Кіріспе

Солтүстік Ирландия физигі (1928–1990)

2022 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығы Ален Аспектке, Джон Клаузерге және Антон Зелингерге Белл теңсіздіктері және Белл теоремасын эксперименталды түрде растағаны үшін берілді.

Ерте өмір және еңбек

Белл Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында дүниеге келген. 11 жасында ғалым болуды шешті, ал 16 жасында Белфаст техникалық орта мектебін бітірді. Содан кейін Белл Белфаст Король университетіне түсті, онда 1948 жылы эксперименталды физика бойынша бакалавр дәрежесін, ал бір жылдан соң математикалық физика бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1956 жылы Бирмингем университетінде ядролық физика және кванттық өріс теориясы мамандығы бойынша физика ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. 1954 жылы ол да физик болған Мэри Россқа үйленді, олармен Ұлыбританияның Малверн қаласындағы үдеткіш физикасы бойынша жұмыс істеген кезде танысқан. Белл жасөспірім шағында вегетариандыққа көшті. Әйелінің айтуынша, Белл атеист болған. Беллдің мансабы Оксфордширдегі Харвелл қаласының жанындағы Ұлыбританияның Атом энергиясын зерттеу мекемесінде, AERE немесе Харвелл зертханасы ретінде белгілі болды. 1960 жылы ол Швейцарияның Женева қаласындағы Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымында (CERN, Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire) жұмыс істеді. Ол негізінен теориялық бөлшектер физикасы және үдеткіштерді жобалаумен айналысты, бірақ кванттық теорияның негіздерін зерттеуге де уақыт тапты. 1987 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Мансабындағы маңызды оқиға ретінде Белл Джон Брэдбери Сайкс, М. Дж. Кирсли және В. Х. Ридпен бірге Лев Ландау мен Евгений Лифшицтің он томдық "Теориялық физика курсы" бірнеше томын аударды, осы еңбектерді ағылшын тілді оқырмандарға аудармада қолжетімді етіп, олардың барлығы бүгінгі күнге дейін басылымда. Белл пилоттық толқын теориясын қолдады. 1987 жылы Гирарди–Римини–Вебер теориясынан шабыт алып, ол құлдырау теориясын да жақтады. Кванттық механиканы түсіндіру туралы ол былай деді: "Шындығында, мен білмеймін. Мен үшін бұл – сатуға дайын шешімім бар нәрсе емес!"

Белл теоремасы

1964 жылы Белл CERN-нен бір жылдық демалыс алып, осы уақытты Стенфорд университетінде, Висконсин университеті мен Брандейс университетінде өткізгеннен кейін «Эйнштейн-Подольский-Розен парадоксы туралы» деген мақала жазды. Бұл жұмысында ол EPR талдауын дамыту арқылы атақты Белл теоремасын шығаруға болатынын көрсетті. Барлық классикалық жағдайларға қолданылатын негізгі қағидалардан туындаған теңсіздік кванттық теориямен қайшы келеді. Белл теңсіздігінің – EPR талдауымен байланысты – қандай мағына беретіні туралы пікірталас бар. Белл жергілікті жасырын айнымалылар ғана емес, сонымен қатар кез келген жергілікті теориялық түсіндірмелер кванттық теорияның болжамдарымен келіспеуі керек деп мәлімдеді: «Бомның спиндік бөлшектерді қамтитын EPR корреляцияларының мысалында азайтылмас нонлокальдық бар екені белгілі». Басқаша интерпретация бойынша, жалпы алғанда барлық жергілікті теориялар емес, тек жергілікті жасырын айнымалылар теориялары (немесе «жергілікті реалистік» теориялар) ғана кванттық теорияның болжамдарымен үйлесімсіз екені көрсетілген.

Мұра

2008 жылы Торонто университетінің Кванттық ақпарат және кванттық бақылау орталығы Джон Стюарт Белл сыйлығын құрды. Бұл сыйлық алдыңғы алты жылда жарияланған маңызды еңбектер үшін екі жылда бір рет беріледі. Бұл награда кванттық механиканың негіздері және осы принциптердің қолданылуы саласындағы маңызды жетістіктерді мойындайды. 2009 жылы Ален Аспект алғашқы сыйлықты Николас Гиссинге кванттық физиканың негіздері мен қолданбалары бойынша теориялық және тәжірибелік жұмыстары үшін табыс етті, атап айтқанда кванттық белгісіздік, кванттық криптография және кванттық телепортация салаларындағы еңбектері үшін. Женеваға жақын Мейриндегі CERN ғимаратында Джон Стюарт Беллдің құрметіне "Белл жолы" деп аталған көше бар. 2016 жылы оның CERN-дегі әріптесі Рейнхольд Бертльман "Беллдің әлемі: Жеке естелік" атты еңбегінде Бертльманның шұлықтары туралы Беллдің мақаласын тапқандағы таңғалуын егжей-тегжейлі сипаттады, онда Белл ЭПР парадоксын шұлықтармен салыстырған. Белл теоремасын жариялаған күні, 4 қараша, оның құрметіне арналған күн ретінде белгіленді.