Кіріспе

Иоаннис Метаксас (Ιωάννης Μεταξάς; 12 сәуір 1871 – 29 қаңтар 1941) – грек әскери офицері және саясаткері, 1936 жылдан 1941 жылы қайтыс болғанға дейін Грекияның премьер-министрі болды. Өкімет басындағы алғашқы төрт айда конституциялық билік жүргізді, содан кейін Георг II патша тағайындағаннан кейін 4 тамыз режимінің күшті басшысы болды. Итакадағы аристократиялық отбасында дүниеге келген Метаксас 1897 жылғы грек-түрік соғысына және Балқан соғыстарына (1912–1913 жж.) қатысып, грек армиясының қатарында тез өрледі. Ұлттық айтыста монархист болған Метаксас премьер-министр Элефтериос Венизелос пен Грекияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсы болды; осыдан кейін 1917 жылы Корсикаға жер аударылды. Отанына оралғаннан кейін Метаксас саясатқа қатысып, «Еркін ойлаушылар» партиясын құрды, бірақ Екінші грек республикасында шектеулі жетістікке жетті. Метаксас 1936 жылдың сәуір айында премьер-министр болып тағайындалды, грек монархиясы қалпына келтірілгеннен кейін бір жыл өткен соң. Георг II патшаның қолдауымен Метаксас өзіне қарсы төңкеріс жасап, авторитарлық, ұлтшыл және коммунизмге қарсы режим орнатты. Оның билігімен байланысты идеология – метаксизм, кейде фашистік деп сипатталса да, ғалымдар оның билігін Франконың Испаниясы немесе Португалиядағы «Estado Novo» сияқты дәстүрлі авторитарлық консервативті диктатура деп сипаттайды. Метаксас Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Грекияның бейтараптығын сақтауға тырысты. 1940 жылдың 28 қазанында Метаксас италиялықтардың бас игізу туралы талабын қабылдамады, Грекияны одақтастарға қосып, елді соғысқа тартты. Ол 1941 жылдың қаңтарында, неміс басқыншылығы мен Грекияның құлауынан бұрын қайтыс болды.

Әскери мансап

Иоанн Метаксас 1871 жылы Итакада дүниеге келген. Оның отбасы Иония аралдарының «Libro d'Oro» кітабына тіркелген, бұл аралдар бұрын Венецияның иелігінде болған, ал оның тамырлары Византия ақсүйектеріне жетеді. Метаксас отбасы 17 ғасырда «Libro d'Oro» кітабына енгізілген. Метаксас өзінің аристократиялық отбасымен мақтан тұтқан, себебі көптеген қарапайым гректердің ата-бабалары «Libro d'Oro» кітабына енуге лайық болмаған. Грек әскери академиясын бітіргеннен кейін, ол 1890 жылдың 10 тамызында инженер-лейтенант рәсімінде ант берді. Ол алғаш рет 1897 жылғы грек-түрік соғысында грек бас қолбасшысы, тәж мұрагері Константиннің штабында қатысты. Метаксас Константиннің қолдауында өсті және грек армиясының қатарындағы өрлеуінің көп бөлігі тәж мұрагерінің қамқорлығының нәтижесі болды. Грекия сол кезде клиенттік жүйемен сипатталды, ал Константин сияқты ықпалды меценат Метаксастың мансабын дамытуға көмектесті. Соғыстан кейін ол 1899-1903 жылдары Берлин әскери академиясында әскери білімін жалғастырды. Метаксас Константинге өте жақын болды және Берлинге бару үшін тәж мұрагері оны жеке таңдады. Әскери академияда оқыған кезінде Метаксас неміс оқытушыларынан үнемі жоғары баға алды, олардың бірі оны «ein kleiner Moltke» («кішкентай Мольтке» – Метаксастың бойының аласа болуына сілтеме) деп атады. Германияда өткен уақыты Метаксасты пруссиялық милитаризмге табынушы етуге ықпал етті. 1900 жылдың наурыз айында ол күнделігіне былай деп жазды: «Менің жалғыз мақсатым – патшама және тәж мұрагеріме адал болу. Мен патшаны ұлттың өткенінің, қазіргісінің және болашағының өкілі деп санаймын. Оған қарсы кез келген қарсылықты мен жек көремін және оны ұнатпаймын». Метаксас сондай-ақ Грекияның «шексіз парламентаризміне» қарсы екенін білдірді, ол Германияның авторитарлық жүйесін артық көрді, онда канцлер Рейхстагқа емес, императорға жауапты болды. 1904 жылы отанына оралғаннан кейін, ол жаңадан құрылған Бас штаб корпусына қосылды. Балқан соғыстарына (1912-13 жж.) дейін грек армиясын жаңғырту процесіне қатысты. Алайда, ол Гуди төңкерісіне қарсы болды. Метаксас үшін төңкеріс – ол бағалайтын барлық нәрсеге жасалған шабуыл болды, өйткені төңкерістің артындағы Әскери лига Константин мен басқа да биліктегі ханзадаларға қарсы болды.

Балқан соғыстары

1910 жылы әскери істер министрі лауазымын да атқарған премьер-министр Элефтериос Венизелос Метаксасты өзінің адъютанты етіп тағайындады. Венизелос монархиямен қарым-қатынасты жақсарту мақсатында Метаксасты тағайындады. Венизелос Грекияға жақындасуға тырысқанына қарамастан, Метаксас грек армиясын даярлау үшін француз әскери миссиясын шақыруға қатысты қарсы болды және наразылық ретінде отставкаға кете жаздады. 1912 жылы, Балқан соғыстары басталар алдында, Венизелос Метаксасты Грекия мен Болгария арасындағы әскери келісімді келісуге тағайындап, оны Софияға жіберді. Ол 1912 жылғы желтоқсанда Лондон конференциясында әскери сарапшы ретінде Венизелосқа қосылғанға дейін Фессалия армиясының операциялық штабында капитан ретінде Бірінші Балқан соғысына қатысты. 1913 жылдың мамырында әскери өкілетті өкіл ретінде ол Грекия-Сербия одағының әскери шарттарын келісті. Екінші Балқан соғысына қатысып, ол лейтенант-полковник шеніне көтерілді. Балқан соғыстары аяқталғаннан кейін ол Армия штаб қызметінің 1-ші (операциялар) басқармасының директоры болып тағайындалды және 1915 жылдың қаңтарында штаб қызметі бастығының орынбасары болды. 1913 жылдың қазан айында патша оны Құтқарушының алтын орденімен марапаттады.

1914 жылғы грек-түрік дағдарысы

1914 жылдың көктемі мен жазында Грекия Шығыс Эгей аралдарының мәртебесі мәселесі бойынша Осман империясымен қақтығысқа түсті. Бұл аралдар Бірінші Балқан соғысында Грекия басып алған болатын және 1914 жылдың 31 қаңтарында Ұлы державалар Грекияға ресми түрде берді. Османдықтар бұған келіспеді, бұл екі ел арасында теңіз қарулануына және Кіші Азиядағы гректерді қуғындауға алып келді. 29 мамырда Грекия үкіметі Османлы Портасына ресми наразылық білдіріп, қуғын-сүргін тоқтатылмаса, қарым-қатынасты үзуге, тіпті соғысқа дейін баратынын ескертті. 1914 жылдың 6 маусымында Метаксас, Штаб қызметінің де-факто басшысы ретінде, Осман империясына қарсы әскери стратегиялар туралы зерттеу ұсынды: Болгариямен болған жаушылыққа байланысты Кіші Азияға грек армиясының толық құрамын тасымалдау ең тиімді болғанымен, іс жүзінде мүмкін емес еді. Оның орнына Метаксас Галлиполи түбегін кенеттен басып алуды, соғыс жариялаусыз, Дарданеллді тазартуды және Константинопольді басып алып, Османдықтарды келіссөздерге мәжбүрлеуді ұсынды. Алайда, күні бұрын Осман үкіметі өзара келіссөздер ұсынғандықтан, жағдай біршама жұмсалып, шілде айында Премьер-министр Венизелос пен Османлының Ұлы Визирі Саид Халим Паша Брюссельде кездесті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және ұлттық шина

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Грецияның соғысқа қатысу мүмкіндігі туды, әсіресе Грекия-Сербия одағына сәйкес Сербияға әскери көмек көрсету міндеттемесі болғандықтан. 1914 жылдың 12 шілдесіне қарай Сербия үкіметі Австрия мен Болгария шабуыл жасаған жағдайда одақ шарттарына сәйкес Грециядан көмек сұрады. Греция Сербияның Болгария шабуылдарынан қорғану үшін Гевгелия аймағына 150 000 әскер жіберуге міндеттенгенін айтып, бұл өтінішті қабылдамады; сондай-ақ, егер Греция өз әскерін Дунай бойында австриялықтармен шайқасуға жіберсе, бұл болгар шабуылын одан әрі күшейтіп, оған қарсы тұруға жеткіліксіз күш қалар еді.

Грекияның соғысқа кіруіне байланысты Венизелоспен қақтығысу

14 шілдеде Германияның Орталық державаларға қосылу туралы өтініші Венизелос пен король Константин екеуі де қабылдамады, бірақ 1 тамызда Венизелос Антанта державаларын, Ұлыбританияны, Франция мен Ресейді сұрап білді. Антанта үкіметтері Венизелос ұсыныстарына құлшыныс білдірмеді, себебі олар Болгарияны өз жақтарына тартуға үміттенді, тіпті Сербия, Грекия және Румыния есебінен аумақтық жеңілдіктер беруге дайын еді. Ресейдің мүддесі үшін Грекияның бейтараптығын сақтау қажет деп есептеді. 19 қарашада Сербия Антантаның қолдауымен Грекиядан көмек сұрауын қайталады. Венизелос Метаксастан жағдайды бағалауды сұрады; соңғысының пікірі бойынша, Румынияның одақтастар жағында соғысқа бір мезгілде кірмеуі Грекияның жағдайы тым қауіпті еді. Румынияның қақтығысқа араласудан бас тартқанынан кейін бұл ұсыныс тоқтатылды. 1915 жылдың 11 қаңтарында британдықтар Грекияға "Кіші Азиядағы маңызды аумақтық жеңілдіктер" ұсынды, егер ол Сербияны қолдауға соғысқа кірсе, және Македониядағы (Кавала, Драма және Хрисуполис) болгарлық аумақтық талаптарды қанағаттандыруға алмасу үшін болгарлықтардың Антанта жағында соғысқа кіруіне келіссе. Венизелос бұл ұсынысты қолдады, бірақ Метаксас 20 қаңтардағы меморандумында айтқан себептермен келіспеді: австриялықтар грек жұмылдырылысы аяқтамас бұрын серб армиясын жеңіп алады, Болгария австриялықтарға қарсы соғысатын грек күштерін қанатын орап алады, ал румындық араласу шешуші болмас еді. Метаксас Болгария Антантаға қосылса да, Орталық Еуропадағы тепе-теңдікті өзгертуге жеткіліксіз деп бағалады және гректер мен сербтерге кез келген маңызды көмек көрсету үшін Македонияда төрт одақтас армия корпусының болуын қажетті ең аз күш ретінде ұсынды. Сонымен қатар, Метаксастың пікірінше, Грекияның соғысқа кіруі Кіші Азиядағы гректерді түрік жазалау шараларына қайтадан ұшыратады. Венизелос бұл баяндаманы қабылдамады және Болгария мен Румыния да Антантаға қосылса, патшаға соғысқа кіруді ұсынды. Бірақ сол кезде Болгарияның Орталық державаларға қарай бет бұрғаны анық болды, ал Румынияның бейтараптығын сақтау шешімі грек үкіметін қайтадан бас тартуға итермеледі. Алайда 1915 жылдың ақпан айында Антантаның Галлиполиге шабуылы басталды. Венизелос Антантаға көмек көрсету үшін армия корпусын және бүкіл грек флотын ұсынуға шешім қабылдады, патшаның наразылығына қарамастан, 16 ақпанда ресми ұсыныс жасады. Бұл Метаксастың келесі күні наразылық білдіріп, күмән тудыратын элементтің жоғалуы, боғаздардың нығайтылуы, күш тепе-теңдігін өзгертуге бір ғана армия корпусының жеткіліксіздігі және Болгарияның белгісіз ұстанымы туралы дәлелдерін негізге ала отырып, отставкаға кетуіне себеп болды. Метаксас науқанның осы уақытқа дейін дұрыс жүргізілмегенін және Антанта Галлиполиді басып алса да, түріктер Шығыс Фракияда 12 дивизияны орналастырды деп мәлімдеді. Метаксастың отставкасынан алаңдаған Венизелос 18 және 20 ақпанда Тақ кеңесінің (патша, Венизелос және тірі бұрынғы премьер-министрлер) кездесулерін шақырды, бірақ олар шешімсіз аяқталды. Король Константин елдің бейтараптығын сақтауға шешім қабылдады, содан кейін Венизелос 1915 жылдың 21 ақпанында отставкаға кетті. Венизелос 1915 жылдың мамыр айындағы сайлауда жеңіске жетті және 17 тамызда жаңа үкімет құрды. Болгария Германиямен одақ туралы келісімге қол қойып, Сербияға қарсы жұмылдырылған кезде, Венизелос гректерге қарсы жұмылдыруға (10 қыркүйек 1916 ж.) бұйрық берді. Жұмылдырудың бір бөлігі ретінде Метаксас штаб бастығының орынбасары ретінде қайтадан қызметке шақырылды. Венизелос британдық және француз әскерлерінің Салоникиге соқтығысып жатқан серб армиясына көмек көрсету үшін қонуын мақұлдағаннан кейін, Венизелос соғысқа қатысу туралы мәселені Парламентке ұсынды, 22 қыркүйектің таңертеңгі сағаттарында 152 дауыспен 102 қарсы дауыспен мақұлданды. Бірақ келесі күні Константин патша Венизелосты қызметінен босатып, Александрос Займисті үкімет құруға шақырды.

Резервшілер мен Ноемвриана

Бұл жұмыстан босату монархистер мен венизелистер арасындағы ажырымды күшейтіп, ондаған жылдар бойы грек саясатының орталық мәселесіне айналған "Ұлттық айырық" тудырды. 1916 жылдың мамыр және тамыз айларында Константин мен Бас штаб Форт Рупельді және Шығыс Македонияның бір бөлігін Орталық державалардың (Германия мен Болгария) Салоникадағы одақтастардың қатысуына тепе-теңдік ретінде қарсылықсыз басып алуына рұқсат берді. Бұл грек халқының, әсіресе Грекияның Македониясындағы және венизелистік офицерлердің наразылығын тудырды. 1916 жылдың тамызында венизелистік офицерлер Грекияның солтүстік қаласы Салоникада көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде Венизелос басқарған жеке "Ұлттық қорғаныс үкіметі" құрылды. Жаңа үкімет одақтастардың қолдауымен елдің жартысына жуық аумақты бақылауға алып, одақтастардың жағында соғысқа қатысты. Ал Грекияның ресми мемлекеті мен патшалық үкіметі бейтараптығын сақтады. Константин мен Метакса венизелистік оппозициясы тарапынан Германияға жақындығы үшін айыпталды. Дегенмен, олар одақтастармен өз жақтарына қосылу мүмкіндігін талқылады. Метакса кейіннен Афинадағы "Ноемвриана" оқиғалары кезінде монархистік жарымәскери "Эпистратои" (резервистер) күштерін құрып, басқарды. Француз және британ әскері Афинаға қонғанда және Форт Рупель үшін жоғалған материалдарды (Грекияның бейтараптығына кепілдік ретінде) тапсыруды талап еткенде, олар қарсылыққа тап болды. 1917 жылдың маусымында одақтастардың қысымымен Константин патша тақтан алынып, Александр патша аталды, ал Венизелос билікке келіп, 1917 жылдың 29 маусымында бүкіл ел атынан соғыс жариялады.

Шөгеділік және соғыстар аралығындағы саяси мансап

1917 жылдың жазында Венизелос билікке келгеннен кейін Метаксас және басқа да көрнекті анти-Венизелистер Корсикаға жер аударылды. Одан ол Гунарис пен Песмазоглумен бірге Сардинияға қашып кетті, кейін отбасымен Италияның Сиена қаласына барды. Ал король Константин патшалық отбасымен Швейцарияға кетті. 1920 жылдың қаңтарында Метаксас Ноемврианадағы рөлі үшін қамауда өлім жазасына кесілді. 1920 жылдың қарашасында Элефтериос Венизелос сайлауда жеңілгеннен кейін Грекияға оралды. Ол генерал-майор шенімен армияға қайта қабылданды, бірақ Кіші Азиядағы гректердің соғысын жалғастыруға қарсы болғандықтан, 1920 жылдың 28 желтоқсанында отставкаға кетті. Анатолияны гректердің қоныстандыруы туралы Венизелосқа былай деді: «Грек мемлекеті бүгін осындай кең аумақты басқаруға және пайдалануға дайын емес». Кейіннен Константин грек әскерінің басшысы болуын ұсынды, бірақ ол одан бірнеше рет бас тартты. Әскер ретінде Метаксас Грекияның Анатолияның ішкі аймағындағы әскерді ұстау үшін логистикалық мүмкіндігі де, экономикалық ресурстары да жоқ деп сақтады, ал оның қамқоршысы король Константиннің Түркияға қарсы соғысты жалғастыру туралы шешімі екеуінің арасында араздық тудырды. Кіші Азиядағы грек күштерінің жеңілісінен кейін король Константин 1922 жылдың 11 қыркүйегінде полковник Николаос Пластирас басқарған төңкеріс кезінде қайтадан жер аударылуға мәжбүр болды. Метаксас саясатқа кіріп, 1922 жылдың 12 қазанында «Еркін ойлаушылар» партиясын құрды. Алайда, 1923 жылдың қазанында монархист Леонардопулос Гаргалидидің жасаған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғандықтан ол қайтадан елден қашуға мәжбүр болды. Көп ұзамай король Георг II (Константин I-нің ұлы) да жер аударылуға мәжбүр болды. Монархия жойылды және 1924 жылдың наурызында Екінші Грек Республикасы жарияланды. Метаксас көп ұзамай Грекияға оралып, Республика режимін қабылдағанын ашық мәлімдеді. Метаксастың саясаттағы қатысуы сәтті болмады, өйткені ол болашаққа үмітпен қараған және монархиялық саясаттың ең көрнекті қайраткерлерінің бірі болды. 1926 жылғы сайлауда оның «Еркін ойлаушылар» партиясы 15,8% дауыс жинады және парламентте 52 орын алды, бұл оны басқа негізгі монархистік партиямен, Халық партиясымен теңестірді. Нәтижесінде Метаксас Александрос Займис басқарған «экуменикалық үкіметте» Байланыс министрі болды. Алайда, партияның ішкі тартыстар мен көптеген мүшелерінің кетуі 1928 жылғы сайлауда партияны 5,3% және бір орынға дейін төмендетті. 1932 және 1933 жылғы сайлауларда көрсеткіш 1,6% дейін төмендеді, бірақ партия әлі де үш депутатты қайтарып берді, ал Метаксас Панагис Цалдарис кабинетінде ішкі істер министрі болды. Метаксас монархист саясаткерлердің ішіндегі ең бейшара және экстремистік деп саналды және оның парламенттік үкіметке деген ашық қарсылығы оның парламенттік мансабының сәтсіздіктерін түсіндіруі мүмкін. 1933 жылы тіпті ресми монархистік популистік партия да либералдар сияқты республиканы қабылдауға келді, өйткені популистік және либералдық көшбасшылар тәртіпті өзгерістер мен заңның үстемдігіне кепілдік беретін жүйеді қалаған, ал Метаксастың абсолюттік монархияға ұқсас нәрсені талап етуі оны грек саясатының негізгі ағынынан шығарды. 1933 жылы Венизелосқа қарсы сәтсіз өлтіру әрекеті болды, оны Метаксас өзінің Hellenki газетінде мақтады, тек әрекет сәтсіз болғанына өкініш білдірді. Қылмыскерлер ешқашан тұтқындалмаған, бірақ Метаксастың редакциялық ұстанымы сол кезде де, кейін де оның қатысы бар екендігіне күдік туғызды, бірақ нақты дәлелдер табылмады. 1935 жылдың 1 наурызында Салоникада Венизелист офицерлері өлтіру әрекетіне қатысқандарды іздеудің баяу жүргеніне наразылық білдіре отырып, төңкеріс жасауға тырысты, бұл іс сәлден сәтті аяқталды. Салоники Грекияның қалған бөлігімен бірге 1923 жылы Түркиядан қуылған шамамен 1,3 миллион гректің басым бөлігін қабылдады. Ұлы депрессия кезінде темекі бағасының құлдырауы өмір сүру жағдайларын одан да төмендетті, ал Македония Грекияның депрессиядан ең көп зардап шеккен аймағы болды. 1922 жылы Грекия король Константиннің басшылығымен жеңілгендіктен, босқындар Глюксбург әулетіне өте жаулық танытты және Салоники «республикашылдықтың ошағы» ретінде танылды. Төңкеріс сәтсіз аяқталып, әлеуметтік тәртіпсіздік пен наразылық тудырды, бұл грек элитасын қорқытты және элитаның оңға қарай бұрылуына әкелді, бірақ грек халқының емес. Төңкеріс сәтсіз аяқталып, либералдар элитаның ішінде көтерілісші...

Премьер-министр және 4 тамыз режимі

Көптеген бұрмаланған сайлаудан кейін Джордж II 1935 жылы таққа отыру үшін оралды. Дауыс берудің алаяқтық деңгейін Критте, республикашылдықпен танымал Венезелос аралының отанында, монархияны қалпына келтіру үшін 50 655 дауыс, ал республиканы сақтау үшін тек 1276 дауыс берілді, бұл сол кезде күлкілі деп саналды. 1935 жылғы 11 желтоқсанда король Афинадағы неміс елшісі Эрнст Эйзенлормен кездесті, ол әңгімелесу туралы баяндамасында Германияның Грекияның ең ірі сауда серіктесі екенін және «Грекияның тауар алмасудан туындайтын тұрақты белсенді теңгерімінің фактісі Грекияға Германиядан басқа елдерден сатып ала алмайтын тауарларды алуға мүмкіндік берді. Экономикалық өзгерістер туралы сөйлескенде мен корольге Грекияның неміс клиенттерісіз өмір сүре алмайтынын және әсіресе темекі сатып алуды азайту немесе тоқтату Македония шаруаларын кедейлендіруге және осылайша Грекияның ішкі саясатын қатты бұзатынын түсіндіруге тырыстым [бастапқыда баса айтылған]. Сондықтан бұл қарым-қатынастарды (Германия мен Грекия арасындағы) мұқият дамыту экономикалық сияқты саяси да міндет болды». Рейхтің ықыласына ие болу үшін Эйзенлор патшаға «жауынгерлік күштерді өзіне байлап, ішкі саясаттың өзгеріп отыратын ағымдарында өзінің тағына сенімді қорғаныш жасауы керектігін» айтты; Эйзенлор Метаксастың атын атамаса да, ол патшаның арқа сүйеуін қалаған «сенімді қорғаныш» болғаны анық. Ол кезде Румынияның сыртқы істер министрі Николае Титулеску Чехословакия, Румыния және Югославияның Кіші Антантасын Югославия, Румыния, Грекия және Түркияның Балқандық келісіммен байланыстыруға тырысты, оған Эйзенлор қатты қарсылық білдірді, ол патшаның премьер-министр болып тағайындауын қалағанын айтты. 1936 жылғы 26 қаңтардағы сайлаудан кейін венизелистер мен антивенизелистер үкімет құра алмады, негізінен 1935 жылғы қозғалыстың демократиялық офицерлерін әскерге қайтару мәселесі бойынша. 1936 жылғы сайлауда венизелистер 141 орынға ие болды, ал Цалдариске адал популистер 72 орынға ие болды, Иоанн Теотокиске адал популистердің басқа фракциясы 38 орынға ие болды, Кондилис ізбасарлары 12 орынға ие болды және Метаксастың Элефтерофрон партиясы тек 7 орынға ие болды, бұл Метаксасты сайлау тұрғысынан оң жақтың ең әлсіз көшбасшысы етті. 1936 жылғы сайлаудың ең үлкен таңғажайы - Грекияның Коммунистік партиясының (ККЕ) 15 орынға ие болуы болды, бұл оң жақтағы истерикалық реакцияны болдырды, бұл коммунистік революцияның алдын ала хабарлаған, өйткені жұмыссыздардың үлкен массалары ККЕ-ге қосылады деген қорқыныш айтылды. 1935 жылы Коминтерн бүкіл әлемдегі коммунистік партияларға фашизмге қарсы «халықтық майданға» қатысуға, басқа солшыл партиялармен одақтасуға бұйрық берді. Коминтерннің бұйрығына сәйкес, КПК фашизмге қарсы барлық солшыл партияларды біріктіретін «халық фронты» пайдасына екенін мәлімдеді және венизелистермен одақ құруға шақырды. Парламентте сол және оң жақ тең бөлінгендіктен, либералды партиялар либералды үкіметке коммунистердің қолдау көрсетуі үшін келіссөздерге кірісті. Армияның Бас штабының бастығы генерал Александрос Папагос патшаға, егер либералдар ККЕ-мен одақтасса, армия дереу төңкеріс жасайды деп айтты, ол коммунистерге үкімет құруға немесе тіпті үкіметте ешқандай рөлге ие болуға ешқашан жол бермейтінін айтты. Күткенге қарама-қайшы, Джордж 1936 жылғы сайлауда жақтаспады және бейтарап болып қалды, бір рет конституциялық монарх ретінде әрекет етті. Патша либералдардың жеңіске жетуін күткен еді, ал венизелистер парламенттегі ең үлкен блокты құрағандықтан, ол 1935 жылы босатылған венизелист офицерлерді қайтадан талап етуге мәжбүр болды, бұл оңшыл партиялардың патшаны қайтадан қуғынға ұшырату қаупі бар екендігі туралы ескертулеріне әкелді. Оңшылдар арасында патшаға «сайлауды Венизелистердің пайдасына» (яғни бейтарап болу) «қойғандығы» үшін үлкен ашу болды, ал патша өзінің адал жақтастары оған қарсы шығуға жақын болған жағдайға тап болды. Цалдарис венизелист офицерлер мәселесінде келісімге келуге ниетті болды, кейбіреулері өздерінің комиссияларын қайтарып алады деп келісті, бірақ Теотокис кез-келген келісімге қарсы болды, сондықтан бұл Венизелистер мен анти-Венизелистер арасындағы дауға қарағанда Цалдарис пен Теотокистің арасындағы дау болды. Кондилис 1935 жылы монархияны қалпына келтіруде маңызды рөл атқарса да, Георгий оған қатты сенбеді, өйткені ол Кондилис 1924 жылы оны тақтан түсіріп, елден қуған еді. Георгий көбінесе егер ол король Виктор Эммануил III рөлін ойнаса, оның Муссолинисі монархияға адал адам болғанын қалаған, бұл Кондилистің мүмкіндігін жойды және корольді Метаксасқа бұрды. Бірқатар бастамалар арқылы король Георгий II саяси жағдайды қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. 5 наурызда Георгий II Метаксасты Қорғаныс министрі етіп тағайындады, ол 1941 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Бұл тағайындаманың саяси маңызы зор болды, өйткені Метаксас тек адал монархист ғана емес, сонымен қатар Грекияда авторитарлық, парламенттік емес режимді орнатуды ашық қолдаған саясаткерлердің бірі болды. 14 наурызда Демерцис үкіметі құрылды, ал Иоанн Метаксас үкімет вице-президенті және Қорғаныс министрі болып тағайындалды. Демерцис 13 сәуірде күрт қайтыс болды. Сол күні король Метаксасты Премьер-министр етіп тағайындады. Метаксастың алғашқы әрекеті Титулескудің жоспарына қарсылығын жариялау болды, ол Грекияның кез келген Балқан емес державамен одақтасуына қарсы екенін айтты, бұл Титулескудің Балқандық келісімнің барлық мемлекеттерінің бірауыздан келісімін қажет ететін жоспарын жойды. Венизелистер антивенизелистік партиялармен келісімге келе алмағаннан кейін Метаксас үкіметі 27 сәуірде Парламент Палатасынан 241 дауыспен, 4 қалыс дауыспен және 16 қарсы дауыспен сенімсіздік дауысын алды. Үш күннен кейін Парламент Палатасы бес айға жұмысын тоқтатты және үкіметке парламенттік комитет келісімімен барлық мәселелер бойынша заңдық жарлықтар шығаруға рұқсат берді, бірақ бұл комитет ешқашан жұмыс істемеді. Метаксастың премьер-министр болып тағайындалуы бүкіл елдегі ереуіл толқынына әкелді, Македония наразылық пен ереуілдердің орталығы болды. 1936 жылғы 29 сәуірде Македонияның темекі фермерлері оның тағайындалуына наразылық білдіріп ереуілге шықты, ал 9 мамырда Салоникиде жалпы ереуіл басталды. Көптеген өнеркәсіптік тәртіпсіздік Метаксасқа 1936 жылғы 4 тамызда «коммунистік қауіп» деген сылтаумен төтенше жағдай жариялауға мүмкіндік берді. Корольдің қолдауымен ол парламентті мерзімінен бұрын тоқтатып, азаматтық бостандықтарды қамтамасыз ететін Конституцияның бірнеше баптарын тоқтатты. Ұлттық радиода сөйлеген сөзінде Метаксас төтенше жағдай кезеңінде «Грекияны қорғау үшін маған қажеттінің барлық билігіне ие болатынын» мәлімдеді. Осы өзіндік төңкерістің нәтижесінде құрылған режим жарияланған күнінің атымен «4 тамыз режимі» деп аталды. 4 тамыздан бері Грекия коммунизмге қарсы мемлекет, парламенттік емес мемлекет, тоталитарлық мемлекет болды. Шаруалары мен жұмысшыларына негізделген, сондықтан плутократияға қарсы мемлекет. Әрине, басқаруға ерекше партия жоқ. Бұл партия – барлық халық, тек түзетілмейтін коммунистер мен реакциялық ескі партия саясаткерлерінен басқа.

Ішкі саясат

Өзінің режимін сол кездегі басқа авторитарлық еуропалық үкіметтерге (әсіресе фашистік Италияға) үлгі етіп, Метаксас саяси партияларды (оның ішінде өзінің де) тыйым салды, ереуілдерге тыйым салды және БАҚ-ты кеңінен цензуралады. Ұлттық бірлікке бұрынғы саяси парламенттік жүйені жою арқылы қол жеткізілуі керек еді, бұл елді хаосқа ұшыратты деп саналды (қараңыз Ұлттық шиизм). Метаксасқа саяси ландшафттың ескі партиялары, соның ішінде дәстүрлі консерваторлар ұнамайды. Қауіпсіздік министрі Константинос Маниадакис тез арада Грекия Коммунистік партиясына кіріп, оның архивтерін тартып алып, коммунистік көшбасшы Никос Захариадисті тұтқындап, іс жүзінде таратып жіберді. Метаксас 1938 жылы білім министрі болды және барлық мектеп мәтіндерін режимнің идеологиясына сәйкес қайта жаздырды. Кітаптарды өртеу Гёте, Шоу, Фрейд және бірнеше грек жазушыларына бағытталған. Саяси тұтқындарға касторовый майды қолдану туралы әңгімелер болды, дәл фашистік Италиядағыдай. Корпоративтік мемлекет құруға және халықтық қолдауды қамтамасыз етуге тырысқан Метаксас фашистік Италияның көптеген институттарын қабылдады немесе бейімдеді: Ұлттық еңбек қызметі, сегіз сағаттық жұмыс күні, жұмыс жағдайларын міндетті түрде жақсарту және Грекиядағы ең ірі әлеуметтік сақтандыру институты (Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων, IKA). Символика жағынан римдік салют пен минойлық қос балта, лабрис енгізілді. Алайда, Муссолиниден айырмашылығы, Метаксастың жаппай саяси партияның қолдауы болмаған; ол әдейі өзін саясаттан жоғары ұстаған. Режимнің жалғыз жаппай ұйымы Ұлттық жастар ұйымы (EON) болды, оның әдебиеті мен журналдары мектептерде насихатталды. Бірақ, соңғы зерттеулер көрсеткендей, Метаксастың тұсында Грекия Ұлыбританияның жақын одақтасы болып қала берді және ол ешқашан оське қарсы саясат жүргізуді ойламады. Британдық тарихшы Д. К. Уатт Метаксастың "параноялық әлемде" өмір сүргенін және Ұлыбританияның оны құлатуды көздеп, оған қарсы барлық жерде сөз байласып отырғанына сенімді екенін айтты. 1936 жылы "Рим-Берлин осьінің" пайда болуы Метаксастың есептеулерін қатты бұзды және ол Грекияның сыртқы саясатын қайта бағалауға мәжбүр болды, бірақ ол біраз уақыт бойы Германия Италияны Балқанда ұстап тұруға үміттенді. Метаксастың өзі Германияда оқыған кезінен бастап және Ұлттық шиизмадағы рөлінен бастап германофил ретінде танымал болды. 1939 жылы 4 сәуірде Италия Албанияны басып алды, ал Муссолини Албанияны басып алу үшін 20 дивизияны жіберді, бұл Албания сияқты кішкентай елді басып алу үшін қажеттіден әлдеқайда көп адам болды. Метакса Италияның Грекияға басып кіруі жақын екеніне сенімді болды. Сол күні Ұлыбританияның Түркиядағы елшісі сэр Хьюг Кнатчбулл Хьюгсен түріктерді гректермен ресми келіссөздер жүргізуді сұрады, осылайша олар Италияның шабуыл жасауы жағдайында Грекияға көмекке келеді. 1939 жылы қыркүйекте Грекия бейтараптығын жариялағанмен, 1939 жылы сәуірде Метаксастың англо-француздық "кепілдігін" қабылдауы Грекияны одақтастармен байланыстырды. Түркияға қатысты Метаксас Венизелос бастаған достық пен жақсы қарым-қатынас саясатын жалғастырды. Италияның Эгей теңізіндегі орны мен амбициялары оған басқа таңдау қалдырмады. Ататүрктің қайтыс болған күні Метаксас оған көңіл айту сөзін және хат жазды. Метаксастың Грекияны соғыстан аулақ ұстауға тырысуы Муссолини Грекияның стратегиялық орындарын басып алу құқығын талап еткенде бұзылды. Италия елшісі Эммануэле Грацци Метаксастың резиденциясына барып, 1940 жылдың 28 қазанында осы талаптарды ұсынғанда, Метакса француз тілінде (дипломатия тілі) қысқаша жауап берді, Alors, c'est la guerre ("Олай болса, соғыс"). Метаксастың жесір әйелі Леланың кең тараған әңгімесін ол жай ғана Грацциге Ochi!" ("Жоқ!") деп айтқан. Италияның ультиматумын ұсынғанда "очи!" деп айқайлап тұрған Метаксастың бейнесі бұрын танымал емес премьер-министрді ұлттық батырға айналдырды. Бірнеше сағаттан кейін Италия Албаниядан Грекияға басып кірді және Греко-Италия соғысын бастады. Келесі күні Метаксас жеке баспасөз конференциясын өткізді. Ол журналистерге соғыс кезінде жаңалықтарға мұқият болу керектігін, Осі державалары соғыста жеңіске жете алмайтынын және Грекия жеңімпаздардың жағында болатынын айтты. Ол сол уақытқа дейін бейтараптық саясатын ұстанғанын (бұрынғы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде король Константин сияқты), бірақ Италияның Грекияға шабуыл жасағанынан кейін ол Венизелос саясатын ұстануға мәжбүр болды. Грек армиясы сәтті қорғанысқа және одан кейін шабуылға шықты, италиялықтарды кері тартты, Оңтүстік Албанияның үлкен бөлігін басып алды, гректер бұл аймақты әдетте "Солтүстік Эпир" деп атады. 1941 жылдың сәуір айында Германия Италияға көмектесу үшін Грекияға басып кірді.

Өлім және мұра

Метаксас Грекия шайқасы кезінде Грекияға итальяндық-неміс бірлескен шабуылын көрген жоқ, себебі ол 1941 жылғы 29 қаңтарда Афинада қайтыс болды. Оның өліміне себеп жұтқыншақтың қатерлі ісік немесе жұтқыншақ абсцесі немесе жұтқыншақ іріңді қабынуы болды деп айтылады, бұл соңында емделмейтін уыттануға әкелді. Алайда, гректер 1940 жылы осы күні итальяндық ультиматумды қабылдамағанының есінде сақтау үшін 28 қазанда Охи күнін тойлауды жалғастыруда. Оның орнын Александрос Коризис басты. Метаксас қайтыс болғаннан кейін, жаулап алушы күштер Солтүстік Грекияда Метаксас салған бекіністерін ескеруге тиіс болды. Бұл бекіністер Болгария шекарасында салынған және Метаксас желісі деп аталды. 1967-1974 жылдардағы грек әскери хунтасына дейін Метаксас патриот және Италияға қарсы соғыстың жетекшісі ретінде құрметтелді. Хунта кезінде, оның режимін қолдаған аз ғана адамдардан (атап айтқанда, тыйым салынған "4 тамыз" ұйымы) және үкімет мүшелерінен басқа, Метаксасты құрметтеуге арналған ірі жобалар іске асырылмады. Метаксастың бірнеше бюсттері Афинаның кішкентай қалалары мен шеткері аудандарында, көбінесе жергілікті бастамалар бойынша орнатылды. Афинаның орталығында Метаксастың ескерткішін орнату туралы идея үкімет тарапынан қабылданбады, ал Георгиос Пападопулос, оның орнына Элефтериос Венизелоспен өзін байланыстыруды жөн көрді, соңғысының үлкен ескерткішін Афинада ашты. Хунтаның соңғы жылдарында Пападопулос жоспарлаған либерализациялық қадамдарға көңілі толмаған кейбір жергілікті шенеуніктер Пападопулосты ренжіту үшін бірнеше қалаларда Метаксастың бюсттерін орнатты. Осы арада, диктатура кезінде және одан кейін көп ұзамай, 1967 жылғы хунта мен Метаксас режимі және фашизм арасындағы идеологиялық байланыс кітаптар мен өнер туындылары арқылы құрылды, мысалы, Спирос Линардатостың "4 тамыз режимі" туралы кітаптары (1965 және 1966 жылдар) және Тео Ангелопулостың "36 күні" фильмі. Бұл тұжырым антидиктаторлық күрес кезінде қабылданды және келесі тарихи өндіріске зор әсер етті. 1972 жылы Пирейдің маңындағы Метаксастың бюстін қарсылық тобы жарылқады. Бұл тұжырым 1974 жылдан кейін кеңінен таралды. Метаксастың ескерткіштерінің микротарихын Куки К. және Антониу Д. зерттейді, бұл грек тарихында Метаксас, 1967 жылғы хунта және фашизм арасындағы идеологиялық ортақтықты құру туралы зерттеуде қарастырылған.