Кіріспе
Негізінен комикс мазмұны бар кітап. Графикалық роман – бұл реттік өнердің ұзақ форматтағы туындысы. «Графикалық роман» термині көбінесе көркем, ғылыми-танымдық және антологиялық туындыларды қамтиды, бірақ комикс зерттеушілері мен индустрия мамандары бұл практикаға қарсы шығады. Кем дегенде, АҚШ-та, бұл термин комикстердің мерзімдік басылымдарынан ерекшеленеді, олар әдетте комикстердің журналдары мен саудалық жинақтары үшін қолданылады (американдық комикстерге қараңыз). Комикс тарихшысы Ричард Кайл «Графикалық роман» терминін 1964 жылғы қарашадағы «Capa Alpha» комикс фанзинінде жариялаған мақаласында қолданды. Бұл термин Уилл Эйснердің «Құдаймен келісімшарт» (1978) және Marvel Graphic Novel сериясының (1982) жарық көргеннен кейін комикс қауымдастығында танымал болды, ал 1980-жылдардың соңында Арт Шпигельманның «Маус» (1986) туындысының коммерциялық сәттілігінен және Фрэнк Миллердің «Қараңғы рыцарьдың оралуы» (1986) мен Алан Мур мен Дэйв Гиббонстың «Сағаттар» (1987) жинақтарынан кейін көпшілікке кеңінен танылды. Кітап индустриясын зерттеу тобы 2001 жылдан бастап кітап дүкендерінде «Графикалық роман» терминін категория ретінде пайдалана бастады.
A graphic novel is a long form work of sequential art. The term graphic novel is often applied broadly, including fiction, non fiction, and anthologized work, though this practice is highly contested by comics scholars and industry professionals. It is, at least in the United States, typically distinct from the term comic book, which is generally used for comics periodicals and trade paperbacks (see American comic book). Fan historian Richard Kyle coined the term graphic novel in an essay in the November 1964 issue of the comics fanzine Capa Alpha. The term gained popularity in the comics community after the publication of Will Eisner's A Contract with God (1978) and the start of the Marvel Graphic Novel line (1982) and became familiar to the public in the late 1980s after the commercial successes of the first volume of Art Spiegelman's Maus in 1986, the collected editions of Frank Miller's The Dark Knight Returns in 1986 and Alan Moore and Dave Gibbons' Watchmen in 1987. The Book Industry Study Group began using graphic novel as a category in book stores in 2001.
Анықтама
Бұл термин қатаң түрде анықталмаған, бірақ Merriam-Webster сөздігінде «комикс жолағы түрінде ұсынылған және кітап ретінде жарияланған ойдан шығарылған әңгіме» деп түсіндіріледі. Бір-бірімен байланысты емес комикс кітаптарының жинақтары, антологиялар немесе шала байланысты туындылар жинақтары, тіпті ғылыми емес әдебиет кітапханалар мен кітап дүкендерінде графикалық роман ретінде сатылады (бұл «комикс» кітаптарына драмалық әңгімелер енгізілетін тәсілге ұқсас). Бұл термин кейде жеке әңгіме түрінде жасалған туындыларды, комикс сериясынан кітап түрінде жарияланған сюжеттік желінің жинақтарынан немесе топтамаларынан ажырату үшін де қолданылады. Еуропа континентінде Хьюго Пратттың «Тұзды теңіздің балладасы» (1967) немесе Гвидо Буззеллидің «Қозғалыс» (1967) сияқты түпнұсқа кітап көлеміндегі әңгімелер мен комикстер жинақтары 19 ғасырдың соңынан бері қатты мұқабалы томдарда, көбінесе альбомдар деп аталады (соның ішінде 1930 жылдардағы Франко-Бельгиялық «Тинтиннің оқиғалары» сериясы да бар).
Тарих
Графикалық романның нақты анықтамасы талқыланып жатқандықтан, оның пайда болу тарихы әртүрліше түсіндірілуге мүмкіндік береді. «Обадия Олдбактың оқиғалары» – осы мақсатта қолданылған комикстердің ең ерте танылған американдық мысалы. Ол 1828 жылы швейцар карикатурисі Родольф Төпфердің «Histoire de Mr. Vieux Bois» деген басылымы ретінде пайда болды және алғаш рет 1841 жылы Лондонның Tilt & Bogue баспасы ағылшын тіліне аударылып жарияланды, ол үшін 1833 жылғы Парижтің пираттық басылымын пайдаланды. Алғашқы американдық басылым 1842 жылы Нью-Йорктегі Wilson & Company баспасы 1841 жылғы басылымның түпнұсқа баспа тақталарын қолданып шығарылды. Тағы бір ертедегі алдағы кітап – Дж.А.Д. және Д.Ф. Рид ағайындарының «Джеремиа Сэдлбагстың Алтынға саяхаты», ол «Обадия Олдбақтың оқиғаларынан» шабыттанды. АҚШ-та бұрын жарияланған комикстерді кітап түрінде қайта басып шығарудың ұзақ тарихы бар. 1897 жылы Hearst Syndicate Ричард Оутконың «Сары бала» жинағын шығарды, ол тез арада бестселлерге айналды.
1920-1960 жылдар
1920 жылдары ортағасырлық ағаш кесу дәстүрінің қайта жаңғыруы болды, бельгиялық Франс Мазерел осы қайта жаңғырудың «талашсыз патшасы» ретінде аталды. Оның шығармаларына «Шырынды сапар» (1919) кіреді. Америкалық Линд Уорд та осы дәстүрде жұмыс істеді, 1929 жылы «Құдайдың адамы» атты кітап шығарды және 1930 жылдары тағы да көп кітап шығарды. Бұл кезеңдегі басқа да үлгілік мысалдарға американдық Милт Гростың «Ол оны жаңылыстырды» (1930) атты сөзсіз комиксі, қатты қаптамалы кітап ретінде басылып шыққан және сюрреалистік суретші Макс Эрнсттің коллаждан құралған ретті бейнелердегі романы «Une semaine de bonté» (1934) кіреді. Сол сияқты, Шарлотта Соломонның «Өмір? немесе Театр?» (құрастырылған 1941–43) бейнелерді, повестьті және түсіндірмелерді біріктіреді. 1940 жылдары «Classics Illustrated» комикс кітаптар сериясы іске қосылды, ол негізінен танымал, авторлық құқығы бұзылмаған романдарды жас оқырмандар үшін жеке комикс кітаптарына бейімдеді. «Азамат 13660» – екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапондықтардың ұсталуын суреттеп, романдық көлемде баяндайтын кітап 1946 жылы жарық көрді. 1947 жылы «Fawcett Comics» «Комикс Роман №1»: «Анархо, Өлімнің диктаторы» – бір оқиғаға арналған 52 беттік комиксті жариялады. 1950 жылы «St. John Publications» «It Rhymes with Lust» атты үлкен форматты, ересектерге арналған «сурет романын» шығарды, ол фильм нуар стиліндегі және Рост есімді айлакер, манипулятивті қызылшашты әйелдің басты рөлде ойнаған сталь қаласының өмірінен алынған бір бөлік. Қақпағында «түпнұсқа толық роман» деп жазылған 128 беттік жинақ, «Дрейк Уоллер» (Арнольд Дрейк және Лесли Уоллер) атты псевдониммен жазылған, Мэтт Бейкердің суреттері және Рей Осриннің бояуымен жасалған, екінші сурет романымен байланысы жоқ «Кірпік қағар Будданың ісі» авторы Мэннинг Ли Стокс және иллюстратор Чарльз Раабтың еңбегіне жетеді. Сол жылы «Gold Medal Books» Джозеф Миллардтың «Зұлымдықтың сарайы» атты кітабын шығарды. Уилл Эйснердің көп оқиғалы графикалық романы «Құдаймен келісімшарт» (1978) туралы алдын ала хабарлаған карикатурист Харви Курцман 1959 жылы жарық көрген төрт оқиғадан тұратын, кең таралған «Харви Курцманның Джунгли кітабы» (Ballantine Books #338K) жазды және салды. 1960 жылдардың соңында американдық комикс авторлары бұл формада көбірек тәуекелге бара бастады. Гил Кейн мен Арчи Гудвин 1968 жылы 40 беттік, журнал форматты комикс романын «Оның аты Савидж» (Adventure House Press) жариялады – сол жылы «Marvel Comics» ұқсас форматта «The Spectacular Spider-Man» журналының екі саны жарыққа шықты. Бағаншы және комикс жазушысы Стивен Грант сондай-ақ Стен Ли мен Стив Дитконың «Strange Tales» журналының #130–146 санындағы «Доктор Стрэндж» оқиғасы, 1965 жылдан 1966 жылға дейін сериялық түрде жарияланғанымен, «алғашқы американдық графикалық роман» екенін айтады. Сол сияқты, сыншы Джейсон Сакс «Marvel's Jungle Action» журналының «Black Panther» сериясында 1973 жылдан 1975 жылға дейін жарияланған «Panther's Rage» комиксін – комикстің алғашқы танымал, жеке, көп бөлімді сюжеттік желісі деп атады. Осы уақытта континенттік Еуропада «Тинтиннің оқиғалары» немесе «Астерикс» сияқты танымал комикстердің серияларын жинау дәстүрі бастапқыда сериялар түрінде жарияланған ұзақ повестьтерге әкелді. 1968 жылдың қаңтар айында Аргентинада Гектор Герман Остерхелд жазған және Альберто Бречча салған «Vida del Che» кітабы жарық көрді. Кітап Че Гевараның өмірін комикс түрінде баяндады, бірақ әскери диктатура кітаптарды тәркілеп, жойды. Кейін ол түзетілген нұсқада қайта басылды. 1969 жылы жас кезінде карикатурашы болу туралы ойлармен жүрген автор Джон Апдайк Бристоль әдеби қоғамында «романның өлімі» тақырыбында сөз сөйледі. Апдайк романдар жазушылары үшін жаңа зерттеу салаларының мысалдарын келтірді, ол «екі талантты суретші пайда болып, комикс романының шедеврын жасайтынына ешқандай себеп жоқ» деп мәлімдеді.
Қазіргі заман
Гил Кейн мен Арчи Гудвиннің 1971 жылғы «Blackmark» ғылыми-фантастикалық / қылыш пен сиқыр жанрындағы кітапшасы, Bantam Books баспасынан шыққан, бастапқыда бұл терминді қолданбады; 30 жылдық мерейтойлық басылымның арт жағында ол ретроспективті түрде «алғашқы американдық графикалық роман» деп аталды. Комикстер академиясы 1971 жылы Кейнге «қағаз кітап комикс романы» деп атаған арнайы Shazam сыйлығын табыс етті. Номенклатурасы қандай болса да, «Blackmark» – суреттері мен тік сызықшалармен (сөздері бар шарлармен) жабдықталған, дәстүрлі кітап форматында басылған 119 беттік комикс әңгімесі. Еуропалық авторлар да комикстерде ұзақ сюжеттермен тәжірибе жасап жатты. Ұлыбританияда Реймонд Бриггс 1972 жылғы «Мерекелік әке» және 1978 жылғы «Қар адам» сияқты туындыларын жасады, ол оларды өзі «комикстердің шексіз тереңдігінен» деп сипаттады, бірақ олар, Бриггстің «Жел соққанда» (1982) сияқты басқа туындыларымен бірге, бұл термин танымал болғаннан кейін графикалық роман ретінде қайта сатылды. Дегенмен Бриггс: «Мен бұл терминге қатты риза екенімді айта алмаймын» дейді.
Алғашқы өздігінен жарияланған графикалық романдар: 1976-1978
1976 жылы "графикалық роман" термині үш бөлек туындыны сипаттау үшін басылымда пайда болды. Джим Стеранконың "Чандлер: Қызыл толқын" романы 1976 жылдың тамыз айында Fiction Illustrated баспасында жарық көрді, ол 8.5 x 11 дюймдік стандартты форматта және газет стендтерінде сатуға арналған кішкентай форматта шығарылды. Кіріспесінде "графикалық роман", ал мұқабасында "визуалды роман" терминдері қолданылды. Осылайша, ол бұрын жарияланған бөлімдерден жинақталмаған, түпнұсқа туынды ретінде жасалған алғашқы заманауи графикалық роман деп есептеледі. Ричард Корбеннің Роберт Э. Говардтың әңгімесінен бейімделген "Bloodstar" (Morning Star Press, 1976) романы да қайта басылмаған түпнұсқа туынды болып, өзін жіктеу үшін "графикалық роман" терминін пайдаланды. Джордж Метцгердің 1967 жылдан 1972 жылға дейін андеграунд комикстерде жарияланған "Уақыт және қайтадан" туындысы, Kyle & Wheary баспасынан шыққан 48 беттік, қара-ақ қатты мұқабалы кітап ретінде жиналғанда, ішкі титул бетінде "Графикалық роман" деп аталды. Келесі жылы Парижде жас кезін өткізген Терри Нантье АҚШ-қа оралып, Flying Buttress Publications баспасын құрды, кейін NBM Publishing (Nantier, Beall, Minoustchine) болып қайта құрылды. Ол нуар детектив жанрының 50 беттік пародиязы "Racket Rumba" романын жариялады. Нантье осы туындыны Енки Билалдың "Жұлдыздар шақыруы" романымен толықтырды. Компания бұл туындыларды "графикалық альбомдар" деп сатты. Жазушы-суретші Джек Катцтің 1974 жылғы Comics and Comix Co. сериясының алғашқы алты саны "Бірінші патшалық" (Pocket Books, 1978 жылдың наурызы) атты саудалық жинақта жарияланды, ол өзін "алғашқы графикалық роман" деп сипаттады. Комикстің басылымдары өздерін "графикалық проза" немесе жай ғана "роман" деп сипаттаған. Сол сияқты, жазушы Дон Макгрегор мен суретші Пол Гуласидің "Сабр: Құрып бара жатқан түрдің баяу бітуі" (Eclipse Books, 1978 жылдың тамызы) – АҚШ комикс дүкендерінің жаңа құрылған "тікелей нарығында" сатылған алғашқы графикалық роман – автор сұхбаттарында "графикалық альбом" деп аталды, бірақ баспагер оны кредиттер бетінде "комикс роман" деп атады. "Графикалық альбом" термині келесі жылы Джин Дей өзінің қысқа әңгімелер жинағы "Future Day" (Flying Buttress Press) үшін де қолданылды. Тағы бір ерте графикалық роман, өзін-өзі сипаттама бермегенмен, Marvel Comics-тің Стэн Ли мен Джек Кербидің "Күміс серфін" (Simon & Schuster/Fireside Books, 1978 жылдың тамызы) романы болды. Маңыздысы, бұл кітап дәстүрлі кітап баспасынан шығарылып, кітап дүкендері арқылы таратылды, сондай-ақ мультфильмші Жюль Фейффердің "Tantrum" (Alfred A. Knopf, 1979) романы шаңдық мұқабасында "суреттердегі роман" деп сипатталды.
Терминнің қабылдануы
Гиперболалық сипаттамалармен ұзын комикс кітаптарын "роман" деп атау 1940 жылдардың өзінде қақпақтарда пайда бола бастады. Мысалы, DC Comics-тің All Flash комиксінің алғашқы нөмірлерінде олардың мазмұны "романдық әңгімелер" және "толық төрт тараудан тұратын романдар" деп сипатталған. Комикс сыншысы Ричард Кайл алғаш рет 1964 жылғы қарашада Comic Amateur Press Alliance баспасында шыққан Capa Alpha #2 бюллетенінде және 1966 жылғы көктемде Билл Спайсердің Fantasy Illustrated #5 журналында "графикалық роман" терминін қолданған. Еуропалық және Шығыс Азиялық графикалық альбомдардан (әсіресе жапон мангаларынан) шабыттанған Кайл бұл атауды көркемдік тұрғыдан "серьезді" комикстерді белгілеу үшін пайдаланған. Содан кейін Спайсер, Кайлдың келісімімен, 1967 жылдың күзінде "Графикалық оқиғалар журналы" атты мерзімді басылымды редакциялап, жариялаған. "Графикалық роман" термині Уильям Айснердің "Құдаймен келісімшарты" (1978 жылғы қазан) кітабының саудалық басылымының мұқабасында пайда болғаннан кейін бірнеше айдан кейін танымал бола бастады. Бұл әңгімелер жинағы Айснердің өзінің тәжірибесіне негізделген, қарапайым адамдардың өміріне арналған, жетілген және күрделі туынды болды. Бір ғалым графикалық романдарды графикация тұжырымдамасын енгізу үшін пайдаланды, бұл теория бойынша суретшінің бүкіл тұлғасы романдағы кейіпкерді, оқиғаны, жағдайды немесе затты бейнелеу арқылы көрінеді және сурет салу стилін зерттеу және талдау құралы ретінде жұмыс істей алады. Айснердің "Құдаймен келісімшарты" кітабы 1978 жылы кішкентай "Baronet Press" баспасында жарық көргенімен, Айснерге өз туындысын көпшілікке жеткізуге мүмкіндік беретін баспахананы табуға бір жылдан астам уақыт кетті. Кіріспесінде Айснер Линд Уордтың 1930 жылдардағы ағаш кескіндерін (жоғарыда қараңыз) шабыт көзі ретінде көрсетті. "Құдаймен келісімшарт" кітабының сындық және коммерциялық сәттілігі "графикалық роман" терминін кеңінен қолдануға көмектесті, ал көптеген дереккөздер Айснерді оны алғаш қолданған адам деп қате айыптады. Олардың қатарында 2003 жылғы Time журналының сайты да болды, ол түзетуінде былай деді: "Айснер "графикалық роман" термині оның кітабынан бұрын пайда болғанын мойындайды. Бірақ ол "Ол кезде мен бұл терминді бұрын ешкім қолданғанын білмедім" дейді. Сондай-ақ ол алғашқы графикалық кітапты жасағаным үшін мақтануға дайын емес". Эйснерден кейін терминнің ең ерте қолданылған мысалдарының бірі 1979 жылы болды, ол кезде Blackmark жалғасы – "Құдаймен келісімшарттан" бір жыл өткен соң, бірақ 1970 жылдардың басында жазылған және суреттелген – Marvel Comics-тің қара-ақ комикс журналы Marvel Preview #17 (1979 жылғы қыс) мұқабасында "графикалық роман" деп белгіленді, онда Blackmark: The Mind Demons көрсетілді. Оның 117 беттік мазмұны сақталған, бірақ панельдердің орналасуы 62 бетке сәйкес қайта құрылды. Осыдан кейін Marvel 1982 жылдан 1988 жылға дейін 10" × 7" саудалық қағаз кітапшаларынан тұратын Marvel Graphic Novel желісін жариялады, бірақ оларды комикстер сияқты нөмірледі, 1-ден (Джим Старлиннің Капитан Марвелдің өлімі) 35-ке дейін (Деннис О'Нил, Майк Калута және Рус Хиттің Гитлердің астрологы, радио және детективтік әдебиет кейіпкері Көлеңке және қатты мұқабамен шығарылды). Marvel Джон Бёрн, Дж. М. ДеМаттис, Стив Гербер, графикалық романның пионері Макгрегор, Фрэнк Миллер, Билл Сенкивич, Уолт Симонсон, Чарльз Весс және Берни Райтсон сияқты авторлардан түпнұсқа графикалық романдарды тапсырыс берді. Олардың көпшілігі Marvel супербатырларын бейнелесе, басқалары, мысалы, Рик Вейчтің Heartburst-ы, түпнұсқа ғылыми-фантастикалық/фэнтези кейіпкерлерін ұсынды; ал басқалары, мысалы, Джон Дж. Муттың Дракуласы, әдеби әңгімелердің немесе кейіпкерлердің бейімделуін ұсынды; және біреуі, Сэм Гланцманның Теңізшінің оқиғасы, екінші дүниежүзілік соғыстың теңіз оқиғасы болды. Картинист Арт Шпигельманның Пулитцер сыйлығын жеңіп алған Maus (1986) термині мен графикалық роман тұжырымдамасын кең жұртшылықтың санасына енгізуге көмектесті. DC Comics-тің екі кітабының қайта басылған екі шағын сериясы да осылай болды, бірақ олар бастапқыда графикалық романдар ретінде жарияланбаған: Бэтмен: Қараңғы салтшы қайтып келеді (1986), Фрэнк Миллердің төрт бөлімді комикс кітаптар сериясының жинағы, дистопиялық болашақтың проблемаларымен бетпе-бет келген ескі Бэтмен; және Күзетшілер (1986–1987), Алан Мур мен Дейв Гиббонстың 12 санынан тұратын шектеулі сериясының жинағы, Мур "Хиросимадан кейінгі әлемдегі билік динамикасын зерттеуге кіріскенін" атап өтті. Осы және басқа да туындылар газеттер мен журналдарда қаралып, олардың жариялануы ...
Терминнің еуропалық қолданылуы
Солтүстік Америкадан тыс жерлерде Айснердің «Құдаймен келісімшарт» және Шпигельманның «Маус» романдары «графикалық роман» терминін кеңінен танымал етті. Осыған дейін Еуропа елдерінің көпшілігі мазмұнына немесе жариялану формасына емес, медианың формасына қатысты бейтарап, сипаттамалық терминдерді қолданған. Мысалы, франкофондық Еуропада сөзбе-сөз «салынған жолақтар» деп аударылатын *bandes dessinées* қолданылады, ал голландтар/фламандтар *stripverhaal* («жолақ әңгімесі») және скандинавтар *tegneserie* («салынған серия») терминдерін тиісінше пайдаланады. Еуропалық комикс зерттеушілері американдықтардың бастапқыда стандартты, 32 беттік комикс форматынан өзгеше нәрсенің бәрі үшін «графикалық роман» терминін қолданғанын атап өткен. Яғни, мазмұнына қарамастан, барлық үлкен көлемді, ұзын франко-бельгиялық комикс альбомдары осы санатқа жатқан. Жазушы-суретші Брайан Талбот өзінің «Лютер Аркрайттың оқиғалары» атты алғашқы жинағының 1982 жылы Проут басылымында жарық көргенін, бұл алғашқы британдық «графикалық роман» болғанын мәлімдейді. Америкалық комикс сыншылары кейде еуропалық графикалық романдарды «Еурокомикс» деп атаса, 1980-ші жылдардың соңында американдық нарықты осы туындылармен толықтыруға әрекеттер жасалды. Америкалық Catalan Communications және NBM Publishing баспалары Casterman және Les Humanoïdes Associés каталогтарынан аударма атауларды, көбінесе шығарды.