Кіріспе

2006 жылғы голланд фильмi, Пол Верховеннiң "Қара кітабы". "Оранж солдаты" сияқты, бұл шынайы оқиға емес, бiрақ Верховен көптеген оқиғалардың шындыққа жақын екенiн айтады. Фильмде көрсетiлгендей, неміс штабы Гаагада орналасқан. 1944 жылы Нидерландының оңтүстiк бөлiгiне, азат етiлген аймақтарға өтуге тырысқан көптеген еврейлер голланд полициясымен ұсталған. Фильмдегiдей, Бисбош аймағында шекараны кесiп өту әрекеттерi жасалған. Оқиғалар Верховеннiң өмiрiмен байланысты, ол 1938 жылы туып, Екiншi дүниежүзiлiк соғыс кезінде Гаагада өскен. Соғыс аяқталғаннан кейiн Мюнценi неміс оқ ату отрядының атқылауы 1945 жылғы мамырдағы неміс дезертирлерiн атқылау оқиғасын еске түсiредi.

Қаржыландыру

"Қара кітап" фильмінің бастапқы бюджеттік бағасы 12 000 000 евроны құрады. Бұрын Пол Верховенмен бірге жұмыс істеген продюсер Роб Хоувердің айтуынша, осы сомаға фильмді жасау мүмкін емес еді. Сан Фу Мальта фильмді тағы үш продюсермен бірлесе жасады. Ол сюжетке әсер етпейтіндей Израильдегі кейбір сахналар сияқты түрлі бөліктерде үнемдеуге тырысты, бірақ бұл Пауль Верховен үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды. Осы айда "Қара кітап" фильмі Нидерланд мемлекеттік телерадио компаниясы, CoBO қоры және Нидерланд білім, мәдениет және ғылым министрлігінен шамамен 2 000 000 евро көлемінде қаржылық қолдау алғаны жарияланды. Сонымен қатар, фильмде бельгиялық, британдық және неміс инвесторлары да болды, бұл фильмді халықаралық жобаға айналдырды. Фильмнің соңғы бюджеті 18 000 000 евроға жетті, ол шыққан кездегі ең қымбат голланд фильмі болды.

Түсірілім

Фильмнің түсірілімі 2004 жылы қаржылық мәселелерге байланысты кейінге шегерілді. Кешігу салдарынан, басты актриса Карис ван Хоутеннің ойын қоюға келісіміне байланысты сот даулары туды. Ван Хоутенді түсірілім алаңына қайтаруға мәжбүрлеген кезде театр компаниясы өз өндірісінің қымбатқа түскен кешігуі үшін сотқа шағымданып, талап қойды. Сот шешімі бойынша, өндіріс компаниясы оның қатыса алмауы үшін 60 000 евро төлеуге міндетті болды. Басты түсірілімдер 2005 жылдың 24 тамызынан 19 желтоқсанына дейін Нидерландыда, Харденберг, Гиетхорн, Гаага, Делфт және Дордрехт қалаларында, сондай-ақ Израильде Hocus Focus Films компаниясымен бірге өтті. Бастапқы сахнада Харденберг муниципалитетінде соғысқа дейінгі нағыз ферма жарылды. Ферма бұрыннан тұруға жарамсыз деп танылған және бұзуға дайын болған. Су астындағы жарылыстар Гиетхорнның жанындағы көлде түсірілді. Гаага орталығында заманауи нысандарды, мысалы, жер асты паркингіне кіретін жолды жасыру үшін бункерлер салынды. Делфт Технологиялық университетінің бұрынғы химия факультетінің ғимараты түрме сахналарын түсіру үшін пайдаланылды. Фильмде егжей-тегжейге ерекше назар аударылды. 1940 жылдарға тән бірнеше реквизиттер, мысалы, белгілер, плакаттар және қара кітап қайта жасалды. Сонымен қатар, Гаагадағы бостандыққа шығу сахналарының бірінде 1200-ге дейін каскадерлер жұмыс істеді. Түсірілім кезінде көрермендер "making of" сахналарын ұялы телефондары мен интернеттен көре алды.

Тарихи дерек

"Звартбук" кітабындағы еврей әйел Рейчел Штайнның тарихы голланд қарсыласы Эсме ван Эггеннің өміріне негізделген. Ван Гейн Анс ван Дейк пен Андрис Рифагеннің өмірбаяндарынан жасалған. Нотариус Смаль – 1945 жылғы 30 мамырда Гаагада болған 65 жастағы адвокат Х. де Бурдың әлі де шешілмеген кісі өлтіруіне негізделген (бостандыққа қол жеткізгеннен кейін көп ұзамай). Соғыс жылдары де Бур неміс қауіпсіздік қызметімен жақсы қарым-қатынас ұстаған көрінеді.

Новелизация

Пол Верховен мен Жерар Сотеманның сценарийі голланд жазушысы Лоуренс Аббинк Спайнктың триллер романына айналдырылды. Кітап 2006 жылдың қыркүйегінде Uitgeverij Podium баспасынан шықты және онда Верховен мен Сотеманның суреттері мен соңғы сөзі бар. Спайнк кітап туралы былай дейді: "Қара кітап – әдеби триллер. Оның формасы, камерада көрінгенді ғана баяндайтын, әдеттегі американдық романдық адаптация мен әдеби романның арасында. Роман фильмге жаңаша көзқарас қосады. Ол Рейчел Стайнға өткен шақ, естеліктер және үй берді. Фильмде оның жеке кеңістігі болмады".

Саундтрек

Саундтрек 2006 жылғы 2 қазанда Milan Records лейблынан шықты. Альбомда Карис ван Хоутен фильмде Рейчел Стайн рөлінде орындаған 1930-1940 жылдарға арналған төрт ән бар. Олардың үшеуі неміс тілінде, біреуі – ағылшын тілінде. Альбомның қалған тректері Энн Дадлидің туындылары. Альбом Лондонда жазылып, Роджер Дадли продюсерлік етті.

Премьералар мен фестивальдер

"Қара кітап" фильмінің әлемдік премьерасы 2006 жылдың 1 қыркүйегінде Венецияда, Венеция халықаралық кинофестивалінің ресми іріктеуі аясында өтті. Онда фильм "Алтын арыстан" сыйлығына ұсынылып, үздік халықаралық фильм үшін "Жас кино" сыйлығын жеңіп алды. Фильм сондай-ақ 2006 жылғы Торонто кинофестивалінің ресми іріктеуіне енді. Оранж ханзадасы мен оның әйелі, Максима ханшайым 2006 жылдың 12 қыркүйегінде Гаагада "Қара кітаптың" голландиялық гала-премьерасына қатысты. Премьераға қала әкімі Вим Дитман, министр Ханс Хугерворст, министр Карла Пейджс және мемлекеттік хатшы Меди ван дер Лаан сияқты көрнекті қонақтар да келді. Фильм 2006 жылғы Нидерланды кинофестивалінде төрт "Алтын бұзау" сыйлығына ұсынылды. Ол үш номинацияда жеңіске жетті: "Ең үздік әйел актер" (Карис ван Хоутен), "Ең үздік режиссер" (Пол Верховен) және "Ең үздік фильм" (Сан Фу Мальта). "Қара кітап" 2006 жылғы фестивальдің ең көп сыйлық алған фильмі болды. "Қара кітаптың" АҚШ-тағы премьерасы 2007 жылдың 5 қаңтарында Палм-Спрингс халықаралық кинофестивалі аясында Палм-Спрингс орта мектебінде гала-корсет ретінде өтті. 2007 жылдың 2 наурызында "Қара кітап" Майами халықаралық кинофестивалінің ашылу фильмі болды. "Қара кітаптың" неміс премьерасы 2007 жылдың 9 мамырында Берлиндегі Зоо Паластта өтті.

Сыни қабылдау

Голландиялық баспасөздің көпшілігі фильмге оң баға берді. Дана Линсен NRC Handelsblad газетінде былай деп жазады: "Қара кітапта Верховен моральдық тартысқа емес, адамдық өлшемге назар аударған, ал әйел басты рөлдің және махаббаттың циникалық емес көрінісімен туындысына жаңа түс берді". Белинда ван де Граф Trouw газетінде былай деп жазады: "Жанған шаруашылықтардың, жаман қарсылық күресшілерінің, тартымды неміс әйелдерінің, тыңшылардың, сатқындардың қасында тыныс ала алмай жүгіріп өтеміз, ал оқиға жалғасуы керек болғандықтан, кездейсоқтықтар жинала береді, күлкіге дейін жетеді. Карис ван Хоутен: "Бұл ешқашан тоқтамай ма?" деп айқайлағанда, бұл сөздің китштің шегіне жақын екені таңқаларлық емес, ол қазірдің өзінде классикалық цитатаға айналды". Ол бұл фильмді "Құрметті солдат" фильмімен салыстырып, оның стереотиптік соғыс фильмі емес екенін түсіндіреді: "Соғыс оқиғасы енді Рутгер Хауэр сияқты мачизм мен тестостеронға толы еркек кейіпкерге емес, кішкентай жауынгер Карис ван Хоутенге негізделген". Халықаралық баспасөз фильм туралы, әсіресе ван Хоутен туралы жақсы пікір білдірді. Rotten Tomatoes шолулар жинағышы 160 шолу негізінде 76% "жаңа" рейтингін берді, орташа бағасы 7.1/10; жалпы пікір: "Секс, зорлық-зомбылық және моральдық салыстырмалылықтың қызыл құбылысы, "Қара кітап" ұятсыз көңіл көтеретін мелодрама". Metacritic 34 шолу негізінде фильмнің 100 балдық шкала бойынша 71 бал алғанын хабарлады. Джейсон Соломонс The Observer газетінде былай дейді: "Қара кітап" қызықты, кейбір бөліктерінде ескірген соғыс фильмі, бірақ қашқан еврейлер, қарсылық қозғалысы, жақтастар және соғыстың қиын саясаты туралы терең мәселелерді көтеріп, жаңаша көрініс береді. Бұл Верховеннің фильмі болғандықтан, онда көптеген секс сахналары бар, сондай-ақ өте тартымды жұлдыз (Карис ван Хоутен) өзінің шашын ағартатын эпизод бар. Оның өнері тіпті Скарлетт Йоханссонды да көлеңкеге түсіріп, жұлдыздық рөл атқарады". Frankfurter Allgemeine Zeitung газетінде Дирк Шумер Карис ван Хоутенді Скарлетт Йоханссоннан әдемі де, жақсы актриса деп санайды. Одан әрі, ол шолуында былай деп жазады: "Еуропаның Голливуды түпнұсқадан да жақсы болуы мүмкін. Калифорниядағы өзінің негізгі инстинктін дамытқан Верховен мұнда киноны жеке трагедияны бейнелеу құралы ретінде көрсетеді". Жак Мандельбаум Le Monde газетіндегі шолуында: "Адамзат пен қорқыныш туралы бұл сабақ, осы оқиғамен бетпе-бет келген сирек шедеврлердің жалғасы ретінде қарастырылуы мүмкін" деп жазады; ол сондай-ақ "Қара кітапты" "Ұлы диктатор", "Болу немесе болмау" және "Месье Клейн" сияқты классикалық туындылармен салыстырады. Ричард Шикел Time журналында фильмді 2007 жылдың ең үздік 10 фильмінің бірі деп атап, оны 5-орынға қойды, оны "қараңғы, бай безендірілген фильм" деп сипаттады. Шикел фильмді "стильдік тұрғыдан ескірген және сюжеті жағынан манипулятивті" деп есептегенімен, "қиын, бірақ сенімді кейіпкерлердің тағдырының қалай шешілгеніне ризашылық білдірді".

Коммерциялық табыстылық

Фильм шығар алдында, тарату құқығы 52 елдегі дистрибьюторларға сатылды. Fu Works өндіріс компаниясының мәлімдемесіне сәйкес, бұл сатулар фильмді – "Black Book" фильмін, оның шығуы кезіндегі ең табысты голланд фильмдерінің қатарына қойды. "Black Book" голланд премьерасынан кейін үш күннің ішінде рекордтық көрсеткішпен "Алтын фильм" (100 000 билет сатылды) және үш апта ішінде "Платиналық фильм" (400 000 билет сатылды) атағын алды. Фильм 12 қаңтар 2007 жылы миллиондық көрерменге жетті және "Diamond Film" сыйлығын алған тұңғыш фильм болды. 2006 жылы "Black Book" голланд фильмдері арасындағы ең жоғары кассалық жиынтығына ие болды, сондай-ақ Голландияда 2006 жылдың жалпы есебінде американ фильмдерінен кейін үшінші орынды иеленді – "Кариб теңізінің қарақшылары: Өлі адамның сандығы" және "Да Винчи коды". 2006 жылдың 31 желтоқсанына қарай Нидерландыдағы кассалық жиынтығы 6 953 118 евроны құрады.