Кіріспе
Палестиналық саясаткер Салам Файяд (سلام فياض, ; 1951 жылы туған немесе 1952 жылдың 12 сәуірінде) – Иордания-Палестина азаматы, Палестина өкіметінің премьер-министрі және қаржы министрі қызметтерін атқарған. Ол 2002 жылдың маусымынан 2005 жылдың қарашасына дейін және 2007 жылдың наурызынан 2012 жылдың мамырына дейін қаржы министрі болды. Файяд 2007 жылдың маусымынан 2013 жылдың маусымына дейін премьер-министр қызметін атқарды. 2005 жылдың қарашасында Файяд 2006 жылғы заңнамалық сайлауда жаңа «Үшінші жол» партиясын құрушы және жетекшісі ретінде қатысу үшін үкіметтен кетті. Партия сәттілікке жете алмады, ал Файяд 2007 жылдың наурызында Біріккен үкіметте қаржы министрі болып қайта тағайындалды. Файядтың 2007 жылдың 15 маусымында премьер-министр болып тағайындалуы Палестина президенті Махмуд Аббас тарапынан «ұлттық төтенше жағдай» себебімен негізделді, бірақ Палестина заң шығару кеңесі оны бекітпеді. Оның орнын Рами Хамдалла 2013 жылдың 2 маусымында иеленді. Файяд қазір Принстон университетінің Мемлекеттік және халықаралық істер мектебінде қонақ ғалым және Даниэлла Липпер Кульс '95 атындағы ерекше қонақ профессоры. Ол палестина экономикасын жақсартуға бағытталған түрлі реформаларды енгізгенімен кеңінен танымал.
Salam Fayyad (سلام فياض, ; born 1951 or 12 April 1952) is a Jordanian–Palestinian politician who served as the prime minister of the Palestinian Authority and the finance minister. He was Finance Minister from June 2002 to November 2005 and from March 2007 to May 2012. Fayyad was Prime Minister between June 2007 and June 2013. Fayyad resigned from the cabinet in November 2005 to run as founder and leader of the new Third Way party for the legislative elections of 2006. The party was not successful, and Fayyad returned as Finance Minister in the March 2007 Unity Government. Fayyad's first appointment as Prime Minister on 15 June 2007, which was justified by Palestinian president Mahmoud Abbas on the basis of "national emergency", was not confirmed by the Palestinian Legislative Council. His successor, Rami Hamdallah, was named on 2 June 2013. Fayyad is a visiting senior scholar and the Daniella Lipper Coules '95 Distinguished Visitor in Foreign Affairs at the Princeton School of Public and International Affairs at Princeton University. He is widely known for introducing various reforms that improved the Palestinian economy.
Ерте өмір және білім
Салам Файяд 1952 жылдың 12 сәуірінде Батыс Жағалаудың солтүстігіндегі Наблус немесе Дейр әл-Гусун қаласында дүниеге келген. 1975 жылы Бейрут американдық университетін бітірді, ал 1980 жылы Санкт-Эдвард университетінен MBA дәрежесін алды. Файяд экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын Остиндегі Техас университетінде қорғады, онда ол Уильям Барнетттің шәкірті болды және американдық Divisia ақша агрегаттарын зерттеумен айналысты, осы зерттеулерін Сент-Луис Федералды резервтік банкінде жұмыс істегенде де жалғастырды.
Мансап
Файяд өзінің оқытушылық мансабын Иорданиядағы Ярмук университетінде бастады. Одан кейін 1987 жылдан 1995 жылға дейін Вашингтондағы Халықаралық валюта қорында, ал 1996 жылдан 2001 жылға дейін Иерусалимде орналасқан Халықаралық валюта қорының Палестинадағы өкілі болып жұмыс істеді. Файяд 2002 жылдың маусым айында Палестина автономиясы үкіметінде Ясир Арафаттың қаржы министрі лауазымын қабылдағанға дейін Батыс жағалау мен Газа секторындағы Араб банкінің аймақтық директоры қызметін атқарды. Ол бұл лауазымды 2005 жылдың қарашасына дейін сақтап, содан кейін 2006 жылғы заң шығарушы сайлауда Ханан Ашрауи мен Ясир Абд Раббомен бірге жаңа «Үшінші жол» партиясын құрып, оның жетекшісі ретінде сайлауға түсті. Партия көп табысқа жете алмады, тек Файяд пен Ашрауи сайлаушылардың 2,41% дауысын алып, депутаттық мандаттарды жеңіп алды. 2007 жылдың 17 наурызында Файяд тағы да қаржы министрі болып тағайындалды, бұл жолы ФАТХ пен ХАМАС-тың бірлік үкіметінде.
Премьер-министр (2007 - 2013)
2007 жылдың 15 маусымында Хамас Газаны басып алғаннан кейін Файяд президент Аббас тағайындаған даулы төтенше үкіметтің премьер-министрі болып тағайындалды. Бұл үкіметте ФАТХ және ХАМАС мүшелері болмады, оны ФАТХ, Израиль және Батыс елдері қолдады. Бұл тағайындау Палестинаның Негізгі Заңында көзделгендей, Заң шығарушы кеңес бекіте алмағандықтан заңсыз деп есептелді. 2009 жылдың ақпан айының соңында Хамас пен ФАТХ Каирде келіссөздердің жаңа раундын бастады. 2009 жылдың 7 наурызында Салам Файяд ұлттық бірлік үкіметін құруға жол ашу үшін отставкаға кетті. Бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды. 2009 жылдың 19 мамырында Файяд ХАМАСсыз жаңа үкіметте премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2011 жылдың 14 ақпанында Файяд үкіметінің отставкаға кететінін мәлімдеді, бұл Палестина құжаттарының жария болуына байланысты ПОҰ өкілі Саиб Эрекаттың отставкаға келуінен екі күн кейін, ал Аббас ХАМАС-тың келісімінсіз қыркүйекке дейін сайлау өткізу туралы бір жақты шешім қабылдағаннан бір күн кейін болды. Аббас Файядтан жаңа кабинет құруды сұрады. ФАТХ және ХАМАС екеуі де Файядтың бірлік үкіметін құру жоспарына қарсы екенін жариялады. 4 мамырда Аббас пен Халед Мешаль Каир келісіміне қол қойды, ол заң шығару және президенттік сайлауға дайындық үшін технократтардан тұратын өтпелі үкімет құруды көздеді. Маусым айында келіссөздер мерзімізсіз тоқтап, Аббас 2011 жылдың қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымында Палестина мемлекетін мойындатуға басымдық берді, біртұтас үкімет құрудан бас тартты. Аббас Хамас қатысқан үкіметке қатысты алаңдаушылық білдірді, себебі мұндай үкіметке халықаралық қауымдастық қарсы болды. Файяд ФАТХ пен ХАМАС арасындағы келіссөздер жалғасқанша, уақытша үкіметтің премьер-министрі қызметін атқаруда болды. 2012 жылғы ақпандағы Доха келісімі мен 2012 жылғы мамырдағы Каир келісімі де іске аспады. Содан кейін Махмуд Аббас Файядтан ХАМАС қатыспай жаңа кабинет құруды өтінді. 2012 жылдың 16 мамырында жаңа кабинет құрылды. Файяд қаржы министрі лауазымынан бас тартып, оны Набиль Кассиске табыс етті. Палестина басқаруы шамамен 500 миллион долларлық қаржы тапшылығына тап болды. Жаңа 21 мүшелі кабинетке сегіз жаңа министр қосылды, ал екі министр сыбайлас жемқорлыққа қатысқандары үшін қызметтен алынды.
Файядизм: реформалау жоспарлары
2007 және 2013 жылдар аралығында Файяд премьер-министр ретінде бірқатар ұлттық реформа жоспарларын ұсынды, бұл жоспарлар бұқаралық ақпарат құралдарында кейде «Файядизм» деп аталады. 2008 жылы ол «Палестинаны реформалау және дамыту жоспары 2008–2010» (PRDP) жоспарын іске қосты, бұл Батыс жағалауды басымдыққа қоятын стратегия болды, Газадағы Хамасты оқшаулап, әлсірету мақсатында, АҚШ пен Израильдің тілектеріне сәйкес. Ол Палестина басқармасының қауіпсіздік саласындағы қатаң бақылауына және нарыққа негізделген (кейбіреулер неолибералды дейді) экономикалық бағдарламаға негізделген. 2009 жылы «Палестина: оккупацияны аяқтау, мемлекет құру» деп аталған реформа және даму жоспары жарияланды. 2011 жылы ол келесі Ұлттық даму жоспарын 2011–2013: Мемлекет құру, болашағымызды дамыту тақырыбымен ұсынды. Файядтың жоспарларының маңызды бөлігі – «Бір Отан, бір ту, бір заң» ұраны астында Палестина қауіпсіздік күштерін жаңғырту және кәсібилендіру болды. Бұл биліктің бөлінуі, еркін нарық, қолданыстағы инфрақұрылымды дамыту және үкіметтік кеңселер, қор биржасы және әуежай сияқты жаңа инфрақұрылымдарды салуды қамтыды, мұның бәрі «де-факто Палестина мемлекетін» құру мақсатымен жасалды, себебі Израильмен бейбіт келіссөздер тоқтап қалған еді. 2010 жылдың қазан айында «Нью-Йорк кітаптар шолуы» журналы Нейтан Траллдың Файядтың қауіпсіздік стратегиясы туралы мақаласын жариялады. Осы стратегияның ортасында Ұлттық қауіпсіздік күштерінің (ҰҚК) «арнайы батальондары» тұрды, оларды Хамас «Дейтон күштері» деп атады. Бұл арнайы батальондарды іріктеуге, оқытуға, жабдықтауға және стратегиялық жоспарлауға жауапты офицер – генерал-лейтенант Кит Дейтон, Израиль және Палестина басқармасы үшін АҚШ қауіпсіздік үйлестірушісі (USSC) болды. Израиль мен Палестина арасындағы қауіпсіздік ынтымақтастығы Батыс жағалауда бесiлiм деңгейге жетті. Олар бірлесіп ФАТХ-тың «Аль-Ақса шейіттері бригадасын» таратып, Исламдық жихад ұйымдарына шабуыл жасап, Хамас ұйымының Батыс жағалаудағы әлеуметтік институттарын, қаржылық схемаларын және әскери қызметін дерлік жойды.
Отставкадан кейін (2013 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2013 жылдың 13 сәуірінде премьер-министр Файяд қайтадан отставкаға кетті. Аббас оның отставкасын қабылдады, бірақ жаңа үкімет құрылғанға дейін Палестина билігінің уақытша премьер-министрі қызметін атқаруын сұрады. Ол өзі мен Аббас арасындағы экономикалық саясаттағы саяси келіспеушіліктерге байланысты отставкаға шықты. 2013 жылдың 6 маусымында Файядтың орнына Рами Хамдалла тағайындалды, ол 2013 жылғы Палестина үкіметінің премьер-министрі болды. 2017 жылдың қыркүйегінде Гарвард Кеннеди мектебінің Белфер ғылым және халықаралық қатынастар орталығының (MEI) Таяу Шығыс бағдарламасы Палестина билігінің бұрынғы премьер-министрі Салам Файядтың сол оқу жылында Гарвард Кеннеди мектебінің (HKS) қауымдастығына аға ғылыми қызметкер ретінде қосылатынын хабарлады. Аға ғылыми қызметкер ретінде Файяд бірнеше ашық және жабық лекциялар оқыды, Гарвард Кеннеди мектебінің студенттерімен, профессорларымен және байланысты тұлғаларымен қарым-қатынас жасады, сондай-ақ MEI, HKS және Гарвард кампусының түрлі іс-шараларына қатысты.
Саяси көзқарастар
Файяд екіұлтты мемлекет құру және бір жақты мемлекеттік мәртебе жариялау туралы шақыруларды қабылдамады. 2012 жылы ол былай деді: "[Мемлекеттік мәртебе] – бұл израильдіктерге болатын нәрсе емес, сондай-ақ палестиналықтарға да болатын нәрсе емес, бұл екі жақта да шындық ретінде қалыптасады, процестің өзінде екі жолдың – саяси және ішкі процестің, төменнен жоғарыға және жоғарыдан төменге қарай үйлесуі арқылы осының қажеттілік екеніне сенім тудырады". 2011 жылдың 29 маусымында Палестина басшылығының ресми ұстанымына және президент Махмуд Аббастың ұстанымына қайшы келіп, Файяд Біріккен Ұлттар Ұйымында мемлекеттік мәртебеге қатысты дауыс беру туралы күмәнін білдірді, бұл тек символдық жеңіс болады деп мәлімдеді. 2007 жылы Forbes журналында Файядтың сөзі келтірілді: "Діни тұлғалардың міндеті – дінді қан төгудің жамылғысы ретінде емес, төзімділік жолы ретінде ұсыну". Ол Израильге қарсы зорлық-зомбылықты палестиналықтардың ұлттық мүдделеріне зиян келтіретін деп айыптады, палестиналық босқындар Израильде емес, болашақ палестина мемлекетіне қоныстандырылуы мүмкін екенін мәлімдеді және бұл мемлекет еврейлерге азаматтық ұсынатынын атап көрсетті.
Қоғамның пікірі
Файяд Батыс жағалауды басқарғаны үшін халықаралық және ішкі қолдауға ие болды. Әлемдік банк оған палестиналық мемлекеттік институттарды едәуір жақсартқанын мойындады. Америкалық жазушы Томас Фридман Файядты Израильге назар аудармай, палестиналық мемлекеттің жұмыс істейтін институттарын құруға тырысқаны үшін жоғары бағалады. Ясир Арафаттан өзгеше, Файяд "керісінше – зорлықсыз күреске, жемқорлықсыз ашық институттар мен тиімді полиция және жартылай әскери бөлімдер құруға шақырады, тіпті Израиль армиясы олардың жақсы жұмыс істеп жатқанын мойындайды; содан соң, барлығы іске қосылғаннан кейін, 2011 жылға дейін Батыс жағалауда палестиналық мемлекет жариялауды" қалайды.