Кіріспе
Джеймс Р. Беде (17 сәуір 1933 – 9 шілде 2015) – американдық ұшақ конструкторы және әзірлеуші, ең әйгілісі – BD 1 (Grumman American желісінің алға басушысы), сондай-ақ BD 4, BD 5 және BD 10 жинақталмалы ұшақтары. Ол 1960 жылдардан бастап оннан астам ұшақ жобалады, бірақ бірқатар бизнес сәтсіздіктері, сондай-ақ құқықтық, техникалық және қауіпсіздік мәселелері осы жобалардың көпшілігін кеңінен қолданудан алды. Ол сол жылы North American Aviation компаниясында жұмысқа орналасып, өнімділік инженері болып бастады, онда АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін FJ 4 Fury және A3J Vigilante жобаларында жұмыс істеді. North American компаниясында ол ұзақ қалған жоқ, 1961 жылы Кливлендке қайтып, әкесі Джеймспен бірге Bede Aviation компаниясын құрды. Мақсаты – өзінің жобалаған BD 1 үлгісінен жинақталмалы ұшақтар өндіру болатын. Сол кезде авиация нарығындағы бағалар орташа тұтынушының қалтасына сыймайтын еді. Беде бұл мәселені шешудің ең дұрыс жолы – болашақ ұшқыштардың өз ұшақтарын өзіне құрастыруы керек деп есептеді, себебі еңбек құны – дайын ұшақтың жалпы бағасының басты бөлігін құрайды. BD 1 – қарапайым және салыстырмалы түрде дәстүрлі, төмен қанатты, екі орындық конструкция, ұшақ құрылысындағы соңғы жетістіктерді пайдаланған. Фюзеляж негізінен алюминийден жасалған ұяшықтан құралған және дәнекерленбеген. Бұл ұшақты жеңіл ғана емес, сонымен қатар өте берік етті; ол толық аэробтикалық тәсілдерді орындауға қабілетті және 9g күшіне төтеп бере алатын. Өнімділігі де жоғары болды, 108 а.к. Lycoming O 235 қозғалтқышымен 135 түйінге (250 км/сағ) дейін жетеді, ал ұқсас қозғалтқышпен жабдықталған Cessna 152 шамамен 110 түйінге (165 км/сағ) жететін. Ұшақты орташа тұтынушы үшін ыңғайлырақ ету үшін қанаттарын бүктеуге болады, ал ұшақты машинамен сүйреп әкеліп, үйде гаражда сақтауға және әуежайға жеткізуге мүмкіндік береді. Жинақталған жиынтық, қайта құрылған 65 а.к. қозғалтқышымен бірге, 2500 АҚШ долларына сатылатын болды. Күштірек O 235 қозғалтқышы бар нұсқалар да ұсынылды, олардың бағасы 4200 долларға жететін. Әзірлеу жұмысы ұзаққа созылды және түпкілікті жобаны аяқтамай-ақ көп ақша жұмсалды. 1968 жылы Кливлендтен бірнеше кәсіпкер компанияны өз басқаруына алып, оны American Aviation деп атады, мақсаты – жобаны толыққанды зауытта құрастырып шығару. Кейіннен конструкцияға бірнеше өзгерістер енгізілді, оның ішінде үлкен көлденең құйрық және негізгі қанаттағы жақсырақ аэродинамикалық қасиеттері. AA 1 және одан кейінгі үлгілер, әсіресе төрт орындық AA 5 Traveller үлгісі, едәуір танымал болды. Кейін компания Grumman сатып алып, Grumman American болып қайта аталды.
Ұшулар мен тәжірибелерді тіркеу
BD 1 жобалау кезінде Беде басқа да бірнеше жобалармен айналысты. Олардың бірі – XBD 2, Миссисипи штаты университетінің аэрофизика факультеті әзірлеген жүйеге негізделген тәжірибелік шекаралық қабатты басқару дизайны. Жүйеде қанаттың бетіне 164 000 тесік бұрғыланып, шекаралық қабаттан қанаттың ішкі жағына ауа сорылып, осылайша терідегі үйкеліс азайтылып, жақсырақ жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, шекаралық қабаттың шабуыл бұрыштарының кең ауқымында "бекітіліп" тұруын қамтамасыз етіп, жоғары бұрышта ұшу кезінде көтергіш күшті арттырып, ең жоғары көтергіш күшті екі есеге көбейтті. Басқа да қызықты ерекшеліктері – екі қозғалтқыштың бір түрткіш винттің жұмысын қамтамасыз етуі, алюминийден жасалған ұяшықтық панельдер және шыны талшықтан жасалған қону шасси тіректері. 50 сағат сынақтан өткен соң, ұшақ Эксперименталды ұшақтар қауымдастығына сыйға тартылды. XBD 2-нің негізгі құрылымы BD 3 түрткіш дизайнында да қолданылды, бірақ ол тек зерттеу жұмысы ретінде қалды. "Іскерлік нұсқасы" BD 7 ретінде де жобаланды, бірақ ол да бастапқы жобалау кезеңінен әрі дамытылмады. AOPA BD 2 дизайнын авиациялық изобретатор Дейв Блантонға жатқызды.
Ұшақтарды құтқару
Беде жинақталған ұшақ нарығының дұрыстығына сенімді болды және компаниясын Bede Aircraft деп қайта құрды. Осы жерде ол тіпті құрастыруы оңай ұшақтың жобасын бастады – Bede BD 4. (AOPA BD 4 жобасының дизайнын авиациялық изобретатор Дейв Блантонға жатқызды.) BD 4 дәстүрлі құрылымдық техникаларды пайдаланды, қарапайым жоғары қанатты конструкцияға негізделген және қисық беттері азырақ болды. Фюзеляждың көп бөлігі жалпақ алюминий парақтарынан жасалған, ал күрделі қисықтар тек шыны талшықтан жасалған қозғалтқыш капотында және қону шассиында болды. Жаңалықтың бірі – "панельді қабырға" конструкциясы, ол қанатты құрастыру уақытын қысқартты. Қанат бөлімдерден құралды, олардың жоғарғы жиегі қанат бетінің бөлігін құрау үшін көлденеңге қарай "ұзартылды". Қанатты осы бөлімдерді түтік тәрізді лонжерон үстінен жылжытып, кездесетін жерін біріктіру арқылы жасады. BD 1 сияқты, BD 4 да өте жақсы көрсеткіштерді ұсынды; AA 1 сияқты 108 а.к. Lycoming O 235 қозғалтқышымен ол 130 түйінге жете алатын. Ол 220 а.к. дейін қозғалтқыштармен де жабдықталуы мүмкін, бұл 170 түйін (315 км/сағ) төмен қуатты круиз режимінде 190 түйінге (350 км/сағ) дейін жете алатын еді. Ұшақты үш дөңгелекті немесе құйрықты шассимен жабдықтауға болады. BD 4 алғаш рет 1968 жылы пайда болды, мыңдаған жоспар сатылды, жүздегені құрастырылды, және көптегендері бүгінге дейін ұшып жүр. Бастапқы көрсеткіштер бағалаулары артық бағаланды; тіпті үлкен қозғалтқыштармен де жылдамдық көбінесе 130-150 түйін (240-280 км/сағ) құрады. Ұшақтың қауіпсіздік көрсеткіштері өте жақсы.
BD-5 құрылғысы
BD 4 әзірленіп жатқан кезде де Беде BD 5 Micro деген әлдеқайда амбициялық дизайнмен жұмыс істеді. Micro – бұл ұшақ-истребительге ұқсайтын, ұшқышы үлкен истребительге тән Plexiglas қанатының астында жартылай жатып отыратын шағын бір орындық ұшақ болатын. Корпусы бастапқыда алюминий рамасына орнатылған шыны талшық панельдерден жасалуы тиіс болды, ішінде 40 ат күші бар екі цилиндрлі, ауамен салқындатылатын қозғалтқыш орналасқан, ол итеруші винтті қозғалтатын еді. Ұшақта қысқаруға болатын шанағы, бөлінген қақпақтары, қону жылдамдығын азайту үшін спойлерлер және круиз кезінде соғуды азайту үшін V-тәрізді құйрық бөлігі болды. Екі нұсқа жоспарланған – жоғары жылдамдыққа арналған "қысқа" қанаттары бар BD 5A және 4 фут (1,2 м) ұзын қанаттары бар, ұзаққа ұшуға және қуатты планер ретінде пайдалануға арналған BD 5B. BD 5A-ның круиздік жылдамдығы 210 миль/сағ (340 км/сағ) құрайды деп мәлімделді. Беде 1967 жылдың өзінде жобалау жұмыстарын бастағанмен, BD 4-тің әзірленуі 1970 жылға дейін кез келген маңызды күш-жігерді кешіктірді, ол кезде жұмыс шын мәнінде басталды және олар 1971 жылдың басында осы туралы ақпараттық буклет жариялады. Тіпті осы ерте кезеңде журналдарда мақалалар пайда болды, әсіресе Popular Science журналында кеңінен оқылатын мақала жарық көрді. 1971 жылдың 24 ақпанында жинақты алу үшін "кезектегі орынды" резервтеу үшін алғашқы 200 долларлық депозит қабылданды, мақсатты жеткізу күні 1972 жылдың 24 мамыры болды. Жыл соңына қарай олардың 4000-нан астам тапсырысы болды. Жаппай өндірістің экономикалық тиімділігі гидроформаланған алюминий компоненттерінің шыны талшықты алмастыруына мүмкіндік берді. 1971 жылдың 12 қыркүйегінде прототип Polaris Industries компаниясының 36 ат күші бар қар мотоциклімен қысқа уақытқа ұшты. Бастапқы V-тәрізді құйрық бөлігімен тұрақтылық жеткіліксіз болды және қайта жобалау қажет болды. 1972 жылдың басында Беде Берт Рутанды ұшу сынақ бөлімін басқаруға шақырды, ол бірқатар жақсартулар жасады. Ең бастысы – жаңа үлкен "дәстүрлі" құйрық бөлігі және сәл ұзартылған және "ұштар" корпусы болды. Осы кезде спойлерлер мен бөлінген қақпақтар алынып тасталды. Қозғалтқыштардың үнемі істен шығуы да қиын мәселе болды. Салмақ шектеулерін сақтау үшін конструкция 45 кг-нан кем салмақты қозғалтқышты қажет етті. Бұл бастапқыда 40 ат күші бар қозғалтқышты пайдалану ниетімен проблема болмас еді, бірақ дизайн жетілген сайын 65-тен 70 ат күшіне дейін қажет болатыны анық болды. Бұл кез келген "жарыққа" арналған ұшақ қозғалтқышын пайдалануды мүмкін емес етті. Оның орнына Беде екі тактілі қозғалтқышты таңдады, ол салмаққа шаққанда қуаттың жақсы көрсеткіштерін ұсынды. Ұшақ 440 см³ Polaris дизайнымен сынақтан өтті, бірақ оны Keikhaefer Aeromarine компаниясының ұқсас қозғалтқышымен алмастырды. Бұл қозғалтқыш өте сенімді емес болып шықты және 40, 65 және 70 ат күші нұсқаларында қол жетімді Хирт Мотореннің қозғалтқышымен алмастырылды. Осы уақытқа дейін дизайн аяқталды, және Беде қозғалтқышпен бірге жинақты ұсынды. Көптеген адамдар Беденің ұсынысын қабылдады, олар жай ғана толыққанды ұшаққа қозғалтқыш орнатуға үміттенді. Алайда сол кезде Хирт күтпеген жерден банкротқа ұшырады. Тағы да қолайлы қозғалтқыш табу қажет болды, сондықтан Жапониядан шыққан Ксеноа дизайны таңдалды. Жинақтар жеткізілімді жалғастырды, бірақ қозғалтқышты таңдау ұзақ кешіктіруге әкелді және 5100 жиынтық жеткізілген кезде компания төлемсіздікке ұшырады. Осы уақыт ішінде Беде Африкаға арналған арзан BD 4 негізделген ұшақ жасау жобасына қатысты, бірақ бұл жоба сәтсіз аяқталды. Сондай-ақ, ол жаңа ұшақ жобаларында, соның ішінде Bede BD 8 бір орындық акробатикалық ұшақта жұмыс істеді. Прототип компания банкротқа ұшыраған кезде салынып жатқан еді, оны Майк Хаффман сатып алып, 1980 жылы Ошкошта көрсетті. Беде сонымен қатар, өте жеңіл ұшақ, Беде BD 9 Super Demoiselle, сондай-ақ, Беде Wing деп аталатын үрмелі желкенді жасады. Компания осы кезде банкротқа ұшырағанмен, BD 5D бойынша жұмыстар біраз уақыт жалғасты. Банкрот 1979 жылы ресми түрде жарияланды, бұл кезде BD 5 жобасы тоқтап қалды. Банкроттық іс жүргізу барысында жиынтықты жасауға жұмсалған ақшаның әртүрлі жобаларға жұмсалғаны, бұл процесте 9 миллион доллар жоғалғаны белгілі болды. Нәтижесінде, Беде FTC-мен келісім-шарт жасады, онда он жыл бойы әуе кемелеріне депозиттер қабылдамайды.
BD-5J
Ксеноа қозғалтқышы сынақтан өтіп жатқанда, Беде BD 5 ұшағының шағын реактивті қозғалтқышы бар, дәстүрден тыс нұсқасын жасауды шешті. Нәтижесінде BD 5J ұшағы пайда болды – сағатына 480 шақырым (300 миль) жылдамдыққа жететін аппарат. Бұл жобада 225 фунт тяга беретін Sermel TRS 18 046 турбореактивтік қозғалтқыш (қазір Microturbo, Turbomeca бөлімшесі, ал Turbomeca өз кезегінде Groupe Safran бөлімшесі) қолданылды. Бастапқы қозғалтқыштар АҚШ-тағы Ames Industrial компаниясы лицензиясы бойынша өндірілді. Aeronca компаниясын BD 5J ұшағын коммерциялық түрде өндіруге қызықтыруға тырысты. Aeronca-ға жиынтық жіберілді, бірақ оны құрастырғаннан кейін, көптеген мәселелері, жоғары тәуекелі және құрастырудың қиындығы себепті қабылдамады. Aeronca жиналған ұшақты Бедеге қайтарды. Боб Бишоп BD 5J жиынтығынан 20 данасын олар пайда болған бойда сатып алды, ал көптеген ұшу үлгілері осы жиырма ұшақтың қатарынан шықты. Олардың кейбіреулері апатқа ұшырады, көбінесе нашар техникалық қызмет көрсету немесе жеткіліксіз оқыту салдарынан. Бірақ бір жағдайда апатты тергеушілер ұшқыш апатқа дейін қаза болған болуы керек деген қорытындыға келді. BD 5J әуе шоуларында жиі кездесетін, Бишоп өз реактивтік ұшақтарында 1500 сағаттан астам уақыт өткізді, ал қазір оларды әскери тапсырыс берушілер үшін қанатты зымыранның орнына пайдаланады. 1980 жылдардың басынан 1991 жылға дейін Coors олардың екеуін "Күміс оқ" (Silver Bullets) деген атпен ұшырды. Budweiser компаниясының да Bud Light Jet деп аталатын BD 5J ұшағы болды. Ұшақ отын ағыны сенсорының ұшу кезінде жарылуынан қозғалтқыш бөлімінде өрт шығып жоғалды. Ұшқыш қауіпсіз жерге секіріп шықты, бірақ ұшақ жойылды. Ол сондай-ақ Джеймс Бондтың "Октопусси" фильмінің кіріспе сахнасында пайда болды. Әуе шоуларында соңғы рет пайда болған BD 5J, Скотт Мэннингтің Stinger Jet ұшағы 2006 жылдың 16 маусымында Канаданың Оттава/Карп әуежайында әуе шоуына дайындалып жатқанда апатқа ұшырап, Мэннинг қаза тапты. 2006 жылдың маусым айы BD 5J үшін сәуекес ай болды – Aerial Productions, Inc. компаниясына тиесілі Acrojet Special BD 5J ұшағы 27 маусым күні таңертең Мэриленд штатындағы Оушен-Сити қалалық әуежайына қонуға дайындалып жатқанда ағаштарға соқтығысып, тәжірибелі әуе шоуының ұшқышы қаза тапты. Ұшақ әскери тапсырыс берушілерге қанатты зымыранның орнына қызмет ету үшін радар сынақтарына қатысты. BD 5J 25 жылдан астам уақыт бойы әлемдегі ең кішкентай реактивтік ұшақ ретінде Гиннес рекордтары кітабына енді. Боб Бишоп бастапқыда өзінің ұшақтарының бірімен рекордты жаңартқан, ал 2004 жылдың қарашасында рекорд Пуэрто-Рикодағы Сан-Хуан қаласының тұрғыны Хуан Хименеске көшті, оның BD 5J ұшағы Бишоптың ұшағынан 80 фунт (36 кг) жеңіл болды. Басты айырмашылық – бұрынғы Microturbo турбореактивтік қозғалтқышының орнына қарапайым 022 Couguar қолданылды, ол салмағы аз болды.
Бед дизайны
Bede Aviation құлағаннан кейін, Bede, Bede Design компаниясы аясында бірқатар инженерлік жобаларды жүзеге асырды. Алғашқы жобалардың бірі оның туысымен бірлесіп Bede Car көлігін жасау болды, ол жылдамдық үшін арналған желдеткішті итеруге арналған 80 а.к. мотоцикл қозғалтқышын пайдаланды. Көлік негізінен алюминийге орнатылған шыны талшықтан жасалған, салмағы 500 кг-дан аспайды, бұл болаттан жасалған стандартты төрт орынды көліктің үштен бірінен кем. Бұл конструкцияның артықшылығы – 120 миль/галон (2,0 л/100 км) отынның үнемділігі деп мәлімделді. Оның туысының компаниясы, Bede Industries, 1982 жылдан бастап көлікті өндіріске енгізуді жоспарлаған, бірақ прототип концепцияның жүзеге аспастығын көрсетті. Көлік төмен жылдамдықтарда жеткілікті қуатқа ие болмады, тіпті тұраққа көлбеу жолға өрлеу үшін де "газды басуға" тура келді. Төмен жылдамдықпен жұмыс істеу және кері жылдамдық үшін электр моторларын қосу туралы әңгімелер болды, бірақ олар орнатылған-орнатылмағаны белгісіз. Сондай-ақ, отын ағыны көрсеткіштеріне негіделген отын экономиясының бағасы да үмітсіз оптимистік көрінді, көліктің өзі емес. Прототиптің тағдыры белгісіз. Одан кейін тағы бір автомобиль жобасы жасалды, бұл жолы мотоцикл сияқты кішкентай көлік. Прототип өндірістік мотоцикл негізінде жасалған, бірақ "созылып", BD 5-ті еске түсіретін шыны талшықтан жасалған қабықпен қоршалған. Ұзақ даму кезеңінде ол Autocycle немесе BD 200 деп аталды, кейін LiteStar және Pulse деп өзгертілді. Шамамен 360 данасы өндіріліп, сатылды.
Бед Джет
1989 жылы FTC келісім-шартының мерзімі біткеннен кейін бірнеше апта ішінде Bede компаниясы екі орындық жоғары жылдамдықты ұшақ – Bede BD 10 жобасын жариялады. Бастапқы идеяның авторы – досы Майк Ван Вагенен болған сияқты. Ол осы жоба үшін арнайы компания құрды, Bede Jet, Миссури штатының Честерфилд қаласындағы Сент-Луис әуежайында, Сент-Луис қаласының жанында. BD 5 ұшағында сынақтан өтпеген қозғалтқышты пайдаланудың дұрыс емес екенін түсінген соң, ол нарықта қолжетімді ең кішкентай өндірістік қозғалтқышты – General Electric J85 таңдады және оның негізінде ұшақты жобалады. Нәтижесіндегі конструкция Northrop T 38 Talon ұшағына ұқсас болды, ол осы қозғалтқыштың екі данасымен жабдықталған. Жобаның техникалық сипаттамалары әсерлі болды: тежегіштерді босатқаннан кейін 1,580 фунт (715 кг) салмақты ұшақ 60 секундтан кем уақытта 10,000 футқа (3050 м) көтеріле алады, 9 psi (465 мм Hg) қысыммен жабдықталған кабинада 45,000 футқа (13,700 м) дейін 2,000 миль (3,200 км) қашықтыққа ұша алады және 1,4 Мах жылдамдыққа жетеді. Bede прототипі 1992 жылы аяқталды және сынақтар басталды, бірақ ол бірнеше ұсақ техникалық кемшіліктерге тап болды. Жобалау кезеңінде ұшақтың салмағы 725 кг-нан 2,800 кг-ға дейін өсті, ал жанармай бакінің сыйымдылығы қысқартылды, нәтижесінде ұшу қашықтығы 3,200 км-ден 400-500 км-ге дейін азайды. Тіпті толық қуатпен ұшқанда да ұшақтың жылдамдығы 0,83 Мах-тан аспады. 1994 жылы сатуды жандандыру мақсатымен ұшақ Рено әуе жарыстарына қатыстырылды, онда тік қанаттарында сызаттар пайда болды, бұл олардың тым икемді екенін көрсетті. Бұл мәселені шешу үшін түзетулер жасалды, бірақ жыл соңына қарай жоба тоқтап қалған сияқты көрінді. Ван Вагенен жинақталған ұшақты құрастыруға көмектесуді жоспарлаған, ал 1993 жылдың желтоқсанында бағдарламаның азаматтық құқықтарын өз қолына алып, толық жиналған нұсқаларын (жинақтарға қарағанда) Fox 10 деп сатуды көздеді. Бірінші ұшақты сынау кезінде тік қанаттары сынды, нәтижесінде Ван Вагенен қаза тапты. Басқа бір ұшақ жаңа иесімен басқарылды, бірақ ол да қанаттың бұзылуына байланысты қазаға ұшырады. "Фокс" компаниясының (қазір "Перегрин Флайт Интернэшнл" деп аталады) барлық жұмысы тоқтатылды. Сонымен қатар, Bede әскери құқықтарды Канаданың Monitor Jet компаниясына сатты, бірақ бұл келісімнен ештеңе шықпады. 1997 жылы Bede Jet банкротқа ұшырады. 2003 жылы ұшу кезінде толық жиналған жалғыз ұшақ жарылып кетті.
Беде ұшағы, қайтадан
BD 10 жобасы барысында Bede екі және төрт орындық BD 5 ұшақтарының жаңартылған жобасын, сәйкесінше Bede BD 12 және Bede BD 14 ретінде бастады. Олар реформаланған Bede Aircraft компаниясының аясында, сонымен қатар Честерфилд қаласында жасалған. Тағы да депозиттер қабылданып, жинақтарды жеткізу үшін "кезектегі орны" сақталды. 1995 жылдың қаңтарына дейін тапсырыс бергендер үшін бастапқы баға ең кішкентай қозғалтқышты қоса алғанда 18 900 долларға тең болды. Сонымен қатар, Bede клиенттерге ұшақтарын құрастыруға көмектесетін дилерлерді (шамамен 250 000 долларға) тіркеді. Құрылыс уақытын қысқарту үшін соңғы құрылыс техникаларын пайдалануға көп еңбек жұмсалды; BD 12 жалпыда небары бірнеше жүз бөліктен тұрды. Бірнеше жерде құрастырылғанда, ұшақты екі апта ішінде дайын тұрғызып, ұшырып жіберуге болады деп хабарланды. Ақырында, 250-ге жуық шағын депозит алынды. 1995 жылдың басында BD 12 прототипі әлі ұшпаған, ал BD 14 жобасы тіпті басталмаған еді. Сол жазда жартылай дайын BD 12 Ошкош қаласына жіберілді, онда қызығушылық тудырды. Ұшақ 1996 жылғы Ошкош көрмесінде көрсетілмеді, бірақ бағдарлама жалғасуда деп мәлімделді. Бірнеше айдан кейін Bede компаниясы тағы да қаржылық қиындыққа тап болғаны белгілі болды. Олар Честерфилдтегі ангарынан шығарылып, Иллинойс штатының Алтон қаласындағы жаңа орынға көшірілді.