Кіріспе

Кейінгі Бор кезеңіне жататын аждархид птерозаврлар туысы (Azhdarcho /ɑː//ʒ/'/d//ɑr//x//oʊ/) – Өзбекстанның Биссекты формациясының (шамамен 92 миллион жыл бұрынғы Турон қабатының ортасы), сондай-ақ Қазақстанның Жыркиндек формациясының және, мүмкін, Тәжікстанның Яловачск формациясының аждархид птерозаврлар туысы. Ол фрагментті қалдықтарынан белгілі, оның ішінде Аждархидтер тұқымдасына тән, Quetzalcoatlus сияқты алып птерозаврларды қамтитын отбасы мүшелеріне ерекше ұзын мойын омыртқалары кіреді. Azhdarcho атауы парсы тіліндегі "аждаһа" сөзінен (اژدر), парсы мифологиясындағы аждаха тәрізді жаратылыстан шыққан. Типтік түрі – Azhdarcho lancicollis. Lancicollis атауы латын тіліндегі "lancea" ("найза" немесе "сүйек") және "collum" ("мойын") сөздерінен туындаған.

Тарих

Ащдархоның қазба қалдықтары Қызылқұм шөлінен (Бисекты формациясының Тайкаршинская бөлімінде) Лев А. Несов 1974–1981 жылдары Орталық Азияға жасаған экспедициялары барысында табылды. ЦНИГРмузей 1/11915 (TsNIGRmuzey) каталогтық нөмірі берілген типтік үлгі алдыңғы мойын омыртқасынан тұрады. Он екі паратип қарастырылды, оның ішінде бірнеше басқа мойын омыртқалары, қанат және аяқ сүйектерінің элементтері, сондай-ақ жақ сүйегінің бөліктері бар. Бұл үлгілер экспедициялар кезінде жиналған басқа омыртқалылардың қазбаларымен бірге Санкт-Петербургтегі Ф. Н. Чернышев атындағы Орталық геологиялық барлау мұражайына тапсырылды. Ащдархо ланциколлис түрін сипаттағанда Несов оның ерекше мойын омыртқаларын атап өтті, олар өте ұзын және орта бөлігінде көлденең қимасы дөңгелек болып келеді. Ол басқа бірнеше птерозаврларда да ұқсас белгілерді байқады және оларды пайдаланып Pteranodontidae тұқымдамасына жатқызылған Azhdarchinae жаңа кішітұқымын құрды. Несов сондай-ақ Quetzalcoatlus және Arambourgiania (сол кезде Titanopteryx деп белгілі болған) түрлерін осы кішітұқымдамаға жатқызды, кейіннен ол Azhdarchidae тұқымдамасы ретінде қайта жіктелді. Ол Вайоминг штатының Ланс формациясынан табылған ұқсас, жұқа қабырғалы птерозавр сүйектерін Ащдархо түріне жатқызуға болатынын айтты, бұл соңғы креда кезеңінің Орталық Азия және Батыс Солтүстік Америка фаунасының ұқсастығын көрсетеді. Алайда, кейінгі зерттеулер бұл ұсынысты қолдамады, және А. lancicollis қазіргі таңда танылған Ащдархоның жалғыз түрі болып табылады.

Жіктеу

Төменде Ащдархоның Neoazhdarchia кладындағы, одан да нақтырақ айтқанда, Ащдархидтер тұқымдасы ішіндегі филогенетикалық орналасуын көрсететін кладограмма келтірілген. Ащдархо осы тұқымдастың типтік туысы болып табылады. Кладограмма 2013 жылы Брайан Андрес пен Тимоти Майерс анықтаған топология негізінде жасалған.

Палеобиология

Адждархоның алғашқы сипаттамасында Несов омыртқалардың байланысу ерекшелігіне байланысты птерозаврдың мойнында икемділік өте шектеулі болатынын атап өтті. Адждархо мойнын мүлдем бұра алмады, бірақ оны белгілі бір деңгейде тік ие білуге болар еді. Несов Адждархо сияқты птерозаврлар қазіргі заманғы су үстінде сырғып ұшатын құстарға (Skimmer) ұқсас тәсілмен қоректенген болуы мүмкін дейді, олардың ұзын мойындары су бетінен және шамалы тереңдіктен азық алуға, суға шомылудың қажеті болмай, мүмкіндік берген. Алайда, жақындағы зерттеулер көрсеткендей, су үстінен азық алу үшін бұрынғыдай көп емес, бірақ күтілгеннен гөрі көбірек энергия мен анатомиялық ерекшеліктер қажет, және Адждархо сияқты ірі птерозаврлардың су үстінен азық алуға қабілеті болмаған болуы мүмкін. Ұзын мойын аждархоидтарға суда немесе су түбінде жүзу кезінде азық іздеуге немесе ауада нашар ұшатын омыртқалы жануарларды аулауға мүмкіндік берген болар еді, бірақ Несов бұл жануардың жақсы ұшуы үшін тұрақты ауа райы қажет екенін, ал аждархоидтердің мекендеу орындарындағы желдің біркелкі және қоңыл болуы тиіс екенін айтқан.