Кіріспе
XX ғасырдағы грек саясаткері және ақыны Александрос Панагулис (Αλέξανδρος Παναγούλης; 2 шілде 1939 – 1 мамыр 1976) – грек саясаткері және ақыны. Ол Грекиядағы полковниктер режиміне (1967–1974) қарсы күресте белсенді қатысты. 1968 жылғы 13 тамызда диктатор Георгиос Пападопулосты өлтіруге жасаған талпынысымен және тұтқындық кезінде оған көрсетілген қатыгездікпен танымал болды. Демократия қайта орнатылғаннан кейін ол Грекия парламентіне Орталық одақтың (E.K.) мүшесі ретінде сайланды.
Alexandros Panagoulis (Αλέξανδρος Παναγούλης; 2 July 1939 – 1 May 1976) was a Greek politician and poet. He took an active role in the fight against the Regime of the Colonels (1967–1974) in Greece. He became famous for his attempt to assassinate dictator Georgios Papadopoulos on 13 August 1968, but also for the torture to which he was subjected during his detention. After the restoration of democracy, he was elected to the Greek parliament as a member of the Centre Union (E. K.).
Отбасы, балалық шақ және білім
Александрос Панагулис Афинаның Глифада ауданында дүниеге келді. Ол грек армиясының офицері Василий Панагулис пен оның әйелі Афинаның екінші ұлы, сондай-ақ грек армиясының офицері және полковниктер режимінің құрбаны Георгиос Панагулис, және саясаткер болған Ефстатийдің бауыры болды. Оның әкесі Элиданың (Батыс Пелопоннес) Диври (Лампея) ауылынан, ал анасы Ион теңізіндегі Лефкада аралынан шыққан. Панагулис балалық шағының бір бөлігін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияны фашистер басып алғанда осы аралда өткізді. Ол Афина ұлттық техникалық университетінің электротехника факультетінде оқыды.
Саясат
Өспiр шағынан бастап Александрос Панагулис демократиялық құндылықтармен шабыттанды. Ол Георгиос Папандреу басшылығымен Орталық одақ партиясының (Е.К.) жастар ұйымы, О.Н.Е.К. қатарына қосылды. Кейіннен бұл ұйым Грекия демократиялық жастары (Е.Д.И.Н.) деп аталды. Полковниктер режимі құлағаннан және парламенттік билік қайта орнатылғаннан кейін, Панагулис 1974 жылғы 3 қыркүйекте Е.Д.И.Н.-нің Бас хатшысы болды.
Диктатураға қарсылық
Александрос Панагулис полковниктер режиміне қарсы күреске белсенді түрде қатысты. Демократиялық нанымынан туындаған себептермен ол грек әскерінен дезертирлік жасап, "Ұлттық қарсылық" ұйымын құрды. Ол іс-қимыл жоспарын жасау үшін Кипрге өз еркімен жер аударылды. Грекияға оралған соң, өзінің серіктерінің көмегімен 1968 жылғы 13 тамызда Варкиза маңында Пападопулосқа қарсы қастандық ұйымдастырды. Қастандық сәтсіз аяқталып, Панагулис тұтқындалды. Бостандыққа шыққаннан кейін итальян журналисі Ориана Фаллачимен сұхбаттасу кезінде Панагулис: "Мен адамды өлтіргім келмеді. Мен адамды өлтіруге қабілетті емеспін. Мен тиранды өлтіргім келді" деді. Сондай-ақ, ол Пападопулосты өлтіруге талпынуына ешқандай өкініш білдірмеді, себебі "ол заңды үкіметті жойды, халықтың бостандықтарын жойды". Панагулис 1968 жылғы 3 қарашада әскери сотқа тартылып, 1968 жылғы 17 қарашада "Ұлттық қарсылық" ұйымының басқа мүшелерімен бірге өлім жазасына кесілді, содан кейін жазаны орындау үшін Эгина аралына жіберілді. Халықаралық қоғамның саяси қысымы нәтижесінде хунта оны өлім жазасынан бас тартып, 1968 жылғы 25 қарашада Афинаға жақын орналасқан Богиати (Бояти) әскери түрмесіне қамады. Александрос Панагулис хунтамен ынтымақтасудан бас тартып, физикалық және психологиялық азаптарға ұшырады. Бұл, Пападопулос режимін либерализациялауға жасаған сәтсіз әрекет кезінде болды. Панагулис қарсылықты жалғастыру үшін Италияның Флоренция қаласына өз еркімен жер аударылды. Мұнда оны өмірбаянын жазған серігі Ориана Фаллачи қабылдады.
Демократияны қалпына келтіру
Метаполитефси кезінде демократия қалпына келтірілгеннен кейін Александрос Панагулис 1974 жылғы қарашада өткен сайлауда «Орталық одақ – Жаңа күштер» партиясынан парламент депутаты болып сайланды. Ол сонымен қатар хунтамен ашық немесе құпия түрде байланыста болған деген айыптаулар жасады, бұл айыптаулар негізінен танымал саясаткерлерге қатысты болды. Партия басшылығымен туындаған келіспеушіліктерден кейін ол партиядан кетіп, бірақ тәуелсіз депутат ретінде парламентте қалды. Ол бұрынғы Қорғаныс министрі Евангел Аверов және басқаларға қарсы бұл айыптауларын ашық түрде жалғастырды. Оған айыптауларын жұмсартуға бағытталған саяси қысым мен өміріне қауіп төндіру фактілері тіркелді.
Өлім
Панагулис 1976 жылы 1 мамырда 36 жасында Афинадағы Волиагменис даңғылында автомобиль апатында қаза тапты. Дәлірек айтқанда, Корінф қаласынан келген Стефас атты жүргізушінің басқаруымен асыққан көлік Панагулис жүрген көліктің бағытын өзгертіп, соқтығысуқа себеп болды. Соққыдан Панагулис дереу қаза тапты. Панагулисқа арналған ескерткіш Флоренциядағы Аллори зиратында Ориана Фаллачидің қабірінің жанында орналасқан.
Поэзиялық шығармалары
Александрос Панагулис түрмеде отырған кезінде хунта тарапынан қатыгездікпен азапталды. Көптегендер оның әзіл-қалжыңымен қатар, ерік-жігерінің, сенімдерін қорғауға деген құлшынысының арқасында ақыл-есін сақтап қалғанын айтады. Богиати түрмесінде тұтқында болған кезде Панагулис өлеңдерін камера қабырғаларына немесе кішкентай қағаздарға жазған, көбінесе өзінің қанын сия ретінде пайдаланған (бұл "Сурет" поэмасында баяндалған). Оның көптеген өлеңдері сақталмаған. Дегенмен, ол түрмеде тұрып, кейбір өлеңдерін достарына жасырын жеткізе алды немесе кейін қайта жазып алды. Түрмеде тұрғанда оның итальян тіліндегі тұңғыш жинағы "Altri seguiranno: poesie e documenti dal carcere di Boyati" (Басқалары да келеді: Бояти түрмесінен өлеңдер мен құжаттар) 1972 жылы Палермода итальяндық саясаткер Ферруччо Пари мен итальяндық кинорежиссер және зиялы Пьер Паоло Пазолинидің кіріспесімен жарық көрді. Осы жинағы үшін Панагулис келесі жылы Viareggio International Prize of Poetry (Premio Viareggio Internazionale) халықаралық сыйлығымен марапатталды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол екінші жинағын Миланда "Vi scrivo da un carcere in Grecia" (Мен сізге Грекиядағы түрмеден жазып отырмын) деген атпен, Пазолинидің кіріспесімен жариялады. Ол бұрын грек тілінде бірнеше жинақ жариялаған, соның ішінде "Сурет" (I Bogia).
Мұра
Көптеген гректер үшін Александрос Панагулистің жасаған "тиранды өлтіру әрекеті" оны бостандық, демократия, адам құқықтары және азаматтық және саяси бостандықтардың символына айналдырды. Ол саяси көзқарастарының арқасында қастандық жасаған адамның демократия батыры дәрежесіне көтерілуінің сирек кездесетін мысалы болып табылады. Грекия оның құрметіне пошта маркасын (1996) және алдын ала төлемді телефон картасын (1996) шығарды. Дегенмен, полковниктердің құлауынан кейін грек мемлекеті оны көп уақыт бойы құрметтемеді. Мысалы, оның іс-әрекеттері мектеп оқулықтарында, өте сирек жағдайларды қоспағанда, еске алынбайды. Грециядағы қазіргі саясаткерлердің аз бөлігі полковниктер режимімен байланысты деген күдік әлі де күшейіп келеді және олар Панагулистің істерін насихаттауға құштар емес. Грекияның Мәдениет министрлігі (министр Эвангелос Венизелос басшылығымен) Панагулистің өлеңдерін аудауға көмектесу үшін 1500 евро жұмсаудан бас тартты. Бірақ соңғы жылдары жағдай өзгерді: 2008 жылға қарай Афина мен оның айналасындағы 22 көшеге оның есімі берілді, ал Афинадағы метро станциясы (оның қайтыс болған жеріне жақын Агиос Димитриос) оның атымен аталып, (грек тілінде метро станциясы) деп аталды.
Кино, музыка және әдебиет
Александрос Панагулистің өмірі мен шығармашылығы көптеген суретшілердің қызығушылығын тудырды. Хунтаның қуғынына ұшыраған белгілі композитор Микис Теодоракис оның кейбір өлеңдерін музыкаға қойды. Панагулис 1974 жылы композитор Эннио Морриконемен бірлесіп Non Devi Dimenticare альбомында жұмыс істеді, онда Панагулистің поэзиясы орын алды және оның өзі бір бөлігін баяндады (LP RCA PL31238, 1979). Панагулис Джузеппе Феррараның режиссерлік және сценарийшілік жұмыстарын біріктірген 1980 жылғы 220 минуттық, төрт бөлімді итальяндық RAI мини-сериалының тақырыбы болды. Ол сондай-ақ 1973 жылғы 45 минуттық деректі фильмге қатысты – Altri Seguiranno (Басқалары да келеді), оның фотомонтаждауын Сильвано Агости жасады. Неміс режиссері Эббо Демант 1976 жылы "Eine Rose ist eine Rose ist eine Rose. Ein Mord ist ein Mord ist ein Mord." ("Гүл – гүл, кісі өлтіру – кісі өлтіру") атты деректі фильмін көрсетті. Сондай-ақ, ARD телеарнасы "Der Fall Panagoulis" ("Панагулис ісі") фильмін түсірді. Панагулис бірнеше зерттеушінің зерттеу нысанына айналды. Ориана Фаллачидің "Un Uomo" ("Адам") атты еңбегі жарық көрді. 2024 жылы автор Анастасия Рубис Фаллачи мен Панагулис арасындағы нақты қарым-қатынасқа негізделген "Ориана: Ориана Фаллачинің романы" атты тарихи романын жариялады.