндай жағдайда тұрған немесе келе жатқан жаяу жүргіншіге автомобиль соғып, оның жылдамдығы автомобильдің жылдамдығына дейін жетеледі де, автомобиль тоқтағанша ол алға қарай қозғалады. Жаяу жүргінші екі рет соққы алады – біріншіде автомобильден, екіншіде жерге, бірақ өлімге алып келетін жарақаттардың көп бөлігі автомобильмен болатын әрекеттесуден туындайды. Көлік құралын жобалаушылар көбінесе автомобиль мен жаяу жүргінші арасындағы қарым-қатынасты түсінуге баса назар береді, ол мынадай оқиғалар тізбегімен сипатталады: көліктің бамперы алдымен жаяу жүргіншінің төменгі аяқтарына тиеді, капоттың алдыңғы жиегі жоғарғы жамбасқа немесе ішкі ағзаларға соғады, ал бас пен жоғарғы дене бөлігі капоттың үстіңгі бетіне және/немесе лобовой шыныға тиеді.

Жаяу жүргіншілердің жарақаттануын азайту

Көптеген жаяу жүргіншілердің өлімі мидың жарақаттануынан, бас қатты капотқа немесе жел әйнегіне соққаннан туындайды. Сонымен қатар, әдетте өлімге алып келмейтін болса да, төменгі аяқ-қолдағы (көбінесе тізе буыны мен ұзын сүйектердегі) жарақаттар мүгедектіктің ең көп кездесетін себебі болып табылады. Алдыңғы қорғаныс жүйесі (FPS) – көлік құралының алдыңғы бөлігіне орнатылатын, жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерді алдыңғы соқтығысу кезінде қорғауға арналған құрылғы. Автомобиль дизайны жол-жағдайлық оқиғаларда жаяу жүргіншілердің жарақаттану ауқымы мен ауырлығына елеулі әсер етеді. Volvo компаниясы жаяу жүргіншілер мен велосипедтерді танитын, автоматты тежегішпен жабдықталған ADAS жүйесін жасады, бұл жаяу жүргіншілермен соқтығысу қаупін азайтуға бағытталған. Кейбір автомобильдерде қарсы қозғалысқа келе жатқан велосипедшілерге есік ашу қаупін болдырмайтын "есік" технологиясы да бар. 2017 жылы АҚШ-та жаяу жүргіншілердің жарақаттануы мен өлімі күрт өсті, себебі үлкен көліктердің көбеюі және автомобильдегі ойын-сауық және байланыс жүйелеріне байланысты жүргізушілердің назарсыздығы артты. Осыған байланысты, жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған жүргізушіге көмекші жүйелер кеңінен таралған болуы мүмкін.

Басты қорғау

Көбінесе көліктердің капоты металл табақтан жасалады, бұл энергияны сіңіретін, салыстырмалы түрде аз қауіп төндіретін құрылым. Бастың ауыр жарақаттары көбінесе капот пен оның астындағы қатты қозғалтқыш бөліктері арасындағы арақашықтық жеткіліксіз болғанда пайда болады. Шамамен 10 см аралық жаяу жүргіншінің басының бақыланатын тоқтауына және өлім қаупінің айтарлықтай төмендеуіне жеткілікті. Капот астында орын жасау әрқашан оңай болмайды, себебі көбінесе аэродинамика және дизайн сияқты басқа да шектеулер болады. Капоттың кейбір бөліктерінде мұндай мүмкіндік болмайды, оларға капоттың бекітілетін жиектері және жел әйнегімен жанасатын бөлігі кіреді. Инженерлер бұл мәселені деформацияланатын бекіткіштерді пайдалану арқылы, сондай-ақ апат кезінде іске қосылып, капоттың қатты бөліктерін жабатын ауа қаптамалары сияқты инновациялық шешімдерді әзірлеу арқылы шешуге тырысты. Мысалы, Citroën C6 және Jaguar XK сияқты кейбір модельдерде, бампер соққыны сезгенде қозғалтқыш блогынан 6,5 см (2,5 дюйм, C6) артық кеңістік беретін жаңа капот дизайны қолданылған. 2012 және 2015 жылдары Volvo V40 және Land Rover Discovery Sport капоттың соққыны сезгенде жұмыс істейтін капот астындағы ауа қаптамасымен жабдықталған. Бұл ауа қаптамасы жел әйнегінің тіректерін де жауып, жаяу жүргіншінің басын қосымша қорғауға арналған. Дегенмен, бұл жаяу жүргіншілерге арналған ауа қаптамалары кеңінен қолданылмады.

Аяқ-қолдарды қорғау

Көптеген аяқ жарақаттары көліктің бамперы мен капоттың алдыңғы жиегінен тікелей соққы салдарынан пайда болады. Бұл жамбас сүйегі мен тібіет сүйегі/шаныш сүйегінің сынға ұшырауына және буынның иілуінен тізе буындарының зақымдануына әкеледі. Осылайша, осы жарақаттарды азайтуға бамперді жұмсақ ету және жанасу аумағын ұлғайту, сондай-ақ көліктің алдыңғы бөлігінің геометриясын өзгерту арқылы тізе буынының иілуін шектеу арқылы түйіскендегі ең жоғары күшті азайту көмектеседі. Компьютерлік модельдеулер мен мәйіттермен жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, егер көліктің бамперы төмен болса, жамбас пен аяқ бірге айналады, бұл тізе буынының иілуін азайтады және буынның жарақаттану мүмкіндігін төмендетеді. Бампердің терең пішіндері және бампер астындағы құрылымдар (мысалы, ауа бөгеті) аяқтың айналуын шектеуге де көмектеседі.

Трамвайлар

Трамвайлардағы ерте мысал ретінде, жаяу жүргіншілерді алдыңғы күтімдік шасси дөңгелектерінің арасында қалмауы үшін қорғаушы құрылғы қолданылған. Егер жаяу жүргінші қорғаушы құрылғыға соғылса, көліктің алдындағы қақпақ автоматты түрде төмен түсер еді. Бұл трамвайдың рельстен шығуына қарсы қорғайды, сондай-ақ жаяу жүргіншінің қаза болу мүмкіндігін азайтады. 1900-ші жылдардың басынан бастап Ұлыбритания трамвайларында мұндай қорғаушы құрылғылар міндетті болды.