Кіріспе
Үй жануарларына арналған мал азығы
Үй жануарларына арналған мал азығы – үй жануарларының тамақтануына арналған мал азығы. Әдетте, ол жануарлар дүкендері мен супермаркеттерде сатылады және әдетте ит азығы немесе мысық азығы сияқты жануардың түріне қарай арнайы болады. Жануарларға қолданылатын еттің көп бөлігі адамдарға арналған азық өнеркәсібінің қосалқы өнімі болып табылады және "адамдық сападағы" деп есептелмейді. 2019 жылы әлемдік үй жануарларына арналған азық нарығы 87,08 миллиард АҚШ долларына бағаланды және 2024 жылға қарай 113,2 миллиард АҚШ долларына жетеді деп күтілуде. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, үй жануарларына арналған азық нарығында бес ірі компания басымдық танытады: Mars, Inc., Nestle Purina Petcare, J. M. Smucker, Hill's Pet Nutrition, Inc. (Colgate Palmolive меншігінде) және Blue Buffalo Co. Ltd (General Mills меншігінде). Mars компаниясы үй жануарларына арналған азық өнеркәсібінде жетекші болып табылады және жыл сайын жануарларды күту өнімдерінен шамамен 17 миллиард доллар табыс табады. Үй жануарларына арналған азықтың онлайн сатылымы артып, осы өсімге үлес қосуда. АҚШ-та онлайн сату 2015 жылы 15 пайызға өсті. Әлем бойынша 2013 және 2018 жылдар аралығында онлайн сатып алынған үй жануарларына арналған азықтың орташа жылдық өсу қарқыны 25%-дан асты. АҚШ үй жануарларына арналған азыққа жұмсалатын қаражат бойынша әлемде көш бастап тұр.
Тиімділік пен тұрақтылық
Көптеген үй жануарларына (әсіресе мысықтар мен иттерге) ет жейтін тағамдар берілуі, әлемдегі ет пен балықтың шамамен бестен бір бөлігін пайдалануға алып келеді, соның салдарынан үй жануарларына арналған тамақ өндірісінің климаттың өзгеруіне, басқа да экологиялық әсерлеріне және жерді пайдалануға тигізетін әсері маңызды мәселе болып табылады. 2023 жылғы шолу көрсеткендей, үй жануарларының (иттер мен мысықтардың) денсаулығына кері әсер етпейтін, тұрақтырақ вегетариандық диеталар жеткілікті. Сондай-ақ, жәндіктерге негізделген үй жануарларына арналған тамақтар туралы зерттеулер де жүргізілуде. Қазіргі кездегі үй жануарлары тағамдарының өмірлік циклын талдау, мысықтар мен иттерге арналған ылғалды тағамдардың құрғақ тағамдарға қарағанда әсері зор екенін көрсетеді. Бұған қоса, "тағамның өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде – құрамын жасаудан бастап, ингредиенттерді таңдау, өндіріс процестері" және тағы да басқаларында жақсартуға мол мүмкіндіктер бар. Statista мәліметтері бойынша, 2018 жылы шамамен 470 миллион ит және 370 миллион мысық болған. 2022 жылдан бастап үй жануарларының саны арту тенденциясы байқалады. Ірі балықтарға немесе лоуш, сымбалық сияқты түбінде тамақтанатын түрлерге көбінесе тез батып кететін гранулалар қолданылады. Кейбір балық тағамдарына бета-каротин немесе жыныс гормондары сияқты қоспалар қосылады, олар әсемдік балықтарының түсін жасанды түрде күшейтеді.
Құс азығы
Құс азықтары құс қоректерінде де, үй құстарын тамақтандыру үшін де қолданылады. Олар әдетте түрлі тұқымдардан құралады. Бірақ, барлық құстар тұқым жемейді. Нектар (негізінен қантты су) шақшықтарды тартады.
Мысық тағамы
Мысықтар міндетті түрде ет жейтін жануарлар, бірақ көптеген коммерциялық мысық азықтарында жануарлар және өсімдік материалдарымен қатар витаминдер, минералдар және басқа да қоректік заттар да болады. Мысық азығы мысықтардың ерекше тағамдық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған, әсіресе таурин аминқышқылына ерекше назар беріледі, себебі мысықтар таурин жетіспейтін тағаммен дұрыс дамымайды. Мысық азығындағы тауриннің оптималды деңгейін Waltham Pet Nutrition Centre анықтаған.
Ит тағамы
Иттерге қандай тамақ дұрыс екені туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір адамдар иттердің мыңдаған жылдар бойы адамдарынан қалған тағамдармен жақсы өмір сүргенін, ал коммерциялық ит азықтарында (ол тек соңғы ғасырда ғана пайда болды) нашар сапалы ет, қоспалар және иттерге зиянды басқа да ингредиенттер бар дейді, немесе коммерциялық азықтар олардың қоректік қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандырмайды. Көптеген коммерциялық брендтер ғылыми тамақтану зерттеулерінің нәтижелеріне сүйене отырып жасалған.
Шикі тамақтандыру
Шикі тамақтандыру – үй жануарларына, мысықтарға және басқа жануарларға негізгі құрамында пісірілмеген ет, жеуге жарамды сүйектер мен ішектерден тұратын диета беру практикасы. Шикі диетаға қолданылатын ингредиенттер әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір жануар иелері жануарларын тамақтандыру үшін үйде дайындалған шикі тамақтарды таңдайды, бірақ коммерциялық шикі тамақ диеталары да қолжетімді. Американдық ветеринариялық медицина қауымдастығы, Ұлыбритания ветеринариялық қауымдастығы және Канада ветеринариялық медицина қауымдастығы сияқты ветеринариялық қауымдастықтар үй жануарларына шикі ет беруден туындайтын жануарлар мен қоғамдық денсаулыққа қауіп төндіретінін ескертті және шикі тамақтандырудың айтылған пайдасын қолдайтын ғылыми дәлелдердің жоқтығын мәлімдеді. Шикі диетамен тамақтандыру практикасы азық-түлік арқылы жұғатын аурулар, зооноздық инфекциялар және қоректік теңсіздіктер қаупіне байланысты белгілі бір алаңдаушылықтарды тудырады. Иттерін шикі тамақпен тамақтандыратын адамдардың себептері көп, олардың ішінде мәдениет, денсаулыққа қатысты сенімдер, тамақтану және жануарлар үшін табиғи деп есептелетін нәрселер бар. Иелері шикі тамақпен тамақтандыруды жануарларына олардың жабайы, ет жейтін бабаларымен байланыста болуға мүмкіндік береді деп санайды.
Канада
Канадада Канадалық ветеринариялық медицина қауымдастығының (CVMA) жануарлар азығын сертификаттау бағдарламасын сәтті өткен өнімдер, оған тамақтандыру сынағы кіреді, қаптамасында CVMA белгісін таңбалайды. Бағдарламаға қатысу ерікті болып табылады. Бағдарлама 2007 жылдың соңында тоқтатылды. Канадада өндірілген жануарлар азығы мемлекеттік реттеуге жатпайды. Дегенмен, импортталған жануарлар азығына қатаң қадағалау жүргізіледі.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақта үй жануарларына арналған азық-түліктерді Азық-түлік заңы арқылы Еуропалық Одақтың барлық аймақтарында біркелкі стандарттармен реттеу жүргізіледі. Үй жануарлары тағамында қолданылатын барлық ингредиенттер Еуроодақ талаптарына сәйкес адам тұтынуға жарамды болуы тиіс. Бірақ, ережелер бойынша, жануарлар тағамында қосалқы өнімдер болса, олар "адамға арналмаған" деп таңбалануы керек, тіпті егер мұндай қосалқы өнімдер адам тұтынуға жарамды деп танылған жануарлардан алынған болса да. Шикі үй жануарлары тағамы "тек үй жануарларына арналған" деп таңбалануы тиіс. Күнделікті тамақтандыруға арналған өнімдер "толық азық" немесе "толық үй жануарлары тағамы" немесе Еуроодақтың басқа тілдеріндегі эквиваленті деп таңбалануы керек. Аралық тамақтандыруға арналған өнімдер "қосымша азық" немесе "қосымша үй жануарлары тағамы" деп таңбалануы керек, ал күлдің құрамы 40%-дан жоғары өнімдер "минералды азық" деп таңбалануы керек. Ингредиенттер салмағы бойынша кемдеу ретімен тізімделеді. Комиссияның (ЕО) № 107/2013 қаулысымен Еуропалық Одақ консервіленген үй жануарлары тағамында меламиннің жаңа шекті деңгейлерін белгіледі. 2007 жылғы үй жануарлары тағамы дағдарысын жан-жақты зерттеу нәтижелеріне сәйкес, үй жануарлары тағамының банкаларында қолданылатын меламин тағамға өтуі мүмкін. Сондықтан, меламиннің көшіп кетуінің стандартты шекті деңгейі (SML) 2,5 мг/кг, азық-түлік және жем-шөп үшін, үй жануарлары тағамына да қолданыла бастады. Бұл шекті деңгей консервіленген ылғалды үй жануарлары тағамына "сатылған күйінде" қатысты қолданылады. Еуропалық Одақ бірыңғай қоректік талаптарды қолданбайды. FEDIAF (Еуропалық үй жануарлары азық-түлік өнеркәсібі федерациясы) деп аталатын өндірушілер комитеті, мүшелері басшылыққа алатын мысықтар мен иттерге арналған ұсыныстар жасайды.
2007 жылғы еске алулар
2007 жылдың наурыз айынан бастап көптеген мысық және итке арналған тағам брендтері кең көлемде қайтарылып алынды. Бұл шара 2007 жылдың ақпан айынан бастап Қытайдың бір компаниясынан алынған бидай глютені қосылған, көбінесе ылғалды үй жануарлары тағамын жеген жануарларда бүйрек жеткіліксіздігі туралы хабарларға жауап ретінде жасалды. Тұтынушылардан үш аптадан астам арыз келіп түскен соң, 2007 жылдың 16 наурызында Menu Foods компаниясы өз еркімен қайтаруды бастады, себебі компанияның жүргізген тестісінде сынаған жануарлардың арасында ауру мен өлім оқиғалары тіркелді. Содан кейін БАҚ-та бүйрек жеткіліксіздігінен жануарлардың өлімі туралы көптеген хабарлар тарады, және ластанған бидай глютенін алған басқа да бірнеше компаниялар да өз еркімен ондаған үй жануарлары тағамын қайтарып алды. Menu Foods компаниясы 50-ден астам итке арналған тағам брендін және 40-тан астам мысыққа арналған тағам брендін қайтарып алды. Nestlé Purina PetCare компаниясы "Alpo" "Prime Cuts in Gravy" өнімдерінің барлық өлшемдерін және түрлерін кері қайтарып алды. Кейбір компаниялар бұл жағдайдан зардап көрмеді және оны балама үй жануарлары тағамын сату үшін пайдаланды.
2021 жылғы қайта шақырулар
2021 жылдың қаңтар айының басында Midwestern Pet Food компаниясы 70-тен астам иттің өліміне және шамамен 80 иттің ауыруына себеп болған Sportmix өнімдерін қайтарып алды. АҚШ-та интернет арқылы сатылатын, мысықтар мен иттерге арналған тағамдар АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы тарапынан тағамда қауіпті деңгейде афлатоксин болу мүмкіндігіне байланысты тексерілуде. Индиана штатының Эвансвилл қаласында орналасқан Midwestern компаниясы, Оклахома штатындағы зауытында жасалған және құрамында жүгері бар, жарамдылық мерзімі 2022 жылдың 9 шілдесіне дейін немесе оған дейін болған барлық жануарларға арналған тағамдарын қайтарып алу шарасын кеңейтті.