Кіріспе

Чандре Дхарма Вардана – Шри-Ланка туған академик және ғалым. Видьодайя кампусының (қазіргі Шри-Джаеварденпура университеті) бұрынғы ректоры, қазір Монреаль университетінде теориялық физика профессоры. Зейнеткерлікке шыққан, бірақ Канада Ұлттық зерттеу кеңесінде жетекші ғылыми қызметкер ретінде жұмысын жалғастыруда.

Білім

Алутгама Видьялаясында, Ананда колледжінде және Коломбо Корольдік колледжінде білім алған Дарма Вардана 1961 жылы Сейлон университетінен BSc (Hon.) бакалавр дәрежесін, ал Кембридж университетінен (Корпус Кристи колледжі) атомдар мен молекулалардың кванттық есептеулері және магниттің Хайзенберг моделі тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап, доктор ғылымы дәрежесін алды.

Академиялық мансап

Дхарма Вардана 1969 жылы Видьодайя университетіне аға оқытушы болып қабылданды, кейіннен химия профессоры болып тағайындалды. 1974 жылы Бадиуддин Махмуд оны Видьодая кампусының президенті етіп тағайындады. Дхарма Вардана оқу орнының академиялық басшысы болған кезінде академиялық бағдарламаларды курстық бірлік жүйесіне көшіруге, ағылшын тіліндегі міндетті негізгі деңгейді енгізуге, ағылшын тілін аз білетін немесе мүлдем білмейтін студенттерге сингала тілінде ғылымды оқытуға арналған оқу бағдарламаларын жасауға және академиялық бөлімдерді ұйымдастыруға тырысты. Ескірген ғалымдардың соңғысына қарсылығы, сондай-ақ студенттік ұйымдардың (студент лидерлері С. Б. Дисанаяке және Махинда Виджесекера басшылығымен) ағылшын тілін міндетті түрде оқытуға қарсылығы оның 1975 жылы отставкаға кетуіне әкеп соқты. 1975 жылы ол Париж университетіне, Орсейге, ал 1978 жылы Канадаға оралды. Видьодая ғылым факультетінің мүшесі болған кезеңде (1969-1975) ол CECAM институты арқылы Париж университетімен, Орсеймен, Франция атом энергиясы комиссиясымен және CNRS-пен де байланыста болды. Нанотехнология, қызу тығыз материя және лазерлік синтез саласында жұмыс істеді.

Зерттеу салалары

Дхарма Вардана көптеген ғылыми тақырыптар бойынша жұмыс істеді, онда біріктіретін тақырып кванттық теорияны қолдану, әдетте көптеген дене мәселелеріне қатысты. Оның жұмысы кванттық өріс теориясы, статистикалық механика және Раман шашырауымен байланысты қатты күй физикасы, наноқұрылымдардағы энергияның демалуы және фонондар, кванттық Холл эффектісі, нанотүтіктер мен графен физикасы. Ол NRC, Монреаль, Торонто, Британдық Колумбия, Ливермор, Лос-Аламос және Париж университеттері немесе ғылыми-зерттеу мекемелерінің зерттеушілерімен бірлесіп, беткі қабатты пассивтендіру, кванттық нүктелер, органикалық жарық шығаратын диодтар және осыған байланысты наноқұрылымдар, энергияны демалу және т.б. сияқты түрлі тақырыптарда жұмыс істеді. Профессор Дхарма Вардананың негізгі зерттеу саласы көптеген денелер теориясы мен плазма физикасы болды, көбінесе француз атом энергиясы комиссиясының Франсуа Перромен бірлесіп жұмыс істеді. Жылы тығыз материя үшін бейтарап псевдоатомдық модель (NPA) олардың шекті температуралық тығыздық функционалдық теориясы ыстық иондалған материяға қатаң кванттық механикалық тәсілді қалыптастыру үшін пайдаланылған үлкен практикалық құндылықтардың негізгі үлестерінің бірі болып табылады. Кейіннен кванттық жүйелер үшін классикалық карта схемасын құру классикалық карта гипержелілі тізбек әдісін (CHNC) қалыптастыруға әкелетін іргелі жұмыс болып табылады. Бұл әдіс Ферми сұйықтықтары мен ыстық тығыз заттың қасиеттерін бағалаудың жаңа әдісіне әкелді. Оның тығыз плазмалардың тығыздық функционалдық теориясы бойынша бұрынғы жұмысы қазір NPA моделіне жақсы негізделген. Бұл жағдай теңдеуінің алғашқы принциптерін бағалау әдістерін және тығыз плазманың тасымалдау қасиеттерін әзірлеуге әкелді. Оның жартылай өткізгіштердегі және плазмадағы ыстық электрондардың энергиясын босатуға қосқан үлесі екі температуралық зарядталған сұйықтықтардың тепе-теңдік емес күйлері теориясында жаңа бағыт берді. Клатраттардың ерекше жылу өткізгіштігін түсіндірген еңбегі әлі күнге дейін көп сілтемеге ие. Оның беткі ғылымға қосқан үлесі (мысалы, күкіртпен пассивтелген InP бетін қайта құру), нанотехнология, жартылай өткізгіш құрылымдардағы фонондар, квази-периодикалық жүйелер және т.б. 200-ден астам ғылыми жарияланымдарда бар. Дхарма Вартана қазіргі уақытта Канаданың Ұлттық зерттеу кеңесінде бас ғылыми қызметкер болып қызмет етеді және Монреаль университеті теориялық физика профессоры. Оның физикаға қатысты ең соңғы кітабы 2013 жылы World Scientific басылымында жарық көрген "Физиктің материя мен ақыл-ойы туралы пікірі" деп аталады. Сондай-ақ, Канададағы "Кімнің кімін" қараңыз. Шри-Ланкада "Дамуды зерттеулер бакалавры" (B. Dev.) бағдарламасын құрған, Видйодая университетінің президенті қызметін атқару кезінде. Шри-Ланканың Корольдік Азия қоғамы ұйымдастырған конференцияда ол өзі жүргізген жер атаулары веб-сайты туралы сөйлеуге шақырылды. Сонымен қатар ол Шри-Ланкадағы өсімдіктердің этноботаникасымен айналысатын веб-сайтты жүргізеді, онда жүйелі ботаникалық (яғни латын) атаулардың сингаль, санскрит және тамил тілдеріндегі атаулары этнографиялық қызығушылықтың егжей-тегжейімен бірге жүргізіледі. Профессор Дхармавардана Шри-Ланканың ауылдық ауруханаларына және мүгедектерге тегін дөңгелекті арбаларды жеткізу жөніндегі жобаны (WC4SL) басқарады. Бұл жоба 2009 жылы Илам соғыстары аяқталғаннан бері жұмыс істейді. Видёдая университетінде Дхарма Вардана химия профессоры атағын иеленді және Шри-Ланканың Резеңке ғылыми-зерттеу институтымен бірлесіп полимерлік ғылым бойынша зерттеулер жүргізуде маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, ол тамақ технологиясы мен экологиялық ғылымдар бойынша академиялық бағдарламалар мен курстық бөлімшелерді бастады. Бұл Шри-Ланка университетінің зерттеу салаларының алғашқысы болды. Бүгінде тамақ ғылымдары толыққанды салаға айналып, ұлттық маңызы бар рөл атқарады. Ол экологиялық ғылымның түрлі салаларына қызығушылық танытуын жалғастырды. Профессор Дхарма Вартана жуырда Шри-Ланканың Солтүстік Орталық провинциясында (НЦП) 1992 жылдан бері пайда болған және қазір мыңдаған адамды өлтіріп, эпидемияға жақын масштабқа көтеріліп жатқан құпия бүйрек ауруының шығу тегін ашуға тырысып жатыр. Аурудың Дунайдың эндемиялық туыстық нефропатиясына немесе DEFN-ге ұқсастығы бар. Аурудың себебі белгісіз, сондықтан оны дәрігерлер белгісіз этиологиялы созылмалы бүйрек ауруы (CKDu) деп атайды. Оның және үш танымал Шри-Ланка ғалымының жазған мақаласы Environmental Health and Geochemistry журналында жарияланып, CKDu және иондардың көптеген өзара әрекеттесулерінің уыттылыққа әсеріне қатысты жаңа парадигманы қалыптастырды. Ол тұрақты тамақ өндірісі, энергия көздері, экологиялық мәселелер туралы жиі жазады, Шри-Ланка газеттерінде және рецензияланған журналдарда жариялайды.

Өнеркәсіпке салымдар

Дхарма Вардана 1970 жылдан 1974 жылға дейін LankaSam Leather Products корпорациясының директоры болды, бұл корпорация "DI" таңбалы аяқ киімді өндіруді қабылдады және былғары өңдеу зауытын басқарды. Ол сондай-ақ Тикири Банда Субасингхе басшылығымен Шри-Ланканың Өнеркәсіп министрлігіне техникалық кеңесші болды.