Кіріспе

Жойылып кеткен птерозаврлар туысы, кейінгі юра кезеңіне жататын птеродактилоидты птерозаврлар туысы.

Птеродактиль – жойылып кеткен птерозаврлар туысы. Оның тек бір түрі бар деп саналады – Pterodactylus antiquus. Бұл птерозавр алғаш рет аталған және ұшатын рептилия ретінде анықталған, сонымен қатар табылған ең алғашқы рептилиялардың бірі. Птеродактильдің қазба қалдықтары негізінен Германияның Бавариясындағы Солнхофен әктастарында табылған. Бұл орын 150,8–148,5 миллион жыл бұрынғы, юра кезеңінің соңында (Титон шөбінде) пайда болған. Птеродактильдің шашыраңқы қалдықтары Еуропа мен Африканың басқа да аймақтарынан да анықталған. Птеродактиль – әртүрлі омыртқасыздар мен омыртқалылармен қоректенген, жалпыға бірдей ет жейтін жануар. Барлық птерозаврлар сияқты, Птеродактильдің қанаттары тері мен бұлшықет мембранасынан тұрған, ол ұзын төртінші саусағынан артқы аяқтарына дейін созылған. Оның ішкі жағы коллаген талшықтарымен, ал сыртқы жағы кератин қыртыстарымен қоршалған. Pteranodon және Quetzalcoatlus сияқты басқа танымал туыстарға қарағанда Птеродактильдің денесі кішкентай болған. Ол олардан бұрын, кейінгі юра кезеңінде өмір сүрген, ал Pteranodon мен Quetzalcoatlus кейінгі бор кезеңінде өмір сүрген. Птеродактиль белгілі Rhamphorhynchus сияқты басқа ұсақ птерозаврлармен бірге, сондай-ақ Scaphognathus, Anurognathus және Ctenochasma сияқты туыстармен бірге өмір сүрген. Птеродактиль Pterodactyloidea птерозавр кладының ішіндегі ctenochasmatid туысының ерте тармақталған мүшесі ретінде жіктеледі. Бұл үлгі 1780 жыл шамасында графтың коллекциясына қосылған, ол литографиялық әктас карьерінен табылған. Алайда, үлгінің табылған және коллекцияға енгізілген нақты күні белгісіз. Ол 1767 жылы жасалған коллекция каталогында көрсетілмеген, сондықтан ол сол кезден бастап Коллинидің 1784 жылғы сипаттамасына дейін бір уақытта алынған болуы керек. Бұл оны птерозаврдың ең ерте табылған үлгісі етеді. Аврораждархо туысының "Пестер үлгісі" 1779 жылы сипатталған және Мангейм үлгісінен бұрын табылған болуы мүмкін, бірақ ол бастапқыда қазбаланған қыбыршақты жануар деп саналған. 1856 жылға дейін неміс палеонтологы бұл түрді птерозавр деп дұрыс сипаттамаған. Мангейм үлгісін алғаш рет сипаттаған Коллини оның ұшатын жануар екеніне көз жеткізбеген. Ол құстар мен жануарлармен туыстығын жоққа шығарып, бұл жануардың қандай болуы мүмкін екенін түсіне алмаған. Ол оның теңіз жануары болуы мүмкін деп болжаған, бірақ анатомиялық себептерге байланысты емес, өйткені мұхит тереңдігінде белгісіз жануарлар түрлері болуы мүмкін деп ойлаған. Птерозаврлардың су жануарлары екендігі туралы ой 1830 жылға дейін ғалымдардың аз бөлігі арасында сақталды, сол кезде неміс зоологы Иоганн Георг Ваглер "амфибиялар" туралы мәтін жариялаған, онда қанаттарын қанат ретінде қолданатын Птеродактильдің суреті бар. Ваглер басқа су омыртқалы жануарлармен (яғни плезиозаврлар, иктиозаврлар және монотремалар) бірге Птеродактильді құстар мен сүтқоректілер арасындағы Гриффи класына жіктеуге дейін барған. Неміс-француз ғалымы Иоганн Герман Птеродактильдің ұзын төртінші саусағын қанат мембранасын ұстау үшін пайдаланғанын алғаш рет мәлімдеген. 1800 жылдың наурыз айында Герман танымал француз ғалымы Жорж Кувьеге Коллинидің қазбасының бар екендігі туралы хабарлап, оның француз консулдығының басқыншы күштері басып алғанын және Париждегі коллекцияларға (немесе Кувьеге) соғыс олжасы ретінде жібергенін сендірген. Сол кезде арнайы француз саяси комиссарлары жүйелі түрде өнер қазыналарын және ғылыми қызығушылық тудыратын заттарды басып алған. Герман Кувьеге өзінің жеке түсіндіруін (бірақ ол оны жеке зерттеп көрмеген) құрайтын хат жіберді, ол сүтқоректі деп сенді, оның ішінде птерозаврдың алғашқы өмірге оралуы. Герман жануарды төртінші ұзын саусағынан аяқ жағына дейін созылып жатқан қанатты мембраналармен және жүнмен жабатын етіп қалпына келтірді (қанатты мембраналар да, жүн де сақталмаған). Сонымен қатар, Герман мысықтардың мойны мен билеті арасына мембрана қосты. Кювье бұл түсіндірмемен келісті және Германның ұсынысы бойынша Кювье бұл идеяларды 1800 жылдың желтоқсанында өте қысқа сипаттамамен жариялаған алғашқы адам болды. Шын мәнінде француздар бұл үлгіні қолға түсірген жоқ. Керісінше, 1802 жылы Карл Теодордың өлімінен кейін ол Мюнхенге әкелінді, онда барон Иоганн Пол Карл фон Молл Бавария коллекцияларын тәркілеуден жалпы босатуды алды. Бұл қате баспа қатесі болғандықтан, кейіннен ол Птеро Дактилге түзетілді. Фон Моллдың баяндамасына қайшы, қазба жоғалған жоқ; оны 1810 жылы 27 желтоқсанда Сөммерринг зерттеген, ол осы туралы лекция оқыған. 1811 жылдың қаңтарында Сөммерринг Кувьеге жазба жолдап, ол жақында ғана Кувьеден ақпарат сұрағанын білгендігіне өкініш білдірген. Оның лекциясы 1812 жылы жарияланды, онда Сөммерринг бұл түрді Ornithocephalus antiquus деп атады. Жануар жануар, және сүтқоректілер мен құстар арасындағы форма ретінде сипатталды, яғни тектің аралық емес, бірақ "туыстық" немесе архетипті. Кювье келіспеді және сол жылы Ossemens fossiles еңбегінде жануардың рептилия екенін қайта айтты. 1817 жылға дейін Птеродактильдің екінші үлгісі табылған жоқ, ол да Сольнхофеннен алынған. Бұл кішкентай үлгі сол жылы Сөммеррингтің Ornithocephalus brevirostris деп сипатталған, оның қысқа тұмсығы үшін аталған (қазір бұл үлгінің жас екені түсінілді, бұл үлгі басқа туыстың жас үлгісін білдіреді деп саналады, мүмкін Ctenochasma). Сөммерринг осы формалардың жануарлар екені туралы пікірін өзгерткен жоқ және птерозаврларды интерпретациялау үшін бұл "жануар моделі" 1860 жылға дейін олар рептилия екені туралы консенсусқа қол жеткізілгенге дейін ұзақ уақыт бойы ықпалды болды. Птерозаврлар төрт аяқты, жерде қиындықпен қозғалатын, жүнді, жылу қанды және білектің деңгейіне дейін созылатын қанатты мембранаға ие деген стандартты болжамдар болды. Бұл элементтердің кейбіреулері заманауи зерттеулермен расталды, кейбіреулері жоққа шығарылды, ал кейбіреулері даулы болып қалуда. 1815 жылы Константин Самуэль Рафинеск Птеро Дактиль атауын латын тіліне Pterodactylus деп аударды. Алайда, Рафинесктің жариялануынан хабарсыз, Кювье 1819 жылы Птеро Дактиль атауын тағы да Pterodactylus деп латын тіліне аударды, бірақ ол берген арнайы атау, longirostris, Сөммеррингтің antiquus атауына басымдық берді. Pterodactylus antiquus салыстырмалы түрде кішкентай птерозавр болды, ересектердің қанаттарының ұзындығы шамамен , жалғыз белгілі ересек үлгісінің бас сүйегіне сүйенген. Алайда, бұл кішкентай үлгілер Птеродактильдің жас екенін көрсеткен, сондай-ақ оның замандас туыстары, соның ішінде Ctenochasma, Germanodactylus, Aurorazhdarcho, Gnathosaurus және егер бұл туыс шын мәнінде жарамды болса, Aerodactylus. Птеродактильдің бас сүйектері ұзын және жұқа болды, шамамен 90 тар және конусты тістері болды. Тістер екі жақтың ұштарынан кері қарай созылған және жақ ұштарынан алшақтаған сайын кішірейген. Бұл көптеген туыстарда байқалатыннан өзгеше, онда жоғарғы жақ ұшында тістер болмаған және олардың мөлшері салыстырмалы түрде біркелкі болған. Птеродактильдің тістері де жаққа жақын туыстарға қарағанда артқа қарай созылған, ал кейбіреулері бас сүйектің ең үлкен ашылуы болып табылатын nasoantorbital fenestra алдында болды. 2013 жылы птерозавр зерттеушісі С. Кристофер Беннет басқа авторлар Птеродактильдің жұмсақ тіс тігізгіші бас сүйектің артына созылғанын мәлімдегенін атап өтті, бірақ ол өзі бас сүйектің артына созылған тіс тігізгішіне ешқандай дәлел таппады. Екінші жылдық сынып бір-екі жастағы жеке тұлғаларды білдіреді, ал сирек кездесетін үшінші жылдық сынып...

Диета

Тісінің пішіні, мөлшері және орналасуына сүйене отырып, Pterodactylus ұзақ жылдар бойы шағын жануарлармен қоректенетін ет жейтін жануар ретінде танылды. 2020 жылғы птерозаврлардың тіс тозуын зерттеу, Pterodactylus негізінен омыртқасыздарды жегенін және салыстырмалы түрде жоғары шайнау күшімен сипатталатын, көптеген түрлі тағамдарды тұтыну стратегиясын қолданғанын растады.

Палеоэкология

Pterodactylus үлгілері негізінен Германияның Бавариясындағы Солнхофен әктастарында (геологиялық тұрғыдан Алтмюльтал формациясы деп аталады) табылған. Бұл формацияның негізгі құрамы – негізінен жақын маңдағы Солнхофен және Эйхштетт қалаларынан шыққан, лайлы шөгінділерден қалыптасқан ұсақ түйірлі әк тасы. Aerodactylus және Gnathosaurus, Anurognathus (анурогнатты), Germanodactylus (германодактилид), сондай-ақ базальды еуктенохазмалық Diopecephalus сияқты бірнеше галодактилидтер кездеседі. Птеродактил үлгілерімен қатар әр түрлі кесірткелердің қалдықтары да табылды, олардың бірнешесі Ардеозавр, Баваризавр және Эйхстаэтизавр түрлеріне жатқызылды. Крокодиломорфтардың үлгілері қазбалар орнында кеңінен таралған, көпшілігі Cricosaurus, Dakosaurus, Geosaurus және Rhacheosaurus метриоринхидтер туысына жатқызылды. Бұл туыстар құрылысының ұқсастығына байланысты теңіз крокодилдері деп аталады. Eurysternum және Paleomedusa тұқымдастары да осы формацияда табылды. Бұл жерде иктиозавр Aegirosaurus-тің және балықтардың қалдықтары да кездеседі, олардың көптеген үлгілері сәулелі қанатты балықтарға жатқызылды, мысалы, Lepidotes, Ophiopsis және Ophiopsiella, Asthenocormus, Hypsocormus және Orthocormus (пахикормалар), сондай-ақ Aspidorhynchus (аспидоринхид) және Thrissops (иктиодектид).

Жіктеу

Птеродактилдің алғашқы жіктелуі палеонтолог Герман фон Мейер Pterodactyli атауын Pterodactylus және сол кездегі басқа да белгілі птерозаврларды қамтитын атау ретінде қолданған кезде басталды. Бұл 1838 жылы ханзада Чарльз Люсьен Бонапартпен Pterodactylidae туысына түзетілді. Дегенмен, бұл топқа соңғы уақытта бірнеше қарсы пікір тудырған анықтамалар берілді. 2014 жылдан бастап зерттеушілер Стивен Видовик пен Дэвид Мартилл археоптеродактилоидтарға жататын, бірақ ктенохазматоидтармен тығыз байланысы бар саналған бірнеше птерозаврлардың, шындығында, дсунгариптоидтармен жақын туыс болуы мүмкін екенін, ал кейбір жағдайларда мүлдем екі топтан да тыс болуы мүмкін екенін көрсетті. Олардың қорытындысы 2017 жылы жарияланды, онда Pterodactylus Pterodactyloidea кіші тобының базалық мүшесі ретінде жіктелді.

Бұрын тағайындалған түрлер

Көптеген түрлер Pterodactylus-қа оның ашылғаннан бері тағайындалды. XIX ғасырдың бірінші жартысында кез келген жаңа птерозавр түріне Pterodactylus деп аталатын, ол «қоқыс себеті» болып табылады. Алдағы кездегі қазбалар дайындалған кезде Graf zu Münster бас сүйегінің құймасын жасаған тістер табылған. Кейіннен ол осы суретті профессор Георг Август Голдфусқа жіберді, ол оны птерозавр, атап айтқанда Птеродактил түріне жатқызды. Алайда, сол кезде палеонтологтардың көпшілігі Ornithocephalus тұқымын Птеродактилдің жарамды атауы деп қате қарастырды, сондықтан табылған үлгі Ornithocephalus Münsteri деп аталды, оны Graf zu Münster алғаш рет атады. 1839 жылы Graf zu Münster тағы бір үлгісін тауып, сипаттады, ол бұл үлгісін Ornithocephalus longicaudus деп аталатын жаңа жеке түрге жатқызды; нақты атауы жануардың құйрығының мөлшеріне байланысты «ұзын құйрық» дегенді білдіреді. Неміс палеонтологы Герман фон Мейер 1845 жылы Pterodactylus туысының Ornithocephalus-қа қарағанда басымдықты екеніне ресми түрде түзету енгізді, сондықтан ол O. münsteri және O. longicaudus түрлерін Pterodactylus münsteri және Pterodactylus longicaudus деп қайта тағайындады. 1846 жылы фон Мейер жаңа түрді шығарды – Pterodactylus gemmingi, ұзын құйрықты қалдықтарға негізделген; нақты атау қазбалар жинаушы Карл Эминг фон Гемингке құрмет көрсетеді. Кейіннен, 1847 жылы фон Мейер, ақыр соңында, табылған үлгілерде байқалған ерекше ұзын құйрықтардан, олар Pterodactylus-те байқалғаннан әлдеқайда ұзын болғандықтан, Rhamphorhynchus жалпы атауын қойды. Ол P. longicaudus түрін Rhamphorhynchus типтік түрі ретінде тағайындады, нәтижесінде Rhamphorhynchus longicaudus деп аталатын жаңа комбинация пайда болды. Кейіннен 1888 жылы R. münsteri түрін R. muensteri деп өзгертті, себебі ICZN ережесіне сәйкес ғылыми атауларда стандартты емес латын әріптері, мысалы, ü қолданылмайды. Латын тілінде «гигант» деген мағынаны білдіреді, бұл қалдықтардың үлкендігіне байланысты, ал екінші түр 1851 жылы француз ғалымы Жорж Кувьерейдің құрметіне Pterodactylus cuvieri деп аталды. 1851 жылы Оуэн Англияда табылған жаңа птерозаврлардың үлгілерін атады және сипаттады. Ол бұл үлгілерді Pterodactylus compressirostris деп аталатын жаңа түрге жатқызды. 1914 жылы палеонтолог Реджинальд Хули P. compressirostris-ді қайта сипаттап, оған Lonchodectes тұқымын құрды, сондықтан P. compressirostris-ді типтік түрге айналдырды және жаңа комбинацияны L. compressirostris-ді жасады. 2013 жылғы шолуда P. giganteus және P. cuvieri жаңа тұқымдарға қайта тағайындалды; P. giganteus Lonchodraco («ланцевый дракон») деп аталатын тұқымға қайта тағайындалды, нәтижесінде L. giganteus деп аталатын жаңа комбинация пайда болды, ал P. cuvieri жаңа тұқымға қайта тағайындалды – Cimoliopterus («сырт қанаты»), C. cuvieri. 1859 жылы Оуэн Кембридждің жасыл құмырасында тұмсықтың алдыңғы бөлігінің қалдықтарын тауып, оны Pterodactylus segwickii түріне жатқызды; британдық геолог Адам Седжвиктің құрметіне. Алайда бұл түр 2013 жылы Camposipterus туысына қайта тағайындалды, сондықтан жаңа комбинация Camposipterus segwickii пайда болды. Британдық палеонтолог Гарри Говьер Сили Ornithocheirus деп аталатын жеке жалпы атауды құрды және P. simus түр түрін қайта тағайындады, бұл Ornithocheirus simus комбинациясын жасады. 1869 және 1870 жылдар аралығында Сили көптеген птерозавр түрлерін Ornithocheirus деп қайта тағайындады, сонымен қатар бірнеше жаңа түрлер жасады. Алайда, бұл түрлердің көбі қазір басқа тұқымдарға қайта жіктеледі немесе nomina dubia деп саналады. Алайда, бұл түрді 1914 жылы Хули Лонходектс тұқымына қайта жатқызды, нәтижесінде L. sagittirostris пайда болды. Птеродактилге жаңа птерозавр түрлерін тағайындау тек Еуропада ғана емес, Солтүстік Америкада да кең таралған; 1871 жылы Отниел Чарльз Марш сияқты палеонтологтар, мысалы, бірнеше тіссіз птерозавр үлгілерін сипаттады, олар Xiphactinus балықтарына тиесілі тістермен бірге болды, бұл тістер Марш тапқан птерозавр үлгілеріне тиесілі деп болжады, өйткені сол кезде табылған барлық птерозаврларда тістер болды. Содан кейін ол бұл үлгілерді «Pterodactylus oweni» деп аталатын жаңа түрге жатқызды, бірақ бұл Pterodactylus occidentalis деп өзгертілді, өйткені «P. oweni» 1864 жылы Силидің сол атымен сипатталған птерозавр түріне қатысты екені анықталды. 1872 жылы американдық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп Солтүстік Америкада әртүрлі птерозавр үлгілерін тапты, оларды Ornithochirus umbrosus және Ornithochirus harpyia деп аталатын екі жаңа түрге жатқызды. Коуп ол тапқан үлгілерді Ornithocheirus тұқымына жатқызуға тырысты, бірақ ‘e’ ұмытып, қате жазды. Алайда 1875 жылы Коуп O. umbrosus және O. harpyia түрлерін Pterodactylus umbrosus және Pterodactylus harpyia деп қайта белгіледі, бірақ бұл түрлер сол кезден бастап nomina dubia деп саналды. Кейін, 1980 жылдары, Питер Веллнхофердің кейінгі қайта қарауы танылған түрлердің санын шамамен алтыға дейін азайтты. Көптеген түрлер Pterodactylus-қа жатқызылған, бірақ олар жас үлгілерге негізделген, кейіннен басқа түрлердің немесе тұқымдардың жетілмеген даралары екені анықталды. 1990 жылдары бұл тіпті қалған түрлердің бір бөлігіне де қатысты екені түсінілді. Мысалы, P. elegans көптеген зерттеулерде жас Ctenochasma екені анықталды. P. micronyx сияқты Pterodactylus-тың тағы бір түрі бастапқыда кішкентай, жетілмеген үлгілерге негізделген. Алайда, P. micronyx-тың қандай тұқым мен түрге жататын жас түрі екенін анықтау қиын болды. Степфан Жув, Кристофер Беннетт және басқалар бұл түрдің Gnathosaurus subulatus немесе Ctenochasma-ға жататын түрлердің біріне жататынын болжады. «P.» longicollum ақырында жеке тұқым Ardeadactylus-тың типтік түрі болды. Птерозаврлардың туыстық байланысын зерттеудің соңғы нәтижелері anurognathids және pterodactyloids-ты әпкелік топтар екенін көрсетті, бұл Caelidracones-тің кең ауқымын тек екі кладамен шектеуі мүмкін. 2017 жылы Беннетт бұл гипотезаға қарсы шықты, ол Видович пен Мартилл бұл үш топтағы үлгілер арасындағы нақты айырмашылықтарды анықтағанын, бірақ бұл айырмашылықтар түрлерді ажыратуға жеткілікті емес екенін, олар тек жеке өзгешеліктер, өсу өзгерістері немесе қазбалану процесіндегі сығу мен бұрмаланудың салдары болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Беннетт әсіресе Aerodactylus-ты ажырату үшін қолданылған деректерге назар салды, ол туыс түрлерге қарағанда тым өзгеше болды, бұл үлгілердің табиғи жиынтығы болуы мүмкін. Нәтижесінде Беннетт Diopecephalus және Aerodactylus-ты жас Pterodactylus antiquus-тың жылдық сыныптары ретінде қарастыруын жалғастырды.