Кіріспе
Комикстер авторлары үшін бизнес келісім, әсіресе АҚШ-та. Комикстерде авторлық құқық – комикстердің авторы материалға толық ие болып қалатын келісім, жұмыс өзіндік басылым түрінде немесе корпоративтік баспагер арқылы жарияланған жағдайда да. Көркем әдебиет сияқты шығармашылықтың кейбір салаларында авторлық құқық тарихи тұрғыдан стандартты болып келген. Ал комикстер, жазылған музыка немесе кинофильмдер сияқты басқа салаларда авторлық құқық дәстүрлі түрде сирек кездеседі, мұндағы стандартты тәжірибе – жалдамалы еңбек немесе материалды баспагерге сату. Бұл мақалада комикс индустриясының өзгеретін стандарттары қарастырылады.
In the United States, creator ownership in comics is an arrangement in which the comic book creator retains full ownership of the material, regardless of whether the work is self published or published by a corporate publisher. In some fields of publishing, such as fiction writing, creator ownership has historically been standard. In other fields—such as comics, recorded music, or motion pictures—creator ownership has traditionally been uncommon, with either work for hire or publisher purchase of the material being standard practice. This article traces the changing standards of the comic book industry.
ХХ ғасырдың басында
1906 жылы Ричард Ф. Оуткольт өзінің "Бастер Браун" атты туындысын "Нью-Йорк Геральдтан" "Нью-Йорк Американына" көшірді. Оуткольт "Бастер Браунға" авторлық құқыққа үміттенбеген, бірақ "жалпы құқықтық иелік" деп мәлімдеді – комикс тарихшысы Дон Маркстейннің айтуынша, бұл авторлардың құқықтары үшін алғашқы талаптардың бірі. Сот "Геральдтың" "Бастер Браун" атын, тақырыбын және ол жариялаған комикстердің авторлық құқығын иеленгенін шешті, бірақ кейіпкерлердің өзі авторлық құқық немесе тауарлық маркаға лайық емес деп танылды. Бұл Оутколтқа "Бастер Браун" атын пайдаланбаса, "Американыда" комикстерді жалғастыруға рұқсат берді.
1960 жылдар
1960 жылдардың аяғындағы андерграунд комикстер қозғалысы кезінде авторлық құқыққа тиесілі туындылар пайда бола бастады; бұл идеялар Rip Off Press, Американың Біріккен карикатурашылар одағы (UCWA) және Карикатурашылардың кооперативтік баспасының құрылуында көрініс тапты. Rip Off Press 1969 жылы төрт адам – олардың екеуі карикатурист Гилберт Шелтон мен Джек Джексон – карикатурашылардың кооперативі ретінде, Сан-Франциско аймағындағы Print Mint, Apex Novelties және Company & Sons сияқты өсіп келе жатқан баспагерлерге балама баспа орны болып құрылды.
1970 жылдар
Американың Біріккен карикатурашылар одағы 1970 жылы Роберт Крамб, Джастин Грин, Билл Гриффит, Нэнси Гриффит, Арт Шпигельман, Испания Родригес, Роджер Брэнд және Мишель Брэнд сияқты карикатурашылармен құрылған бейресми одақ болды. UCWA мүшелері барлық карикатурашылар комикстердің бір беті үшін бірдей төлем талап етуге келісті, олар Крамб сияқты танымал болсын немесе алғаш рет жариялансын. Сондай-ақ, олар басқа карикатурашыларды "алдаған" кез келген баспагерге жұмыс істемеуге келісті. 1974-1975 жылдары жұмыс істеген, жанрлық баспагер Atlas/Seaboard Comics индустриядағы ең жоғары төлемдерді ұсынды, сонымен қатар суретшілерге туындыларын қайтарып беруге және түпнұсқа кейіпкерлерге авторлық құқық беруге келісті. 1970-ші жылдардың ортасына дейін көптеген комикс баспагерлері барлық түпнұсқа беттерді өздерінде сақтап, кейде оларды қауіпсіз сақтаудың орнына жойып тастады, бұл авторларға беттерді коллекционерлерге сату арқылы қосымша табыс табуға мүмкіндік берді. Дегенмен, Warren Publishing барлық авторлық құқықтарды өзінде сақтап қалды. Джеймс Уоррен бір кезде суретші Берни Райтсонға былай деді: "Менде түпнұсқалардың өзі жоқ, бірақ менде құқықтар бар. Бұл мен үшін барлығынан маңызды. Кез келген басылым құқығы. Туындылармен не қаласаңдар соны істеңдер – шкафқа қойыңдар, қабырғаға іліңдер, сыйға беріңдер, сатыңдар, бірақ егер сіз жұмысыңды сатсаңыз, ол сатқан адам келесіге, келесіге, келесіге сатса және егер 17-ші сатып алушы менің рұқсатымсыз оны қайта басып шығарса, мен сені жауапкершілікке тартамын." Бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, Адамс пен Джокердің авторы Джерри Робинсон Суперменнің авторлары Джерри Сигел мен Джо Шустерге ұзақ жылдардан кейін лайықты құрмет пен DC Comics баспасынан қаржылық өтемақы алу үшін лоббилік жұмыстарды ұйымдастыруға белсенді түрде көмектесті. Marvel Comics авторлық құқықтар мәселесіне қатысты әртүрлі жауап берді. 1978 жылы Marvel және Howard the Duck авторы Стив Гербер шығармашылық бақылау мәселесі бойынша келіспеді, нәтижесінде Гербер сериядан кенеттен алынып тасталды. Бұл американдық комикстердегі алғашқы көпшілікке жария болған авторлық құқықтарға қатысты сот ісі болды және индустрияның маңызды тұлғаларының қолдауын алды. Гербер кейіннен Howard the Duck бақылауы үшін ұзаққа созылған заңдық күреске кірісті, ол 1981 жылы сотқа дейін жетті.
cquote|. . I don't own the originals but I do own the rights. That means everything. Every printing right imaginable. Do what you want with the originals—put 'em in your closet, hang 'em on your wall, give 'em away, sell 'em, but, if you sell your work and the guy you sell it to sells it to the next guy and he sells it to the next guy and he sells it to the next guy—all the way down the line—and if the 17th guy who buys it, prints it somewhere without my permission, I'm going to hold you responsible. The effort failed to get off the ground. In addition, Adams, along with the Joker creator Jerry Robinson, notably and vocally helped lead the lobbying efforts that resulted in Superman creators Jerry Siegel and Joe Shuster receiving decades overdue credit and some financial remuneration from Superman publisher DC Comics. Marvel Comics had a mixed history of responding to the issue of creator's rights. In 1978, Marvel and Howard the Duck writer Steve Gerber clashed over issues of creative control, and Gerber was abruptly removed from the series. This was the first highly publicized creator's rights case in American comics, and attracted support from major industry figures. Gerber subsequently launched a lengthy legal battle for control of Howard the Duck, culminating in a 1981 lawsuit.
1980 жылдар
1980 жылы Marvel ересек оқырмандарға арналған Epic Illustrated антологиясын жариялады, бұл арқылы өзінің жазушылары мен суретшілеріне индустриялық стандартқа сәйкес жалдау шартының орнына меншік құқықтары мен гонорарларын ұсынды. Epic Illustrated-тің сәттілігі 1982 жылы Epic Comics баспасының құрылуына әкелді, ол ұзақ жылдар бойы авторлық құқыққа тиесілі туындыларға маманданған. Алайда, сол кездегі индустрияның белгілі бір тұлғасы Джек Керби, Marvel-дің көптеген танымал кейіпкерлерін жасаған автор, өзінің ең танымал туындыларының түпнұсқа беттерінің жоғалуына байланысты компаниямен дауласты. Керби 1979 жылы Marvel-де жұмыстан кетіп, компанияның өзіне деген қанағатсыздықпен ашуланды. Алан Мур, Фрэнк Миллер және тағы да басқа жұлдыздар Кербиді қолдады. Нил Адамс та өзінің Marvel-дегі түпнұсқа туындыларын қайтаруды сұрады, және 1987 жылы бұл жұптасқан күш-жігер нәтижесінде Marvel оған және Кербиге, сондай-ақ басқаларға да түпнұсқа суреттерін қайтарды. Бұл шешім қазіргі индустриядағы стандартты тәжірибеге көмектесті, яғни суретшіге туындыларын қайтару, одан коллекционерлерге сату арқылы қосымша табыс табу мүмкіндігі. 1980 жылдардың басынан бастап бірнеше жаңа баспагерлер мен баспалар бизнеске кірісіп, комикс жазушылары мен суретшілеріне кейіпкерлер мен әңгімелерге авторлық құқықты сақтай отырып, өздерінің туындыларын жариялауға мүмкіндік берді. Pacific Comics және Eclipse Comics сияқты баспалар авторлық құқыққа тиесілі супергеройлардың туындыларын белсенді түрде насихаттады; олардың Керби сияқты танымал авторларды өздеріне тартуы мәселенің маңыздылығын арттырып, Marvel және DC сияқты индустрия гиганттарына қысым жасады. Бұл кезеңде Fantagraphics және Dark Horse Comics баспалары да осы салаға енді. Авторлық құқыққа тиесілі туындылар серияның жағдайларға байланысты бірнеше баспагерлермен жалғасуына мүмкіндік берді; мысалы, Usagi Yojimbo төрт баспа үйінде жарық көрді. 1980 жылдардың ортасы мен соңында авторлық құқық комикс жасаушылардың көптеген арасында, соның ішінде супергеройлар жанрында жұмыс істейтіндердің арасында маңызды мәселеге айналды. Авторлардың DC Comics, First Comics және басқа баспагерлермен қайта-қайта туындаған жанжалдары осы мәселе бойынша индустриялық деңгейдегі пікірталасқа әкелді; 1988 жылдың күзінде DC жеке авторларға көбірек құқық беру үшін компанияның жалдау шартын қайта қарады. Жазушы Алан Мур британдық комикстердегі авторлық құқықтың жетіспеушілігіне алаңдады. 1985 жылы ол 2000 AD баспасын шығарған IPC баспасынан басқа барлық британдық баспагерлермен жұмысты тоқтатқанын айтты, себебі «IPC әзірге маған өтірік айтудан, алдаудан немесе жалпы маған жаман қарым-қатынас жасаудан аулақ болды». Мурдың ашық пікірлері мен қағидалары, әсіресе авторлық құқықтар мен меншік құқығы тақырыбында, оның мансабында көптеген басқа баспагерлермен қарым-қатынастың үзілуіне себеп болды.
Жаратушының құқықтарының жарғысы
1988 жылдың қараша айында бірқатар тәуелсіз комикс суретшілері мен жазушылары «Шығармашының құқықтары туралы билль» құжатын жасады, ол олардың авторлар ретіндегі құқықтарын қорғауға және корпоративтік тапсырыс бойынша жұмыс істеу арқылы оларды қанаудан қорғауға бағытталған. Билльде авторлардың кейіпкерлері мен әңгімелері үшін лайықты есімдерді көрсету, пайданы бөлісу, тарату, әділ шарттар, лицензиялау және түпнұсқа суреттерді қайтару сияқты мәселелер қамтылған. Бірнеше кездесуден кейін құжат Массачусетс штатының Нортгемптон қаласында өткен «Нортгемптон саммитінде» аяқталды және барлық қатысушылар қол қойды. Скотт МакКлауд – Билльдің негізгі авторы; Билльді жасауға қатысқан басқа суретшілер мен жазушылар: Дейв Сим, Стив Бисетт, Ларри Мардер, Рик Вейч, Питер Лэрд және Кевин Истман. Дегенмен, соңында көптеген белгілі комикс мамандары, тіпті оның жобасын жасағандардың арасында, «Шығармашының құқықтары туралы билльдің» өзі индустрияға аз немесе ешқандай әсер етпеді деп санайды.
1990 жылдар
1990 жылы «Шығармашылардың құқықтарының жарғысына» қол қойған Кевин Истман, баспагерлердің тұрғысынан жарғының идеалдарын іске асыру үшін «Тундра» баспасын құрды. «Жарғыны» жасауға біріккен топтың алғашқы мүшесі ретінде Истман оны теориядан асырып, тәжірибеге енгізуге міндетті деп ойлады, бұл шығармашыларға баспагерде жұмыс істеуге және өздерінің туындыларына меншік құқығын сақтап қалуға мүмкіндік береді. «Тундра» 1993 жылы банкротқа ұшырады. 1992 жылы көптеген танымал «Marvel» суретшілері өз компанияларын құрды – «Image Comics», бұл авторлық комикстерді шығарудың көрнекті мысалы болды. Жұлдызды күшпен жетелеуші және «Marvel» үшін жасаған танымал кейіпкерлеріне ие болмағандықтан, «X-Men» Джим Ли, «The New Mutants/X-Force» Роб Лифельд және «Spider-Man» Тодд Макфарлейн сияқты бірнеше иллюстраторлар «Image» компаниясын құрды, ол бірнеше тәуелсіз, авторлық компанияларды біріктіретін ұйым болды. «WildC.A.T.s», «Gen13», «Witchblade» және әсіресе Макфарлейннің «Spawn» туындылары ұзақ жылдар бойы супергеройлерге күшті бәсекелестік көрсетті. Көптеген танымал авторлар «Image» үлгісімен жүріп, өздерінің жұлдызды беделін өздерінің сериалдарын іске қосу үшін пайдалануға тырысты, оларға лицензиялық құқықтар мен редакциялық бақылау берілген болатын. «Uncanny X-Men» комиксінің ұзақ жылдар бойы авторы болған Крис Клермонт «DC» үшін «Sovereign Seven» туындысын жасады; «Uncanny X-Men» комиксі арқылы танымал болған Джо Мадурейра «WildStorm Productions» үшін «Battle Chasers» сериалын іске қосты; ал Курт Бусиек, Алекс Росс және Брент Андерсон «Image» үшін «Astro City» туындысын жасады. «DC» компаниясы 1993 жылы «Vertigo» баспасын іске қосты, бұл компанияның авторлық сериалдарды тұрақты түрде жариялау бойынша алғашқы сәтті әрекеті болды (Питер Миллиган мен Дункан Фегредоның «Enigma» туындысымен бастап). Бастапқыда «Vertigo» баспасының редакторы Карен Бергер авторлық жобаларға белсенді түрде көмектесті, бірнеше «жаңа жазушылар мен суретшілермен», сондай-ақ танымал авторлармен жұмыс істеді, «индустрияға жаңа адамдарды тартуға және комикстердегі ең жақсы авторларды пайдалануға» тырысты. Өздерінің жеке әлеміндегі авторлық сериалдардан, мысалы, «Enigma» және «Fallen Angel» сияқты туындылардан басқа, «DC» компаниясы «Sovereign Seven» және «Xero» сияқты «DC Universe» әлеміндегі авторлық сериалдарды да жариялады. 1994 жылы «Dark Horse Comics» компаниясы «Legend» баспасын құрды, бұл Фрэнк Миллер және Джон Берн сияқты жұлдызды авторларға авторлық жобалар үшін мүмкіндік беру мақсатында жасалды.