Кіріспе

Ремфоринхид птерозаврларының туысы, сондай-ақ бұрын осы атқа ие болған орхидеялар туысы. Ремфоринхус (/r//æ//m//f//ə/'/r//ɪ//ŋ//k//ə//s/, ежелгі грек тілінен – rhamphos – "мүңк", rhynchus – "ұзын мұрын") – Юра кезеңінде өмір сүрген ұзын құйрықты птерозаврлар туысы. Pterodactylus сияқты замандас, қысқа құйрықты птеродактилоидты птерозаврларға қарағанда арнайыланбаған, ол буындармен нығайтылған ұзын құйрыққа ие, құйрығының ұшында ерекше жұмсақ тінді құйрық қанаты орналасқан. Ремфоринхустың аузында ине тәрізді тістері болған, олар алға қарай бұрылған, қисық, өткір, тіссіз, мүңк сияқты ұшы бар, бұл оның негізгі тағамы балық екенін көрсетеді; шындығында, балық және басқұйрықтылардың қалдықтары Ремфоринхустың ішінде де, оның копролиттерінде де жиі кездеседі. Англия, Танзания және Испанияда Ремфоринхусқа жататын фрагментті қазба қалдықтары табылғанмен, ең жақсы сақталған үлгілер Германияның Бавариясындағы Солнхофен әктасынан алынған. Бұл қазбалардың көптегені сүйектерді ғана емес, қанаттардың мембранасы сияқты жұмсақ тіндердің іздерін де сақтайды. Португалияда да Ремфоринхусқа тиесілі деп саналатын шашыраңқы тістер табылған.

Тарих және сыныптау

Ремфоринхтың жіктелуі мен таксономиясы, Виктория дәуірінен бері белгілі көптеген птерозавр түрлері сияқты, күрделі, және бірнеше атаулармен қайта жіктелудің ұзақ тарихы бар, көбінесе бір үлгі үшін. 1825 жылы коллекционер Георг Граф цу Мюнстер Сэмюэл Томас фон Зөммерингке Rhamphorhynchus-тың алғашқы атаулы үлгісін ұсынды. Фон Зөммеринг оның ежелгі құсқа жататындығын қорытындылады. Кейіннен дайындық жұмыстары кезінде тістер табылды, сол кезде Граф цу Мюнстер профессор Георг Август Голдфусқа одан құйма жіберді, ол оны птерозавр деп таныды. 19-шы ғасырдың ортасында сипатталған көптеген птерозаврлар сияқты, Rhamphorhynchus бастапқыда Pterodactylus түріне жатқызылды. Алайда, сол кезде көптеген ғалымдар дұрыс емес түрде Pterodactylus үшін жарамды атау Ornithocephalus екенін санады. Сондықтан, бұл Rhamphorhynchus үлгісі бастапқыда Ornithocephalus Münsteri деп аталды. Бұл туралы алғаш рет 1830 жылы граф цу Мюнстер өзі айтқан. Дегенмен, атауды жарамды ететін сипаттаманы Голдфус 1831 жылы Мюнстердің қысқаша еңбегіне сәйкес берді. Кейіннен ICZN ғылыми атауларда стандартты емес латын әріптерін, мысалы ü пайдалануға рұқсат етілмейді деп шешті, және Рихард Лидеккер 1888 жылы münsteri орфографиясын muensteri деп өзгертті. 1839 жылы Мюнстер ерекше ұзын құйрығы бар, Ornithocephalus (яғни Pterodactylus) түріне жататын тағы бір үлгіні сипаттады. Ол оны қысқа құйрықтылардан (Pterodactylus-тың нағыз үлгілері) ажырату үшін "ұзын құйрықты" деген мағына беретін Ornithocephalus longicaudus деп атады. 1845 жылы Герман фон Мейер бастапқы түрді Ornithocephalus münsteri ресми түрде Pterodactylus münsteri деп өзгертті, себебі Pterodactylus атауы сол кезде Ornithocephalus-тан басымдыққа ие деп танылған. 1846 жылы ұзын құйрықты "птеродактильдің" жаңа түрін сипаттаған еңбегінде фон Мейер Pterodactylus-тың ұзын құйрықты түрлері қысқа құйрықты түрлерден жеткілікті түрде ерекшеленетінін анықтады және ол өзінің жаңа түрін коллекционер капитан Карл Эминг фон Гемингке тиесілі, кейіннен фон Геминг Харлемдегі Тейлерс мұражайына үш жүз гульденге сатқан үлгісінің құрметіне Pterodactylus (Rhamphorhynchus) gemmingi деп атады. 1847 жылы фон Мейер Rhamphorhynchus-ты толыққанды түрге көтерді және сол кездегі Pterodactylus-тың екі ұзын құйрықты түрін, R. longicaudus (ұзын құйрығын сақтаған бастапқы түр) және R. gemmingi оған ресми түрде қосты. Rhamphorhynchus-тың типтік түрі R. longicaudus болып табылады; оның типтік үлгісі немесе голотипі де Тейлерс мұражайына сатылды, онда ол әлі күнге дейін TM 6924 ретінде сақталуда. Бастапқы түр, Pterodactylus münsteri, Рихард Оуэн 1861 жылы жариялаған қайта бағалау еңбегіне дейін дұрыс жіктелмеген болып қалды, онда ол оны Rhamphorhynchus münsteri деп атады. Мюнстер мен Голдфус сипаттаған R. muensteri типтік үлгісі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. Егер түпнұсқа жоғалған немесе нашар сақталған деп есептелсе, жаңа үлгі немесе неотип типтік үлгі ретінде тағайындалады. Питер Веллнхофер 1975 жылғы тұқымдасқа қатысты шолуында неотипті тағайындаудан бас тартты, себебі мұражай коллекцияларында бастапқы үлгілердің жоғары сапалы құймалары әлі де бар еді. Бұл құймалар пластотиптер ретінде қызмет ете алады. 1990 жылдары (және Веллнхофердің бұрын аталған көптеген түрлерді біріктіруінен кейін) Германияның Солнхофен әктасынан Rhamphorhynchus-тың шамамен бес түрі танылды, ал тағы бірнешеуі Африкадан, Испаниядан және Ұлыбританиядан фрагментарлы қалдықтарға негізделген.

Филогения

Төмендегі кладограмма 2013 жылы Брайан Андрес пен Тимоти Майерс жариялаған кең ауқымды филогенетикалық талдаудың нәтижесі. R. muensteri түрі Rhamphorhynchidae тұқымдастығының ішінде, Cacibupteryx және Nesodactylus түрлеріне жақын туыс таксон ретінде анықталды.

Сипаттама

Рамфоринх муенстеридің ең үлкен белгілі үлгісі (каталог нөмірі BMNH 37002) ұзындығымен және қанаттарының кеңдігімен ерекшеленеді. Германиядағы Эттлингтен табылған өте үлкен, фрагментті рамфоринхид үлгісі де осы туысқа жатуы мүмкін, бұл жағдайда Рамфоринх птеродактилоид емес ең үлкен птерозавр және Юра дәуірінен белгілі ең үлкен птерозаврлардың бірі болар еді. Бұл үлгі туыстың келесі ең үлкен үлгісінен шамамен 180% үлкен, ал қанаттарының кеңдігі 3 метрден асады деп есептеледі.

Бас сүйегі

Птерозавр зерттеушісі Фердинанд Бройлидің 1927 жылғы есебіне қайшы, Ремфоринхтың сүйектен немесе жұмсақ тіндерден жасалған қыртысы болған жоқ, бұл қазіргі кездегі шағын птеродактилоидты птерозаврлардың бірнеше түрінде кездеседі. Бройли бір Rhamphorhynchus үлгісінде бас сүйегінің көп бөлігін алып жатқан, жұқа сүйектен жасалған екі миллиметрлік биіктіктегі қыртыс тапқанын мәлімдеді, бұл айналадағы тастағы із және қыртыстың бірнеше кішкентай бөліктерімен расталды. Алайда, 1975 жылы Веллнхофер және 2002 жылы Беннетт бұл үлгіні көру және ультракөк сәулелерді пайдалана отырып тексергенде, қыртыстың ізін таппады; екеуі де Бройлидің жаңылысқанын тұжырымдады. Олардың пікірінше, аталған қыртыс – сақталу процесінде пайда болған жасанды элемент. Rhamphorhynchus тістері жауы жабық кезде бір-бірімен өріліп, балық жейтін диетаға ие екенін көрсетеді. Алайда, Rhamphorhynchus-тың гистологиялық зерттеуі бұл теорияны жоққа шығарды, ол бастапқыда тез өсуге, содан кейін ұзаққа созылған баяу өсу кезеңіне көшкенін көрсетті. 2020 жылы жарияланған онтогенетикалық талдаулар Rhamphorhynchus шайқасынан кейін көп ұзамай ұша алатынын көрсетті, бұл түрдің ерте даму теориясын қолдайды. Сондай-ақ, жас Rhamphorhynchus-тар жетілген сайын өсу кезеңдеріне сәйкес әртүрлі экологиялық нишаларды мекендеген болуы мүмкін екені де айтылды.

Метаболизм

Беннет Rhamphorhynchus үлгілерінің дискретті жылдық топтарға жататынын анықтағаннан кейін, бір жастағы үлгілерді екі жастағы үлгілермен салыстыра отырып, бір жыл ішіндегі өсу қарқынын бағалай алды. Ол Rhamphorhynchus-тың өмірінің бірінші жылындағы орташа өсу қарқыны 130%-дан 173%-ға дейін, аллигаторлардың өсу қарқынынан сәл жоғары екенін анықтады. Жыныстық пісіліден кейін өсу айтарлықтай баяулағандықтан, ең ірі ересек өлшемге жету үшін үш жылдан аса уақыт қажет болған. Аталған жануардың жүзуге қабілеті оның әдетте өте жақсы сақталған қазба қалдықтарына себеп болуы мүмкін, себебі олар сақтауға қолайлы жағдайда болған.

Жыныстық диморфизм

Ко Тинг Понг пен Питер Веллнхофер ересек Rhamphorhynchus muensteri-дің арасында мойын, қанат және артқы аяқтарының пропорцияларымен, бірақ ең әсіресе бас сүйегінің ұзындығына қарағанда екі ерекше топты анықтады. Екі зерттеуші де осы екі топтың үлгілері шамамен 1:1 арақатынаста кездесетінін байқады және оларды әртүрлі жыныстар деп жорыды.

Күнделікті белсенділік үлгілері

Ремфоринхтың склеральды сақиналары мен қазіргі заманғы құстар мен бауырымен жорғалаушылардың склеральды сақиналарын салыстыру, оның түнгі болғанын және қазіргі түнгі теңіз құстарына ұқсас әрекет ету үлгілеріне ие болғанын ұсынады. Бұл сондай-ақ, Scaphognathus және Pterodactylus сияқты күндізгі деп есептелетін замандас птерозаврлармен экологиялық ортаны бөлісуге нұсқауы мүмкін.

Экология

Бірнеше әктас тақташалары табылды, оларда Rhamphorhynchus қазбалары Aspidorhynchus ганоид балығымен тығыз байланыста кездеседі. Осы үлгілердің бірінде Aspidorhynchus-тың жақ сүйектері Rhamphorhynchus-тың қанаттарының арасынан өтеді. Сонымен қатар, Rhamphorhynchus-тың жұтқыншағында шағын балықтың, мүмкін Leptolepides-тің қалдықтары табылған. Бұл WDC CSG 255 каталогындағы тақташа екі түрлі тоңдауды көрсетеді: біріншісі – Rhamphorhynchus, екіншісі – Aspidorhynchus. 2012 жылы WDC CSG 255 сипаттамасында зерттеушілер Rhamphorhynchus-тың жүзіп келе жатқан Leptolepides-ті ұстаған болуы мүмкін деген болжам жасады. Leptolepides жұтқыншаққа қарай қозғалғанда, үлкен Aspidorhynchus судың астынан шабуылдап, өзінің өткір рострумымен Rhamphorhynchus-тың сол қанатының мембранасын тесіп алған. Оның мұрнындағы тістер қанаттың талшықты тініне ілігіп, балық босануға тырысқанда Rhamphorhynchus-тың сол қанаты қазбада көрінетін бұрмаланған күйге тартылған. Осы кездесу екі жануардың да өліміне әкелді, ең болмаса олар судың оттегісіз қабатына батып, балықтардың оттегі алуына кедері келтірген. Екеуі де бірге сақталған болуы мүмкін, себебі Aspidorhynchus-тың ауыр басы Rhamphorhynchus-тың жеңіл денесін басып тұрған.

"Одонторхинх"

"Odontorhynchus" aculeatus қазіргі кезде жоғалған төменгі жақ сүйектерімен бірге сақталған бас сүйегіне негізделген. Бұл жақтар жиынтығы төменгі жақтың ұшында екі тіс біріккен, ал жоғарғы жақтың ұшында тіс болмаған деп есептеледі. Бас сүйегі кішкентай болған. 1936 жылы бұл үлгіні сипаттаған Столли, R. longicaudus-ты да "Odontorhynchus" туысына қайта жіктеу қажет деп сарп еткен. Кох және Веллнхофер бұл пікірмен келіспеді, керісінше, "Odontorhynchus" R. longicaudus-тың кіші атауы екенін айтты. Беннетт олардың бағалауларымен келісіп, "Odontorhynchus" пен R. longicaudus екеуін де R. muensteri-дің синонимдері ретінде қарастырды.