Кіріспе
Грекияның премьер-министрі 1955–80 жылдары аралықта, 1980–85 жылдары аралықта, 1990–95 жылдары аралықта, бұрынғы грек президенті 1907–1998 жылдары аралығында өмір сүрген Константинос Г. Караманлис (Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής, ; 8 наурыз 1907 – 23 сәуір 1998), көбінесе Константин Караманлис немесе жай ғана Караманлис деп аталатын, Грекияның төрт мәрте премьер-министрі және Үшінші грек Республикасының екі мәрте президенті болды. Грек саясатының көрнекті тұлғасы, оның саяси мансабы жеті онжылдыққа созылып, 20 ғасырдың соңғы жартысын қамтыды. Македониядағы Серрес қаласының жанында туған Караманлис 1936 жылы консервативті Халық партиясының мүшесі ретінде грек Парламентіне сайланғанға дейін заңгер болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін грек саясатының қатарында өсіп, 1947 жылы Еңбек министрі, ал 1951 жылы Александрос Папагос үкіметіндегі Қоғамдық жұмыстар министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Папагос қайтыс болғаннан кейін Грекия королі Пауль оны премьер-министр етіп тағайындады. Бірінші мерзімінде ол қарқынды индустрияландыру бағдарламасын, инфрақұрылымға ауыр инвестицияларды және ауыл шаруашылығы өндірісін жақсартуды іске асырды, бұл соғыстан кейінгі грек экономикалық табысына әкелді. Сондай-ақ, ол 1952 жылдан бері күші жойылған әйелдерге толық дауыс беру құқығын қайта жаңғыртты. Сыртқы саясатта ол Грекияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) мүше болуына бағытталған белсенді саясатты жүргізді және Кипрдің тәуелсіздігіне қолдау көрсету үшін үкіметтің энозис (Грекия мен Кипрдің бірігуі) жөніндегі бұрынғы стратегиялық мақсатын тоқтатты. 1963 жылы Грекиядағы саяси дағдарыс кезінде король Паульмен келіспеушіліктерге байланысты Караманлис отставкаға кетті. Ол келесі он бір жылды Парижде өз еркімен эмиграцияда өткізді, ал 1967 жылғы төңкерістен кейін ел әскери диктатураның ықпалына түсті. 1974 жылы хунта құлағаннан кейін Караманлис Афинаға уақытша премьер-министр болып қайта шақырылды. Бұл кезең Метаполитефси деп аталды, ол елдің көппартиялық демократияға өтуіне мүмкіндік берді. Оның жаңа партиясы – «Жаңа демократия» 1974 жылдың қараша айында өткен сайлауда жеңіске жетті, одан кейін монархияны жойған және Үшінші грек Республикасын құрған референдум өтті. 1980 жылы Караманлис премьер-министр лауазымынан кетіп, Республика Президенті болып сайланды. 1981 жылы Грекияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа ресми түрде кіруіне жетекшілік етті. Ол 1985 жылы президенттік лауазымнан кетті, бірақ 1990 жылы қайта сайланды және 1995 жылы белсенді саясаттан зейнетке шыққанға дейін қызмет етті. Караманлис 1998 жылы 91 жасында қайтыс болды.
the former Greek president who lived from 1907 to 1998
Konstantinos G. Karamanlis (Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής, ; 8 March 1907 – 23 April 1998), commonly anglicised to Constantine Karamanlis or just Caramanlis, was a four time Prime Minister of Greece and two term president of the Third Hellenic Republic. A towering figure of Greek politics, his political career spanned portions of seven decades, covering much of the latter half of the 20th century. Born near Serres in Macedonia, Karamanlis practiced law until his election to the Hellenic Parliament in 1936 as a member of the conservative People's Party. Rising through the ranks of Greek politics after World War II, Karamanlis became Minister of Labour in 1947, and in 1951 he was named Minister for Public Works in Alexandros Papagos's Greek Rally administration. He was appointed prime minister by King Paul of Greece after Papagos's death in 1955. During his first term, he applied a program of rapid industrialization, heavy investment on infrastructure and improvement on agricultural production, which led to the post war Greek economic miracle. He also implemented the extension of full voting rights to women, which had stood dormant since 1952. In foreign affairs, he pursued an aggressive policy toward Greek membership in the European Economic Community (EEC), and abandoned the government's previous strategic goal for enosis (the unification of Greece and Cyprus) in favour of Cypriot independence. In 1963, Karamanlis resigned following a disagreement with King Paul amidst spiralling political crises in Greece. He spent the next eleven years in self imposed exile in Paris, while the country fell under military dictatorship after the 1967 coup d'état. After the fall of the junta in 1974, Karamanlis was recalled to Athens to assume interim premiership. This period, known as the Metapolitefsi, saw the country's transition to a pluralist democracy. His new party, New Democracy, won a commanding victory in the November 1974 elections, which were followed by a plebiscite that abolished the monarchy and established the Third Hellenic Republic. In 1980, Karamanlis resigned as prime minister and was elected President of the Republic. In 1981, he oversaw Greece's formal entry into the European Economic Community. He resigned from the presidency in 1985 but was again elected in 1990, and served until his retirement from active politics in 1995. Karamanlis died in 1998 at the age of 91.
Ерте өмір
Карамэнлис Македонияның Серрес қаласына жақын Проти ауылында дүниеге келді. Бұл кезде аймақ Осман империясының құрамында болған. Македония аймағы Бірінші және Екінші Балқан соғыстарынан кейін Грекияға қосылғаннан соң, 1913 жылы ол грек азаматы атанды. Оның әкесі Георгиос Карамэнлис, 1904-1908 жылдары Македония үшін грек күресінде қатысқан мұғалім болды. Македонияда балалық шағын өткізген соң, ол Афинаға заң білімін алуға барды. Ол Серрес қаласында заңгер болып жұмыс істеді, консервативті Халық партиясына қосылып саясатқа қатысты және 1936 жылғы сайлауда 28 жасында алғаш рет Парламент депутаты болып сайланды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Греко-итальян соғысына қатыса алмады. Оккупация кезінде ол Афина мен Серрес арасында болып, 1944 жылдың шілдесінде Грекия үкіметінің эмиграциядағы құрамына қосылу үшін Таяу Шығысқа кетті.
Бірінші премьер-министр
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Карамманлис грек саясатының жоғары сатысына тез көтерілді. Оның көтерілуін партия мүшесі және жақын досы Ламброс Ефтаксиас нығайып қолдады, ол Константинос Цалдарис премьер-министрлігі кезінде Ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарған. Карамманлистің алғашқы кабинет лауазымы 1947 жылы сол әкімшілік кезінде Еңбек министрі болды. 1951 жылы Халық партиясының ең көрнекті мүшелерімен бірге Карамманлис Александрос Папагостың Грек митингіне қосылды. Бұл партия 1951 жылдың 9 қыркүйегінде Грекияның заң шығарушы сайлауында жеңіске жеткенде, Карамманлис Папагос әкімшілігінде Қоғамдық жұмыстар министрі болды. Ол жол инфрақұрылымын салу және американдық көмек бағдарламаларын тиімді басқарғаны үшін АҚШ елшілігінің құрметіне ие болды. Папагос қысқа сырқаттан кейін қайтыс болғаннан кейін (1955 жылдың қазанында) Грекияның патшасы Пауль 48 жастағы Карамманлисті премьер-министр етіп тағайындады. Мертеннің тұтқындалуы Германиямен байланысы бар Фредерика патшайымның ашуын туғызды, ол "аудандық прокурор мырза Германия мен Грекия қарым-қатынастарының дамуын осылай түсіне ме?" деп ойлады. Германияда Мертен "дәлелдің жетіспеуі" себепті барлық айыптан босатылды. 1960 жылдың 28 қыркүйегінде неміс газеттері "Гамбургер Эхо" және "Шпигель" Мертеннің неміс билігіне берген мәлімдемесінің үзінділерін жариялады, онда Мертен Карамманлистің, сол кездегі Ішкі істер министрі Такос Макрис пен оның әйелі Доксуланың (оның айтуынша, Карамманлистің қызы) және сол кездегі Қорғаныс министрінің орынбасары Георгиос Темелис Грекияның нацистік оккупациясы кезінде Салоникада ақпарат беруші болған деп мәлімдеді. Мертен Карамманлис пен Макриске қызметтері үшін Аушвиц концлагеріне жіберілген грек еврейіне тиесілі Салоникадағы бизнеспен марапатталғанын айтты. Сондай-ақ ол Карамманлис пен Макриске амнистия беруге және түрмеден босатуға қысым көрсеткенін мәлімдеді. Карамманлис бұл талаптарды негізсіз және абсурдты деп жоққа шығарды және Мертенді мәлімдеме жасамас бұрын одан ақша талап етуге тырысқанын айыптады. Батыс Германия үкіметі (Үшінші Аденауэр кабинеті) де айыптауларды жала жабу және қарапайым өтірік деп айыптады. Карамманлис оппозициялық партияны өзіне қарсы жала жабу науқанын ұйымдастырғаны үшін айыптады. Карамманлис Мертенге қарсы шаралар қолданбаса да, Грекияда Der Spiegel-ге қарсы Такос, Доксула Макрис және Темелис шаралар қолданды, нәтижесінде журнал 1963 жылы жала жабу үшін кінәлі деп танылды. Мертен грек сотының іс жүргізу кезінде куәлік беруге келмеді. Мертен ісі 1961 жылдың басына дейін саяси талқылаулардың орталығында болды. Мертеннің Карамманлиске қарсы айыптаулары сотта дәлелденген жоқ. Тарихшы Жаннис Катрис, Карамманлистің қатал сынықшысы, 1971 жылы Карамманлистің премьер-министрліктен кетуі және Мертенге қарсы айыптауды жеке тұлға ретінде неміс соттарында көтеруі керек екенін айтты, осылайша атын толық тазарту үшін. Дегенмен, Катрис бұл айыптауларды "негізсіз" және "көзсіз жалған" деп жоққа шығарды. Ол жеке өзі Еуропалық көшбасшылармен, мысалы Германияның Конрад Аденауэрімен және Францияның Шарль де Голльмен лоббилік жұмыс жүргізіп, Брюссельмен екі жыл бойы қарқынды келіссөздер жүргізді. Оның қарқынды лоббилі жеміс берді және 1961 жылдың 9 шілдесінде оның үкіметі мен еуропалықтар Грекияның Еуропалық экономикалық қауымдастықпен (ЕЭҚ) қауымдастық шартының хаттамаларына қол қойды. Афинадағы қол қою рәсіміне Германия, Франция, Италия, Бельгия, Люксембург және Нидерландтан келген алты мүше елдің үкіметтік делегациялары қатысты, бұл Еуропалық Одақтың алғы күші болды. Экономика министрі Аристидис Протопападакис және Сыртқы істер министрі Евангелос Аверов та қатысты. Метаполитефси кезінде Грекияға оралғаннан кейін көп ұзамай Карамманлис 1975 жылы саяси және экономикалық себептерді келтіре отырып, елдің ЕЭҚ-ға толық мүше болуына деген күшін қайта жандандырды. АҚШ журналисі Сайрус Л. Сулцбергер Карамманлис Нью-Йоркке Лорис Норстадты көріп, Грекияда өзінің басшылығымен күшті консервативті режим құру үшін АҚШ қолдауын алуға лоббилік жұмыс жүргізгенін мәлімдеді; Сулцбергер Норстадтың мұндай істерге араласудан бас тартқанын айтады. Сулцбергердің есебі, бұрынғы патшадан айырмашылығы, кінәлі адамдардың (Карамманлис пен Норстад) өмірінде берілді, тек оның және Норстадтың сөзіне сүйенді. 1997 жылы бұрынғы патша Сулцбергердің айыптауларын қайталап айтқан кезде, Карамманлис "бұрынғы патшаның мәлімдемелерімен айналыспаймын, өйткені олардың мазмұны да, көзқарасы да пікір білдіруге лайық емес" деді. Құлатылған патшаның Карамманлиске қарсы Сулцбергердің талаптарын қабылдауы солшыл бағытталған бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан, әдетте Карамманлисті сынап, "атақсыз" және "батыл" деп айыпталды. Осы уақытта бұрынғы патша Карамманлис жасаған жоспарлы төңкеріс теориясын қолдау үшін Сулцбергердің есебіне ғана сілтеме жасады және 1966 жылы Битсиоспен болған кездесу туралы есімдеме жасаған жоқ, ол екеуі де қайтыс болғаннан кейін ғана айтылды және жауап бере алмады. 1967 жылдың 21 сәуірінде полковник Джордж Пападопулос басқаратын офицерлер тобы конституциялық тәртіпті құлатып, төңкеріс жасады. Патша әскери тағайындалған үкіметті Грекияның заңды үкіметі ретінде қабылдады, бірақ сегіз айдан кейін хунтаны құлатуға бағытталған сәтсіз қарсы төңкеріс жасады. Константин мен оның отбасы елден қашқан.
Штазидің жалған ақпарат тарату науқаны
2001 жылы Шығыс Германияның құпия полициясы – Стазидің бұрынғы агенттері грек тергеуші журналистеріне Қышқы соғыс кезінде олар дәлелдерді жоғарылату операциясын ұйымдастырғанын, Карамманлисті төңкеріл жоспарлаған деп көрсету арқылы оның беделін түсіргенін мәлімдеді. Бұл шара, көрінетін бұрмалау науқаны болған. Операцияның орталық нүктесі Карамманлис пен корольдің бавариялық офицері Штраусс арасындағы жалған әңгіме болды деген күдік туды.
Метаполитеттер
1974 жылы түрік әскері Кипрге басып кіргеннен кейін әскери хунта құлап кетті. 1974 жылдың 23 шілдесінде президент Федон Гизикис ескі саясаткерлердің, соның ішінде Панагиотис Канелопулос, Спирос Маркезинис, Стефанос Стефанопулос, Евангелос Аверофф және басқалардың кеңесін шақырды. Кеңеске қарулы күштердің басшылары да қатысты. Күн тәртібінде елді сайлауға бастап жетектейтін ұлттық бітім үкіметін тағайындау мәселесі тұрды. Бұрынғы премьер-министр Панагиотис Канелопулос жаңа уақытша үкімет басшысы ретінде ұсынылды. Ол 1967 жылы диктатура тарапынан қызметтен алынған уақытша премьер-министр және Пападопулос пен оның ізбасарын бірнеше рет сынаған көрнекті саясаткер болды. Кипрдің солтүстігінде әлі де қаһарлы шайқастар жүріп жатқанда, грек халқы барлық ірі қалаларда көшелерге шығып, Кипрдегі соғыс Эгей теңізіне тарамас бұрын хунтаның биліктен бас тарту шешімін тойлады. Карамманлис уақытша президент Федон Гизикистің басшылығымен премьер-министр болып ант берді. Гизикис 1974 жылдың желтоқсанына дейін билікте қалды, себебі жаңа конституция қабылданатынша заңдық үзіліссіздікті сақтау қажет болды. Кейіннен ол сайланған президент Михаил Стасинопулоспен алмастырылды. Метаполитефсидің тұрақсыз алғашқы апталарында Карамманлис жаңа төңкеріс болуынан сескеніп, эсминец күзеткен яхтада ұйықтауға мәжбүр болды. Карамманлис Кипр дағдарысы бойынша соғысқа дейін жеткен Грекия мен Түркия арасындағы шиеленісті дипломатиялық жолмен басуға тырысты. Женевада өткен екі мәртелікті конференцияда, грек үкіметін Георгий Маврос ұсынды, бірақ 1974 жылдың 14 тамызында Түркияның толыққанды басып кіруі мен Кипрдің 37 пайызын оккупациялауын тоқтату мүмкін болмады. Наразылық ретінде Карамманлис елді НАТО-ның әскери блогынан шығарып, 1980 жылға дейін одан тыс қалды. Әскери биліктен көппартиялық демократияға өту процесі сәтті аяқталды. Метаполитефси кезеңінде Карамманлис азамат соғысынан бері тыйым салынған Грекия Коммунистік партиясын (ККП) заңдастырды. Көптеген адамдар коммунистік партияны заңдастыруды саяси келісім мен жақындасудың белгісі деп есептеді. Сонымен қатар ол барлық саяси тұтқындарды босатып, хунтаға қарсы саяси қылмыстарды кешірді. Келісімді жалғастыра отырып, ол диктатураның қолдаушыларын және тағайындалғандарды үкіметтік бюрократиядағы лауазымдарынан алып тастауға сақтықпен қарады және полковниктер режимі құлағаннан кейін төрт ай өткен соң, 1974 жылдың қарашасында еркін сайлау өтетінін жариялады.
Грекия республикасы бойынша референдум
Голлистік принциптердің ықпалымен Карамманлис консервативті «Жаңа демократия» партиясын құрды және 1974 жылғы сайлауда рекордтық 54,4% дауыс жинап жеңіске жетті (қазіргі грек тарихындағы ең ірі сайлау жеңісі), үлкен парламенттік көпшілікті иеленді және премьер-министр болып сайланды. Сайлаудан кейін көп ұзамай 1974 жылы монархияны жою және Грек Республикасын құру жөніндегі референдум, 1975 жылы телеарнада көрсетілген бұрынғы диктаторлардың (үлкен мемлекеттік қасаздық және бүлік жасағаны үшін өлім жазасына кесілген, бірақ кейін өмір бойына бас бостандығынан айырылған) сот процесі (Грек хунтасының соттары) және жаңа Конституцияны әзірлеу жұмыстары жүргізілді. 1977 жылы «Жаңа демократия» партиясы тағы да сайлауда жеңіске жетті, ал Карамманлис 1980 жылға дейін премьер-министр қызметін атқаруын жалғастырды. Оның үкіметтерінің сыртқы саясаты, соғыстан кейін алғаш рет АҚШ, КСРО және Үшінші әлем елдері арасындағы көп полюстік тәсілді қолдады; бұл саясатты оның ізбасары Андреас Папандреу да жалғастырды. Карамманлис премьер-министрлік қызметі кезінде оның үкіметі банк және көлік саласын қоса алғанда, бірнеше салаларда кең ауқымды ұлттандыру шараларын жүзеге асырды. Карамманлис жүргізген экономикалық мемлекеттік саясаты, ірі мемлекеттік секторды дамытуға бағытталғандығы үшін көптеген адамдар тарапынан әлеуметтік мания деп сипатталды.
Грекияның Еуропалық Қоғамдастықтарға қосылуы
1979 жылы Еуропалық экономикалық қауымдастықпен (қазіргі Еуропалық Одақ) қосылу шартына қол қойғаннан кейін, Караманлис премьер-министрліктен бас тартып, 1980 жылы Парламент тарапынан Республика Президенті болып сайланды. 1981 жылы ол Грецияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа онінші мүше ретінде ресми түрде қабылдануын қамтамасыз етті. Ол 1985 жылға дейін қызмет етті, содан кейін отставкаға кетіп, оның орнын Кристос Сарцетакис басты. 1989 жылғы саяси дағдарыс және сол дәуірдегі саяси поляризация кезінде оның айтқан сөзі кеңінен танылды: "Грекия – аяқсыз дау-дамағлға айналды". 1990 жылы ол консервативті парламенттік көпшілік (сол кездегі премьер-министр Константинос Мицотакистің консервативті үкіметі кезінде) тарапынан қайтадан президент болып сайланды және 1995 жылға дейін қызмет етті, содан кейін оның орнын Костис Стефанопулос иеленді.
Кейінгі өмірі
Карамланлис 1995 жылы 88 жасында зейнеткерлікке шықты, 5 парламенттік сайлауда жеңіске жетіп, 14 жыл премьер-министр, 10 жыл Республика Президенті қызметін атқарды және барлығы 60 жылдан астам уақытын белсенді саясатқа арнады. Демократияға жасаған ұзақ жылғы қызметі мен Еуропалық Одақтың алғашқы кезеңдерінен бастап еуропалық интеграцияның негізін қалаушы болғаны үшін Карамланлис 1978 жылы Еуропаның ең беделді сыйлықтарының бірі – Карлшпрейз сыйлығымен марапатталды. Ол өзі құрған және қаржылаған консервативті саяси-талдау орталығы – Константинос Карамланлис қорына өз мұрағаттарын тапсырды. Карамланлис 1998 жылы 91 жасында аурудан кейін дүние салды. Карамланлис 1951 жылы белгілі саясаткер Панагиотис Канеллопулостың тума қызы Амалия Мегапаноу Канеллопулоға (1929–2020) үйленді. Олар 1972 жылы Парижде ажырасып, балалары болмады. Карамланлис өмірінің соңына дейін баласыз болды.
Мұра
Карамманлис Грекияның (1955–63 жж.) қарқынды экономикалық өсуінің алғашқы кезеңін басқарғаны және Грекияның Еуропалық Одаққа мүшелікке сәтті үміткерлігін іске асырудағы басты тұлға болғаны үшін жоғары бағаланды. Оның қолдаушылары оны харизматикалық Этнорх (Ұлттық көшбасшы) деп құрметтеді. Оның кейбір солшыл оппозициясы оны оңшыл "мемлекеттік емес" топтарды қолдаған деп айыптады, олардың мүшелері ERE және Папандреудің Орталық одақ партиясы арасындағы сайлау кезеңінде Via kai Notheia (Зорлық-зомбылық және жемқорлық), яғни, алаяқтықтар жасады және Грегорис Ламбракистің қазасына кінәлі деп есептеледі. Карамманлисқа кейбір консервативті оппозициясы 1970-ші жылдардағы социалистік экономикалық саясатын сынады, оған Олимпиада әуе компаниясы мен Эмпорики банкін мемлекеттік меншікке алу және ірі мемлекеттік сектор құру кірді. Анже С. Влахос 1974 жылғы Кипр дағдарысын басқарудағы шешімсіздігі үшін Карамманлисті сынады, бірақ сол кезде ол Түркиямен толыққанды соғыстың алдын алуға табысты түрде қол жеткізгені барлық тараптан мойындалды. Карамманлис метаполитефси кезеңінде демократияны табысты қалпына келтіргені және коммунистік партияны заңдастыру және Грекияда парламенттік демократия жүйесін орнату арқылы екі үлкен ұлттық бөліністі жазып, біріктіргені үшін танымал. Оның хунта сот процесінде хунтаны сәтті қудалауы және хунта басшыларына қатаң жазалар тағайындауы армияға конституциялық құқық бұзушылықтарынан қол сұғарған кезең аяқталғанын көрсетті. Оның інісі Костас Карамманлис кейін Жаңа демократия партиясының (Nea Demokratia) басшысы және 2004 жылдан 2009 жылға дейін Грекияның премьер-министрі болды. Тағы бір інісі, сондай-ақ Костас Карамманлис, 2019 жылдан 2023 жылға дейін инфрақұрылым және көлік министрі қызметін атқарды.
Құрметтеулер
2005 жылғы 29 маусымда Геродос Аттикустың Одеонында Константинос Карамманлистің грек мәдениетіне қосқан үлесіне арналған аудиовизуалды құрмет көрсетілді. Джордж Ремундос режиссерлік жұмысын жүзеге асырды, ал Ставрос Xarhakos музыканы таңдап, дирижерлік етті. «Мәдени естеліктер» деген атпен өткен шараны Константинос Г. Карамманлис қоры ұйымдастырды. 2007 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай бірнеше іс-шаралар ұйымдастырылды.