Кіріспе
Араб көпшілігіндегі елдерде яһудилерге қарсы озбырлық немесе кемсітушілік Араб әлемінде антисемитизм (яһудилерге деген көреалмаушылық және жек көрушілік) 20 ғасырдың басынан бері бірнеше себептермен күрт өсті: Осман империясының және дәстүрлі ислам қоғамының құлдырауы; Батыс империализмі мен араб христиандары арқылы келген еуропалық ықпал; нацистік Германия мен араб әлемі арасындағы нацистік үгіт және қарым-қатынастар; еврей ұлтшылдығына деген наразылық;
Antisemitism (prejudice against and hatred of Jews) has increased greatly in the Arab world since the beginning of the 20th century, for several reasons: the dissolution and breakdown of the Ottoman Empire and traditional Islamic society; European influence, brought about by Western imperialism and Arab Christians; Nazi propaganda and relations between Nazi Germany and the Arab world; resentment over Jewish nationalism;
Traditionally, Jews in the Muslim world were considered to be People of the Book and were subjected to dhimmi status. They were afforded relative security against persecution, provided they did not contest the varying inferior social and legal status imposed on them under Islamic rule. While there were antisemitic incidents before the 20th century, during this time antisemitism in the Arab world increased greatly. During the 1930s and the 1940s several Jewish communities in the Arab world suffered from pogroms. However, by the mid 1970s the vast majority of Jews had left Arab and Muslim countries, moving primarily to Israel, France, and the United States. The reasons for the exodus are varied and disputed. The rise of political Islam during the 1980s and afterwards provided a new mutation of Islamic antisemitism, giving the hatred of Jews a religious component. In 2014, the Anti Defamation League published a global survey of worldwide antisemitic attitudes, reporting that in the Middle East, 74% of adults agreed with a majority of the survey's eleven antisemitic propositions, including that "Jews have too much power in international financial markets" and that "Jews are responsible for most of the world's wars."
Дәстүрлі түрде мұсылман әлеміндегі яһудилер «Кітап халқы» деп есептелді және дхимми статусына ие болды. Олар ислам үкімінде оларға таңылған төмен әлеуметтік және құқықтық мәртебеге наразылық білдірмесе, қуғын-сүргінге қарсы салыстырмалы түрде қауіпсіздікке ие болды. 20 ғасырдан бұрын антисемиттік оқиғалар болғанымен, осы кезеңде араб әлеміндегі антисемитизм күрт өсті. 1930 және 1940 жылдары араб әлеміндегі бірнеше еврей қауымдастықтары погромдардан зардап шекті. Дегенмен, 1970 жылдардың ортасына қарай яһудилердің басым көпшілігі араб және мұсылман елдерін тастап, негізінен Израиль, Франция және АҚШ-қа көшіп кетті. Бұл көш-қонның себептері әр түрлі және даулы. 1980 жылдары саяси исламның күшеюі және одан кейін исламдық антисемитизмнің жаңа түрі пайда болды, яһудилерге деген жек көруді діни сипатқа енгізді. 2014 жылы «Жамандауға қарсы лига» дүниежүзілік антисемиттік көзқарастар туралы жаһандық сауалнама жариялады, онда Таяу Шығыста ересектердің 74% сауалнаманың он бір антисемиттік ұсынысымен келісетіні анықталды, соның ішінде «яһудилердің халықаралық қаржы нарықтарында тым көп билігі бар» және «яһудилер әлемдегі көптеген соғыстардың себепшісі» деген пікірлерді қолдады.
Antisemitism (prejudice against and hatred of Jews) has increased greatly in the Arab world since the beginning of the 20th century, for several reasons: the dissolution and breakdown of the Ottoman Empire and traditional Islamic society; European influence, brought about by Western imperialism and Arab Christians; Nazi propaganda and relations between Nazi Germany and the Arab world; resentment over Jewish nationalism;
Traditionally, Jews in the Muslim world were considered to be People of the Book and were subjected to dhimmi status. They were afforded relative security against persecution, provided they did not contest the varying inferior social and legal status imposed on them under Islamic rule. While there were antisemitic incidents before the 20th century, during this time antisemitism in the Arab world increased greatly. During the 1930s and the 1940s several Jewish communities in the Arab world suffered from pogroms. However, by the mid 1970s the vast majority of Jews had left Arab and Muslim countries, moving primarily to Israel, France, and the United States. The reasons for the exodus are varied and disputed. The rise of political Islam during the 1980s and afterwards provided a new mutation of Islamic antisemitism, giving the hatred of Jews a religious component. In 2014, the Anti Defamation League published a global survey of worldwide antisemitic attitudes, reporting that in the Middle East, 74% of adults agreed with a majority of the survey's eleven antisemitic propositions, including that "Jews have too much power in international financial markets" and that "Jews are responsible for most of the world's wars."
Орта ғасырлар
Мұсылманның ерте және орта ғасырлық дәуіріндегі мұсылман билігі кезінде өмір сүрген яһудилер, христиандар, сабиандар және зороастрийлер мұсылмандарға "Китап халқы" деп аталып, мұсылман арабтары жаулап алған елдердегі димми ("қорғалған" азшылық) мәртебесіне ие болды. Бұл мәртебе әдетте мұсылман емес азшылықтарға қолданылған, кейіннен басқа да мұсылман еместерге, мысалы, сикхтарға, индуистарға, джайндарға және буддистерге де қолданылды. Яһудилер жалпы алғанда діни топ ретінде қарастырылды (жеке нәсіл емес), сондықтан олар "араб отбасының" бір бөлігі болды. Диммилер уақыт пен орынға байланысты қолданылуы мен қатаңдығы әр түрлі шектеулерге ұшырады. Шектеулерге бөлінген кварталдарда тұру, сары белгі сияқты ерекше киім кию, мұсылмандарға қоғамдық бағыну, дін аударуға тыйым салу және мұсылман әйелдеріне үйленуге тыйым салу, сондай-ақ құқықтық жүйеге шектеулі қол жеткізу кірді (мұсылманның куәлігімен қарама-қайшы келсе, яһудидің куәлігі ескерілмеді). Диммилер арнайы салық төлеуге міндетті болды (джизия), бұл оларды әскери қызметтен босатты, сондай-ақ мұсылмандарға талап етілетін зекет салығын төлеуден босатты. Қарсылығында, дхиммилерге шектеулі құқықтар берілді, соның ішінде белгілі бір төзімділік, жеке мәселелерде қоғамдық автономия және тікелей өлтіруден қорғау. Христиан қауымдары сияқты еврей қауымдары да әдетте жартылай дербес болып құрылған, олар өздерінің заңдары мен басшылығымен басқарылатын, олар қауым үшін мұсылман билеушілеріне жауапкершілікке тартылатын. Яһудилердің жағдайы еуропалық әріптестерінен салыстырмалы түрде жақсы болды, бірақ олар әлі де қуғын-сүргінге ұшырады. 793 жылы Марокконың Идрис I-нің өлімі мен 1130 жылы Альмохад билігінің басталуы аралығында яһудилер Солтүстік Африкада бейбіт өмір сүрді. Альмохадтар яһудилер мен христиандарды исламға айналуға мәжбүрледі немесе аймақты жаулап алғаннан кейін өлтірді. Сондай-ақ, Мароккода, Ливияда және Алжирда көптеген қырғындар болды, олар ақырында геттоларда өмір сүруге мәжбүр болды. Яһудилердің кейде мәдени және экономикалық өркендеуіне, бірақ басқа уақытта кеңінен қуғын-сүргінге ұшыраған жағдайды Г. Э. фон Грюнебаум былай деп түйіндеді:
Ислам аймағының жоғары дәрежеге, билікке, үлкен қаржылық ықпалға, маңызды және танымал зияткерлік жетістіктерге қол жеткізген яһуди азаматтарының немесе тұрғындарының есімдерін жинау қиын емес; және мәсіхшілер үшін де солай жасауға болады. Бірақ қуғын-сүргін, еріксіз тәркілеу, мәжбүрлеп дін аудару әрекеттері немесе қастандықтардың ұзақ тізімін жасау да қиын емес.
Қазіргі заманғы көзқарастар
Кейбір ғалымдар қазіргі әлемдегі араб антисемитизмі он тоғызыншы ғасырда еврей және араб ұлтшылдығының қақтығысының фонында туды және араб әлеміне негізінен ұлтшыл көзқарасты христиан арабтар әкелді (ал кейін ғана ол "исламдастырылды") деп мәлімдейді Марк Коэн. Бернард Льюис былай дейді:
blockquote|Жарналы және мақалалардың антисемиттік тақырыпта жарық көрген көлемі, басылымдардың саны мен таралымы, авторларының, баспагерлерінің және демеушілерінің беделі мен құзыреті, мектептер мен жоғары оқу орындарындағы олардың орны, бұқаралық ақпарат құралдарындағы рөлі – бәрі де классикалық антисемитизмнің қазіргі араб зиялылық өмірінің маңызды бөлігі екенін көрсетеді, тіпті бұл жағдай нацистік Германиядағыдан да жақын, ал Францияның XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағысынан әлдеқайда көп." – Бернард Льюис. blockquote XIX ғасырдың соңындағы Дрейфус ісі араб әлемінде де әсер етті. Франциядағы антисемитизмнің күрт өршуі француздық ықпалындағы аймақтарда, әсіресе маронит Ливанында қайталанды. Алайда, мұсылман араб баспасөзі әділетсіз айыпталған капитан Дрейфуске көңіл жасыды және Франциядағы еврейлерді қуғындауды сынады.
blockquote|The volume of anti Semitic books and articles published, the size and number of editions and impressions, the eminence and authority of those who write, publish and sponsor them, their place in school and college curricula, their role in the mass media, would all seem to suggest that classical anti Semitism is an essential part of Arab intellectual life at the present time almost as much as happened in Nazi Germany, and considerably more than in late nineteenth and early twentieth century France." The Dreyfus affair of the late 19th century had consequences in the Arab world. Passionate outbursts of antisemitism in France were echoed in areas of French influence, especially Maronite Lebanon. The Muslim Arab press, however, was sympathetic to the falsely accused Captain Dreyfus, and criticized the persecution of Jews in France.
Мемлекеттік антисемитизм
Араб-израиль қақтығысынан кейін араб антисемитизмі күшейгенімен, 1948 жылғы мамырда Израиль мемлекеті құрылғанға дейін еврейлерге қарсы погромалар болған, оның ішінде 1930 жылдары Алжирде нацистік шабылдар, сондай-ақ 1940 жылдары Ирак пен Ливиядағы еврейлерге жасалған шабуылдар. 1941 жылы «Фархуд» деп аталатын еврейге қарсы көтерілісте 180 яһуди өлтіріліп, 700 адам жарақат алды. 1945 жылы Мысырда өткен зорлық-зомбылық демонстрацияларында 400 яһуди жарақаттанды, еврей мүлігі қиратылып, тоналды. Ливияда 130 яһуди қаза тауып, 266 адам жарақат алды. 1947 жылдың желтоқсан айында Дамаскіде 13 яһуди, оның ішінде 8 бала қаза тауып, 26 адам жарақаттанды. Алепподағы көтерілістерде ондаған еврейлер қаза тапты, 150 еврей үйіне зақым келтірілді, 5 мектеп және 10 синагог өртенді. Йеменде 97 яһуди өлтіріліп, 120 адам жарақат алды. 1921 жылғы наурыз айында Иерусалим қаласының мэрі Муса Хазем әл-Хусейни Уинстон Черчилльге: «Яһудилер көптеген елдерде жойқындыққа ұмтылудың ең белсенді жақтастары болды. Ресейдің ыдырауына яһудилер себеп болғаны мәлім, ал Германия мен Австрияның жеңілісіне де олардың үлесі зор» деді. Матиас Кюнцель еврейлік конспирациялық теорияның шешуші ауысуы 1937 мен 1945 жылдар аралығында араб әлеміне бағытталған нацистік пропаганданың ықпалымен болды деп санайды. Кюнцельдің сөзіне қарағанда, нацистік араб радиосы 80 қызметкерден тұрады және күн сайын араб тілінде хабар таратады, ислам мен нацизмнің ұқсастығын атап көрсетіп, Иерусалимнің бас муфтияты Әмин әл-Хусейнидің (Берлиннен нацистік пропаганда таратқан) қызметімен қолдау тапты. Джордж Груен араб әлемінде еврейлерге деген жаугершіліктің күшеюін Осман империясы мен дәстүрлі ислам қоғамының күйреуіне, Батыс отаршылдық билігінің үстемдігіне, оның кезінде еврейлер аймақтың коммерциялық, кәсіби және әкімшілік өмірінде пропорционалды түрде үлкен рөл атқарды, араб ұлтшылдығының өркендеуіне, оның жақтастары үкіметтік арналар арқылы жергілікті еврейлердің байлығы мен лауазымдарын иеленгісі келді, еврей ұлтшылдығы мен сионистік қозғалысқа наразылық, сондай-ақ беделсіз араб режимдерінің саяси мақсаттар үшін жергілікті еврейлерді айыпты етіп көрсетуге дайындығымен байланыстырады. 1948 жылғы араб-израиль соғысынан кейін палестиналықтардың қоныс аударуы, Израиль мемлекетінің құрылуы және араб елдерінің еуропалық бақылаудан тәуелсіздігі араб әлеміндегі еврейлердің жағдайы нашарлады. Келесі онжылдықтарда олардың көпшілігі араб әлемінен қашып кетті, кейбіреулері өз еркімен, ал кейбіреулері қорқынышпен (араб және мұсылман елдерінен еврейлердің қоныс аударуына қараңыз). 1945 жылы араб әлемінде 758 000 мен 866 000 аралығында еврейлер өмір сүрді (төмендегі кестеге қараңыз). Бүгінде олардың саны 8 мыңнан аспайды. Кейбір араб мемлекеттерінде, мысалы Ливияда (бұрын халықтың шамамен 3% еврейлерді құраған), еврей қауымы жоқ; басқа араб елдерінде бірнеше жүз ғана еврейлер қалды. Гарвард университетінің профессоры Рут Р. Виссе «антисемитизм/сионизм – Екінші дүниежүзілік соғыстан бері араб саясатының тірегі» және араб әлемінде «бірліктің ең күшті нақты және әлеуетті көзі» екенін мәлімдейді. Себебі еврейлер мен Израиль Таяу Шығыстағы діни және саяси биліктің үстемдігіне қарсы тұратын Батыстың құндылықтарының орнына қойылған. Антисемитизм араб әлеміндегі оң және солшыл топтарды біріктіруге қабілетті. Human Rights Watch ұйымының негізін қалаушы Роберт Бернштейн антисемитизмнің «қазіргі араб елдерінде» «терен сіңіп, институционалдық сипатқа ие» екенін айтады.
George Gruen attributes the increased animosity towards Jews in the Arab world to the defeat and breakdown of the Ottoman Empire and traditional Islamic society; domination by Western colonial powers under which Jews gained a disproportionately large role in the commercial, professional, and administrative life of the region; the rise of Arab nationalism, whose proponents sought the wealth and positions of local Jews through government channels; resentment over Jewish nationalism and the Zionist movement; and the readiness of unpopular Arab regimes to scapegoat local Jews for political purposes. After the 1948 Arab–Israeli War, the Palestinian exodus, the creation of the state of Israel, and the independence of Arab countries from European control, conditions for Jews in the Arab world deteriorated. Over the next few decades, almost all would flee the Arab world, some willingly, and some under threat (see Jewish exodus from Arab and Muslim countries). In 1945 there were between 758,000 and 866,000 Jews (see table below) living in communities throughout the Arab world. Today, there are fewer than 8,000. In some Arab states, such as Libya (which was once around 3% Jewish), the Jewish community no longer exists; in other Arab countries, only a few hundred Jews remain. Harvard University Professor Ruth R. Wisse claims that "anti Semitism / Zionism has been the cornerstone of pan Arab politics since the Second World War" and that it is the "strongest actual and potential source of unity" in the Arab world. This is because Jews and Israel function as substitutes for Western values that challenge the hegemony of religious and political power in the Middle East. Antisemitism is also malleable enough that it can unite right wing and left wing groups within the Arab world. Robert Bernstein, founder of Human Rights Watch, says that antisemitism is "deeply ingrained and institutionalized" in "Arab nations in modern times".
Иордания
Иорданияға яһудилік белгілері көзге көрінетін немесе діни заттары бар яһудилердің кіруіне рұқсат берілмейді. Иорданияның Израильдегі елшісі, кіруге тыйым салынған діншіл яһудидің шағымына жауап беріп, Хашимит Корольдігіне кіретін саяхатшылардың дұға шәлі (Талит) және дұға таспасы (Тефилин) әкелмеуі қауіпсіздік талаптарынан туындайтынын айтты. Иордания билігі бұл саясатты яһуди туристерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жүргізілетінін мәлімдеді. 2009 жылдың шілдесінде алты Бреслов хасиді Петраның жанындағы Хор тауындағы Аарон / Шейх Харунның зияратына бару үшін Иорданияға кіруге тырысқанда, Туризм министрлігінің ескертуіне байланысты депортацияланды. Топ Синай (Мысыр) арқылы пароммен келген, себебі Иордания билігінің көзге көрінетін яһудилердің Израильден кіруін қиындатып отырғанын білген. Израильдің Сыртқы істер министрлігі бұл мәселенің бар екенін біледі.
Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясының бұқаралық ақпарат құралдарында, діни уағыздарда, мектеп оқу бағдарламасында және ресми үкіметтік саясатта яһудилерге қарсы аділсіздік кеңінен таралған. Сауд Арабиясында еврейлерге қарсы идеологиялық тәрбие мектеп оқу бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. Балаларға еврейлермен достық қарым-қатынас жасаудан аулақ болуға кеңес беріледі, олар туралы жалған ақпарат таратылады (мысалы, еврейлер шайтанға табынады деген қате ұғым) және еврейлерге қарсы жиһадқа қатысуға ынталандырылады. Сауд Арабиясының мемлекеттік бақылаудағы ақпарат құралдарында еврейлерге қатысты арнайы құрылған теориялар кеңінен таратылады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәлімдемесіне сәйкес, Сауд Арабиясында діни бостандық "жоқ", демек, еврейлер өз дінін еркін өркендетуге мүмкіндік алмайды.
Сирия
1974 жылы 2 наурызда шекара полициясы Дамаскіден солтүстік-батысқа қарай Забдани тауларындағы үңгірден төрт сириялық яһуди әйелінің денесін тапты. Фара Зейбақ 24 жаста, оның әпкелері Лулу Зейбақ 23 жаста, Мазал Зейбақ 22 жаста және олардың туған құрбысы Ева Саад 18 жаста, Сириядан Ливанға, содан кейін Израильге қашу үшін контрабандистер тобымен келісім жасасқан. Қыздардың денелері зорланған, өлтірілген және мүшелері қиратылған күйде табылды. Полиция бұрынғы қырғынның құрбаны болған екі еврей жігітінің, Натан Шаяның 18 және Касем Абадидің 20 жастағы денелерін де тапты. Сирия билігі алты адамның денесін Дамасктегі еврейлер тұратын аудандағы ата-аналарының үйінің алдына қаптарға салып қойды. 1984 жылы Сирияның қорғаныс министрі Мустафа Тлас «Сион матцасы» атты кітап жариялады, онда яһудилер Дамаскідегі христиан балаларын өлтіріп, олардан матца жасаған деген шабуыл жасалды. Оның кітабы Мысырдың «Атсыз салт атты» телесериалы мен «Диаспора» атты туынды сериалының пайда болуына себеп болды, бұл Хезболланың «Аль-Манар» телеарнасының Еуропада көрсетілуіне тыйым салды. 2005 жылы қарашада Ку-клукс-кланның бұрынғы жетекшісі Дэвид Дьюк Сирияға сапар шегіп, Сирия теледидарынан тікелей эфирде сөз сөйледі.
Палестиналық аумақтар
Мысырлық Мұсылман бауырластығының бір тармағы – Хамас, француз революциясы, орыс революциясы, отаршылдық және екі дүниежүзілік соғысты сионистер жасады деп мәлімдейтін негізгі қағидалар жинағына, яғни "соглашениеге" ие. Сондай-ақ, ол масондықтар мен ротари клубтарының сионистік фронттар екенін және "Сион ақсақалдарының хаттамаларына" сілтеме жасайды. Француз революциясының артында яһудилер мен масондықтар тұр деген пікірлер 19 ғасырдың ортасында Германияда пайда болды. Палестина Азаттық Ұйымының (ПОҰ) басшысы Махмуд Аббас 1982 жылы Мәскеу университетінде "Нацистер мен сионистік қозғалыстың басшылары арасындағы құпия байланыс" тақырыбында Ph.D. диссертациясын қорғады. Оның докторлық диссертациясы кейіннен "Екінші жақ: нацизм мен сионизм арасындағы құпия қарым-қатынас" атты кітапқа айналды, ол 2003 жылы Палестина премьер-министрі болып тағайындалғаннан кейін Холокостты жоққа шығарудың мысалы ретінде қатты сынға ұшырады. Өзінің кітабында Аббас былай деп жазды: "Дегенмен, сионистік қозғалыстың мүддесі осы санды [Холокост құрбандары] ұлғайту болып көрінеді, осылайша олардың пайдасы арта түсер еді. Бұл олардың халықаралық қоғамдық пікірдің сионизмге қолдауын алу үшін осы санды [алты миллион] ерекше атап көрсетуіне әкелді. Көптеген ғалымдар алты миллион саны туралы пікір таласып, таң қалдыратын қорытындыларға келді – яһуди құрбандарының саны тек бірнеше жүз мыңға жетеді деп есептеді."
It seems that the interest of the Zionist movement, however, is to inflate this figure [of Holocaust deaths] so that their gains will be greater. This led them to emphasize this figure [six million] in order to gain the solidarity of international public opinion with Zionism. Many scholars have debated the figure of six million and reached stunning conclusions—fixing the number of Jewish victims at only a few hundred thousand.
Йемен
1940 жылдары және Израильдің құрылуы Йеменнен еврейлердің қарқынды көшіп кетуіне себеп болды, бұл антиеврейлік көтерілістер мен жаппай қырғындардан кейін орын алды. 1990 жылдардың соңына қарай, тек бірнеше жүз адам ғана қалды, олар негізінен солтүстік-батыс таулы аймақтағы Саада және Раида қалаларында тұрды. Хусилер еврейлердің есіктеріне мұсылмандық моральды зақымдайды деп айыптап хабарламалар іліп қойды. Соңында хусилер жетекшілері еврей қауымына қорқыту үстіндегі хабарламалар жіберді: "Біз сіздерді дереу осы аймақты тастап кетуге ескертеміз. Сіздерге 10 күн мерзім береміз, әйтпесе өкінесіздер". 2021 жылдың 28 наурызында хусилер 13 еврейді Йеменді тастауға мәжбүр етті, нәтижесінде Йеменде төрт қарт еврей ғана қалды.
Атсыз салт атты
2001–2002 жылдары Араб радиосы мен теледидары Мысырдың белгілі актері Мұхамед Собхидің басты рөлде ойнаған, "Атсыз саяхатшы" деген 30 бөлімді телесериал жасады. Бұл сериалда "Сион ақсақалдарының хаттамалары" кітабының көркемделіп бейнеленген тұстары бар. АҚШ және Израиль Египетті бұл бағдарламаны көрсеткені үшін сынады, себебі ол "жұртты қудалауға сылтау ретінде" пайдаланылған нәсілшіл жалғандықтарды қамтиды.
Саясат зерттеулері
2008 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамада еврейлерге қатысты теріс пікірлер көбінесе үш басым араб мемлекетінде кездесетіні анықталды, ливандықтардың 97%-ы еврейлерге жағымсыз қатынас танытса, Египетте 95% және Иорданияда 96% құрады.