Кіріспе

Адамның өмір сүру ортасын жобалау принциптерінің түрі – Аркология. Бұл "архитектура" және "экология" сөздерінің қосылуынан пайда болған термин. Аркология – тығыз қоныстанған және экологиялық әсері төмен адамдардың тұру ортасы үшін архитектуралық жобалау принциптерін құру саласы. Бұл терминді 1969 жылы архитектор Паоло Солери енгізді. Ол толыққан аркология түрлі тұрғын үйлерге, коммерциялық және ауыл шаруашылығы объектілеріне орын беретініне, сонымен бірге жеке адамның қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайтатынына сенді. Бұл құрылымдар көбінесе теориялық болып қалып келді, себебі әзірге ірі масштабта аркология салынған жоқ. Бұл тұжырымды көптеген ғылыми-фантастика жазушылары танымал етті. Ларри Нивен мен Джерри Пурнелл 1981 жылы жарық көрген "Адалдық серті" романында аркологияның толыққанды сипаттамасын берді. Уильям Гибсон 1984 жылы шыққан "Нейромант" киберпанк романында бұл терминді кеңінен пайдаланды, онда әр корпорацияның өз қаласы – аркология болады. Соңғы кезде Питер Гамильтонның "Нейтроний алхимигі" және Паоло Бацигалупидің "Су пышағы" сияқты авторлар өз шығармаларында аркологияны қолданды. Олар көбінесе дербес немесе экономикалық тұрғыдан тәуелсіз болып бейнеленеді.

Даму

Аркология тек қана үлкен ғимараттан ерекшеленеді, өйткені ол адамның кез келген экожүйеге тигізетін әсерін азайту мақсатымен жобаланған. Ол өзін-өзі қамтамасыз ете алады, жайлы өмір үшін қажетті барлық немесе көптеген ресурстарын пайдаланады: электр энергиясы, климатты бақылау, азық-түлік өндірісі, ауа мен суды сақтау және тазарту, сарқынды суларды тазарту сияқты. Аркология осы мүмкіндіктерді үлкен халыққа жеткізуді қамтамасыз ету үшін жасалған. Аркология өз жұмысын қамтамасыз ету және өзінен басқа қалалық орталармен байланысу үшін муниципалды немесе қалалық инфрақұрылымын жабдықтап, күтіп ұстайды. Аркологиялар адамның табиғи ресурстарға тигізетін зиянын азайту үшін ұсынылған. Аркология жобалары өте үлкен, бірақ іс жүзінде қолданылатын құрылыс және азаматтық инженерия техникаларын пайдалана алады, бұл автомобиль пайдаланудан кейін басқа тәсілдермен қол жеткізу қиын болған жаяу жүргіншілерге арналған экономикалық масштабты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Франк Ллойд Райт «Бродэкр Сити» деп аталатын алғашқы нұсқасын ұсынды, бірақ аркологиядан айырмашылығы, оның идеясы салыстырмалы түрде екі өлшемді және жол желісіне тәуелді. Райттың жоспары экономиканы қолдайтын көлік, ауыл шаруашылығы және сауда жүйелерін сипаттады. Сыншылар Райттың шешімі халық санының өсуін ескермегенін және АҚШ-тағыдан гөрі қатаң демократияны болжайтынын айтты. Бакминстер Фуллер Иллинойс штатының Шығыс Сент-Луистегі тұрғын үй мәселесін шешу үшін 125 000 адамға арналған күмбезді қала ретінде «Олд Мэн Ривер Сити» жобасын ұсынды. Паоло Солери кейінірек шешімдер ұсынды және «аркология» терминін енгізді. Солери екі өлшемді қалалық кеңістіктің таралуымен күресу үшін, көлік және басқа да энергияны үнемдеу үшін қала құрылыстарын үш өлшемде ықшамдаудың жолдарын сипаттайды. Райт сияқты, Солери де көлік, ауыл шаруашылығы және сауда салаларында өзгерістер енгізуді ұсынды. Солери ресурстарды тұтынуды азайту және дубликацияны болдырмау, жерді қайта қалпына келтіруді зерттеді; сонымен қатар, ол жеке көліктің көп бөлігін жоюды ұсынды. Ол үнемділікті арттыруды жақтады және қоғамдық көлік (соның ішінде қоғамдық кітапханалар) сияқты ортақ әлеуметтік ресурстарды көбірек пайдалануды қолдады.

Нақты әлемдегі ұқсас жобалар

Аркосанти – 1970 жылдан бері Аризона штатының орталық бөлігінде салынып жатқан эксперименталды "аркология прототипі", демонстрациялық жоба. Паоло Солеридің жобалауымен, оның негізгі мақсаты Солеридің жеке дизайнын, аркология принциптерін қолданып, жаяу өтуге қолайлы қалалық форма құруды көрсету болып табылады. Әлемдегі көптеген қалалар, мысалы, Токио және Шанхай маңындағы Дунтан сияқты, аркология тұжырымдамасының дизайн принциптерін ұстанатын жобаларды ұсынды. Дунтан жобасы сәтсіз аяқталып, 2010 жылғы Шанхай әлемдік көрмесіне ашылмады. Америка Құрама Штаттарының Антарктика бағдарламасының МакМердо станциясы және Антарктикадағы басқа да ғылыми зерттеу станциялары, технологиялық тұрғыдан дамыған, өзін-өзі қамтамасыз ететін адамзат қоғамы туралы кең таралған түсінікке ұқсайды. Антарктикадағы зерттеу базасы жыл сайын келіп-кететін шамамен 3000 қызметкер үшін тұру және демалыс жағдайларын қамтамасыз етеді. Оның шалғай орналасуы және халықты қатал қоршаған ортадан қорғау үшін қабылданатын шаралар оған оқшауланған сипат береді. Станция толыққанды өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды – АҚШ әскері жыл сайын "Deep Freeze" операциясы аясында 30 000 куб метр отын, жабдықтар мен керек-жарақ жеткізеді, бірақ ол дәстүрлі қолдау желілерінен оқшауланған. Халықаралық шарт бойынша, оның қоршаған ортаға зиян келтірмеуі тиіс. Бегич мұнаралары Аляска штатының Уиттиер қаласының халқының көп бөлігін қамтитын, кішкентай масштабтағы аркология сияқты жұмыс істейді. Ғимаратта тұрғын үйлер, полиция бөлімі, азық-түлік дүкені және әкімшілік кеңселер орналасқан. Бұрын Уиттиерде Бакнер ғимараты деп белгілі бір құрылыс болған. Бакнер ғимараты әлі де тұр, бірақ 1969 жылғы жер сілкінісінен кейін тұруға жарамсыз деп танылды. "The Line" – Сауд Арабиясының Табук провинциясындағы Неом қаласында жоспарланған ұзын және кең сызықты "ақылды қала", онда көлік құралдары, көшелер және көміртегі шығарындылары болмайды. "The Line" – 500 миллиард долларлық жобаның бірінші кезеңі болуы жоспарланған. Қаланың жоспарларында 9 миллион адам тұруы күтілген. 2022 жылдың қазан айына дейін жобаның барлық ұзындығы бойынша қазба жұмыстары басталды. Алайда, 2024 жылы жоба 300 000 адамға арналған, қысқартылды.

Танымал мәдениетте

Шынайы аркологияларды салу туралы көптеген ұсыныстар қаржылық, құрылымдық немесе тұжырымдамалық кемшіліктерге байланысты сәтсіз аяқталды. Сондықтан аркологиялар көбінесе көркем әдебиетте кездеседі. Роберт Сильвербергтің "Ішкі әлем" кітабында 75 миллиардтан астам адам "урбмонс" деп аталатын алып көк үйлерде өмір сүреді, олардың әрқайсысында жүздеген мың адам тұрады. Урбмондар "жұлдыздар шоғырларына" орналасқан. Әрбір урбмон шамамен 40 қабаттан тұратын "аумақтарға" бөлінген. Тұрғындардың барлық қажеттіліктері ғимараттың ішінде қамтамасыз етіледі – тамақ сыртта өсіріліп, ғимаратқа әкелінеді, сондықтан сыртқа шығу идеясы дінге қарсы және ақылсыздық белгісі саналады. Кітап халық тығыздығының өте жоғары деңгейіндегі адам өмірін зерттейді. Тағы бір маңызды мысал – Ларри Нивен мен Джерри Пурнеллдің 1981 жылғы "Пайдалылыққа ант" романы, онда Лос-Анджелес халқының бір бөлігі аркологияға көшіп орналасады. Роман аркологияның ішінде де, сыртында да болатын әлеуметтік өзгерістерді қарастырады. Осылайша, аркология – бұл тек сюжеттік құрал ғана емес, сонымен қатар сынға салынатын тақырып. SimCity 2000 қала құрылысы ойынында қаланың инфрақұрылымдық қажеттіліктерін азайтатын, өздігінен қамтамасыз ететін аркологияларды салуға болады. Изометриялық, киберпанк стиліндегі The Ascent экшн-рольдік ойыны Veles әлеміндегі футуристикалық дистопиялық аркологияда өтеді және ойынның прогрессиясын дамыту үшін құрылымын және деңгейлерін кеңінен пайдаланады, ойыншыны канализацияның төменгі деңгейлерінен бастап, қаладан шығу үшін құрылыстың ең жоғарғы нүктесіне жету мақсатымен бастайды.