Кіріспе

Аруша аймағының ауданы, Танзания "Аруша" атауының басқа қолданыстары Аруша қалалық кеңесі (Halmashauri ya Jiji la Arusha, суахили тілінде) – Танзаниядағы Аруша аймағының жеті әкімшілік ауданының бірі. Оңтүстік, батыс және солтүстік жағынан Аруша ауылдық ауданымен, ал шығысынан Меру ауданымен шектеседі. Ауданның аумағы Кайман аралдарының жер аумағымен шамалас. Ауданның орталығы – Аруша қаласы. 1994 жылғы мәліметтер бойынша, Аруша ауданы Танзаниядағы ең бай аудан болды.

География

Ауданның аумағы – [аумақтың мөлшері], және орташа биіктігі – [биіктік]. Ауданның ұлттық паркі жоқ, бірақ Кидженге төбесіндегі орман және Наура паркі сияқты бірнеше қорғалатын аймақтар бар. Ауданның орташа температурасы – [температура], ал жылдық жауын-шашын мөлшері – [жауын-шашын].

Климат

Қала ауданында екі жаңбырлы маусым бар: қазаннан қаңтарға дейін қысқа мерзімді жаңбырлар, ал наурыздан мамырға дейін ұзаққа созылатын жаңбырлар жауады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500 миллиметрден 1200 миллиметрге дейін ауытқиды, орташасы 844 миллиметрді құрайды. Температура 17°C-тан 34°C-қа дейін өзгереді, көбінесе қоңыржал және суық болады. Суық маусым сәуірдің ортасынан тамыздың ортасына дейін жалғасады, жылдың қалған уақытында ауа-райы жағымды болады.

Топографиялық

Аруша қаласы Меру тауының оңтүстік етегінде орналасқан. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 1450 метрден 1160 метрге дейін жетеді. Желпі еңістердегі жазықтарды жанартау әсерінен өзгерген, оқшауланған төбелердің беткейлері бөліп тұрады. Теми, Суйе, Немас және тағы да көптеген төбелер осы топқа кіреді. Қаланы Меру тауының етегінен немесе аталған төбелердің етегінен бастау алатын өзендер мен көптеген шағын арналар құрайды. Бұл өзендердің ішінде Бурка, Энгаренаро, Наура, Теми және Кидженге бар, олардың бәрі Теми өзеніне құйып, қаланың оңтүстік бөлігімен жалғасады. Аруша қаласының топырағы негізінен андосол болып жіктеледі және жанартаулық текті. Меру тауының орташа және тік беткейлеріндегі жерлер ең құнарлы және ең көп жауын-шашын алады. Меру тауының тік беткейлеріндегі топырақ құм мен пирокластикалық тау жыныстарынан тұрады. Осы аймақтардың көп бөлігінде егіншілікпен айналысады. Симанжироға жақындағанда, гнейс, гранит және тақтатас тау жыныстарынан тұратын жазық жер судың белгілі бір тереңдікке сіңуіне мүмкіндік береді, бірақ аумақтың көп бөлігі құнарсыз (табиғи құнарлылығы жоқ) сазды топырақпен жабылған, ол суды ұзақ уақыт сақтайды. Топырақтың көп бөлігі жанартау күлінен тұрғандықтан, эрозия маңызды мәселе болып табылады.

Экономика

Сауда, өнеркәсіп, шағын ауыл шаруашылығы және туризм салалары Аруша қаласының экономикасы үшін маңызды. Есепке сәйкес, жұмыспен қамтылғандардың 52% -ын коммерциялық қызмет, кеңсе жұмысы 14% -ын, негізгі мамандықтар 17% -ын, ауыл шаруашылығы 19% -ын, ал қондырғыларды құрастыру және пайдалану 6% -ын құрайды. Аруша – Аруша аймағының ең бай ауданы, және аймақтық әкімшілік пен бизнес орталықтары осы ауданда орналасқан. Аудан көптеген халықаралық ұйымдарға, соның ішінде Шығыс Африка заңнамалық ассамблеясына және World Vision ұйымының елдік кеңсесіне де үй иесі.

Инфрақұрылым

Аруша тұрғындары 2 таза су бұлағына және 15 құдыққа сүйенеді. 15 құдықтан тек екеуі қала шегінде, ал 13-і Арумеру аудандарында орналасқан. Теми өзені бойындағы Олеша мен Масама, сондай-ақ Орталық бизнес ауданындағы Энгаре эндолу – су бұлақтары болып табылады.

Қалдықтарды басқару

Халық саны және бір адамға шаққандағы өндіріс деңгейіне сүйенсек, күніне өндірілетін қалдықтардың орташа мөлшері 550 тоннаны құрайды, бірақ оның тек 455 тоннасы, яғни шамамен 81% жиналып, жойылады. 2,475 тонна (15%) мал азырату және қоқысты қайта өңдеу, қайта пайдалану үшін қолданылады. Қоқыс жинау машиналарын және басқа да жабдықтарды сатып алуға жеткілікті қаржы болмағандықтан, қалған 19% жиналмайды, бұл қоршаған ортаға, әсіресе қоқыс жинау орындарының жанында елеулі зиян келтіреді. Қаланың жоспарланған елді мекендеріндегі үй шаруашылықтарының 78% септиктерді, 8% – латриналарды, ал 14% – дәстүрлі орталық кәріз жүйелерін пайдаланады. Ауылдық (жоспарланбаған) аймақтардағы үйлердің 90% шұңқырлы латриналарды пайдаланады, 9% лайықты латринаға ие емес, ал тек 1% ғана септиктерді сіңдіру шұңқырларымен байланыстырады. Қаланың жол желісінің жалпы ұзындығы 334,7 км, оның ішінде 196 км – топырақ жолдар, 54 км – қашар жолдар және 84,7 км – асфальтталған жолдар. Қаланың екі маңызды магистральдық жолы бар: T2 магистралі Кения шекарасындағы Намангамен және екінші жағынан Мошимен байланысады. Бабатиден басталатын T5 магистралі ауданда аяқталады. Тангадан Арушаға дейінгі Усамбара темір жолы да осы ауданда аяқталады. Аруша әуежайы ауданның Оласити ауылдық округінің шегінде орналасқан.

Ауыл шаруашылығы

Аруша қаласындағы екі агроэкологиялық аймақта төбелер мен жазықтар кездеседі. Гүл, көкөніс, кофе және банан өсірілетін жоталар суаруға мұқтаж. Жартылай құрғақ жазықтарда жүгері мен бұршақ сияқты азық дақылдарын, сондай-ақ бұршақ және көгершін сияқты ақша дақылдарын өндіру үшін жаңбыр қажет. Жоталы аймақтардағы жауын-шашынның орташа мөлшері 1200 мм, ал жазықтарда – 844 мм. Екі агроэкологиялық аймақ та мал өсіруге пайдаланылады. Аруша қаласында 42071 бас ірі қара мал, 31378 ешкі, 15567 қой, 4970 шошқа және 38 балық шаруашылығы тоғаны бар. Бараа, Кимандолу, Сокон 1 және Оласити округтерінің көп бөлігі Жоталы аймаққа жатады, ал Лемара, Террат және Сокон I округтері Жазықтық (Мурриет) аймағына кіреді.

Өнеркәсіп

Солтүстік және шығыс Танзаниядағы ең ірі сауда орталығы – Аруша қаласы. Аруша қаласының тұрғындарының табысының басты көзі – сауда және коммерция. Қала, отандық және импортталған тауарлар мен қызметтерге арналған сауда алаңы болып табылады. Еркін нарық экономикасында сатып алушылар мен сатушылардың еркін қарым-қатынасы арқасында тұтынушылар өз қажеттіліктерін қанағаттандырады. Бөлшек және көтерме саудамен айналысатын кәсіпорындар негізінен Секей, Сомбетини, Кати, Калолени, Леволоси, Унга Лтд және Нгаренаро аудандарының орталық бизнес аймағында орналасқан. Аруша қаласында елуден астам ірі және орташа өлшемдегі өндіріс орны бар. Tanzania Breweries Ltd, Tanzania Pharmaceutical Industries [TPI], A to Z, (Mosquito торымен өңделген) National Milling Corporation [Mills & Silos], Arusha Meat Company, Sunflag, CARMATEC және ABB Tanalec Аруша қаласындағы маңызды жұмыс берушілер болып табылады. Бұдан өзге, қалада 200-ге жуық шағын кәсіпорын да бар. Аруша қалалық кеңесі – сауда аймағы. Онда 18 190-нан астам саудагер бар екендігі хабарланады. Кәсіпкерлік қызметтеріне қолөнерден бастап, туризм саласындағы бизнес, туристік операторлар және валюта айырбастау пункттері кіреді. Сонымен қатар, қаржы институттары, халықаралық конференциялар орталығы, заманауи автовокзал, бөлшек және көтерме сауда дүкендері де бар. Қалада Орталық базар (Соко Куу), Киломберо, Санавари, Соко Мжинга, Соко Мбауда, Ква Мромбо, Соко Мапунда, Сомбетини, Кидженге және Элерай базарлары сияқты онға жуық базар аймағы бар. Жоғарыда аталған ең ірі екі базар – Орталық және Киломберо.

Бұқаралық ақпарат құралдары

Аруша қаласында үш негізгі пошта бөлімі және барлығы 15 2560 пошта жәшігі бар. Басты пошта бөлімі, сонымен қатар аймақтық пошта қызметтерінің бас кеңсесі, Арушаның сағат мұнарасының алдында орналасқан. Қалған екеуі, бөлімшелік кеңселер ретінде, Сокойн жолы бойында орналасқан. Телевизиялық қызметтерді жеке және мемлекеттік компаниялар ұсынады, оның ішінде TBC, ITV, STAR TV, Azam TV, EATV және Star Times Network арналары. Radio Free Africa, Radio ORS, Tripple "A", Safina, Radio Five, Sunrise, Arusha One, Radio One, Mambo Jambo, Clouds FM, Magic, Uhuru, TBC Taifa, TBC FM, Kili FM, Kiss FM, Radio Sauti ya Injili, Passion FM, Radio Imani, Capital Radio, Radio Maria және EA Radio сияқты басқа да бұқаралық ақпарат құралдары бар. Олардың бәрі Аруша тұрғындарына қазіргі заманғы байланыс құралдарына қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Туризм

Танзанияның солтүстік аймағында Аруша қаласы – маңызды жергілікті және халықаралық туристік орталық орналасқан. Бұл қала сонымен қатар ұлттық саябақтарға және Африканың ең биік тауы – Килиманджароға баратын саяхатшылар үшін транзиттік пункт қызметін атқарады. Килиманджаро халықаралық әуежайы арқылы басқа елдермен байланыс бар. Елге келетін туристердің көп бөлігі осы арқылы өтеді, себебі бұл солтүстік туристік аймағы. Қалада 84 тіркелген тур оператор және 11-нен астам туристік қонақүй бар. Басты қызмет түрлері: фотосафари, аң ауру сафари, қонақ үй және қосымша қызметтер, тау шаруашылығы, әуе тасымалы (жоспарлы және чартер рейстер), саяхат агенттігі және басқа да көлік қызметтері. Қаланың танымал орындары – Ескі неміс бекінісі (Бома), Мәдени мұра сувенирлер дүкені, Аруша декларациясы мұражайы, сувенирлер мен батик сататын дүкендер. Сағат мұнарасы мен Голиондой көшесінде Арушаның ең жақсы қолөнер дүкендері орналасқан. Мұнда мерсшумнан жасалған құрылыстар, батик, масаи моншақтарынан жасалған әшекейлер және маконде өрнектері бар.

Демография

Аруша ауданы – Рва және Аруша халқының атамекені. Неміс және британ отаршылдығының жылдарында елдің түкпір-түкпірінен және әлемнен Аруша қаласына үлкен көші-қон болды. Кати ауданындағы суахилилер, Шага, Паре сияқты қоныс аударған қауымдастықтар ірі бизнесмендер, масаилер – ірі қара мал мен ешкі етін жеткізушілер, Кати ауданында әшекей бұйымдары мен мата сататын араб қауымдастығы, ал Теми ауданындағы зауыттарда жұмыс істейтін үндістер – барлығы қаламен бірге өркендеген қауымдастықтар құрды. 2012 жылғы халық санауы бойынша ауданның жалпы халқы 416 442 адамды құрайды.

Әкімшілік бөлімшелер

2012 жылы Аруша қалалық округі әкімшілік тұрғыдан 19 округке, үш бөлімшеге және бір сайлау округіне бөлінді. Қала әкімі басшылығымен кеңесшілер қалалық кеңестің әкімшілік жұмысын жүзеге асырады. Қаланың күнделікті басқаруын қалалық директор бірнеше бөлімдер мен бөлімше басшыларының көмегімен жүзеге асырады. Қалалық директорға есеп беретін округтік атқарушы қызметкерлер округ деңгейіндегі басқаруға жауапты. Қала он үш (13) департаменттен тұрады, оның ішінде: Адам ресурстары және әкімшілік, Жоспарлау, Статистика және мониторинг, Денсаулық сақтау, Қаржы және сауда, Бастауыш және орта білім беру, Су шаруашылығы, Ауыл шаруашылығы және кооператив, Мал және балық шаруашылығы, Жер және қала құрылысы, Қоғамдық даму және әлеуметтік әл-ауқат, Инженерлік, Санитария және қоршаған орта.

Білім

Аруша қалалық кеңесінде барлығы 154 бастауыш мектеп бар, оның 48-і мемлекеттік, ал 106-сы жекеменшік. Осы мектептерде 103 288 оқушы оқып жатыр, олардың 51 720-сы ұлдар, 51 568-і қыздар. Аруша қалалық кеңесінің мәліметінше, жалпы 52 орта мектеп бар, оның 26-сы мемлекеттік, ал 26-сы жекеменшік. Аруша техникалық университеті (ATC), Танзанияның ашық университеті (OUT), Дар-эс-Салам университетінің есептеу орталығы, Аруша бухгалтерлік институты (AIA), Шығыс және Оңтүстік Африка басқару институты (ESAMI), Аруша университеті, Сент-Августин университеті (Танзания) және Баптист Маунт Меру университеті Аруша қалалық кеңесіндегі белсенді жоғары білім беру орындары болып табылады.

Денсаулық жағдайы

Ересектер мен балалардың ең көп ауыратын 10 ауруының бірі – жоғарғы тыныс алу жолдарының ауруы, ол барлық жағдайлардың 26% құрайды. Одан кейін зәр жолдарының инфекциялары, хирургиялық араласулар, дерматологиялық жағдайлар, гипертония, пневмония, дизентерия, асқазан-ішек инфекциялары және туа біткен кемістіктер. Аруша суындағы фтор деңгейі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) нормасынан жоғары, бұл сүйек және тіс флюорозына алып келеді, нәтижесінде тістер сарғаяды. Арушаның биік орналасқандығына байланысты, онда малярияға шағу көрсеткіші төмен. Аруша халқының ең өнімді бөлігі әлі де ВИЧ/ЖИТС қаупіне тап болып отыр. 1986 жылдан бері, алғашқы жағдайлар тіркелгеннен бастап, ВИЧ жұқтыру деңгейі үздіксіз өсіп келеді; 2016 жылдың соңында ВТК клиенттері мен қан донорлары арасында 4,4% құрады, 2013 жылғы 4,1% көрсеткіштен жоғары, ал жүкті әйелдер арасында 7% болды. АРВ-терапия қолданыла бастағаннан бері 315 адам тіркелді, соның нәтижесінде ЖИТС-ке байланысты өлім-жітім азайды. Аруша қалалық кеңесі қазіргі таңда сегіз ВТК орталығын басқарады және 2016–2017 қаржы жылына тағы үш нысан салу жоспарлануда. Кез келген мемлекеттік денсаулық сақтау мекемесі жүктілікке қатысты көмек көрсеткенде, ана мен балаға жұқпайтын инфекцияларға қарсы профилактикалық шараларды (ПМТК) да ұсынады.