Кіріспе

Тау жынысындағы сынық түрі

Жарық – тау жынысы қабатының немесе денесінің табиғи сынығы (жарық), онда сынық бетіне (жазықтығына) параллель көрінетін немесе өлшенетін қозғалыс жоқ ("Mode 1" сынығы). Жарықтар жеке-жеке кездесе алады, бірақ көбінесе жарық жиынтықтары мен жүйелері түрінде болады. Жарық жиынтығы – бұл бағыты, арақашықтығы және физикалық қасиеттері карта арқылы және талдау арқылы анықталатын, қатарлас, тегіс орналасқан жарықтардың тобы. Жарық жүйесі екі немесе одан көп қиылысатын жарық жиынтығынан тұрады. Жарықтар – геологиялық құрылымдардың ең көп таралған түрлерінің бірі, олар дерлік барлық тау жыныстарының ашылуында кездеседі. Олар сыртқы түрі, өлшемдері және орналасуы бойынша әртүрлі, және әртүрлі тектоникалық ортада кездеседі. Көбінесе, белгілі бір жарықтарды және олармен байланысты жарық жиынтықтарын тудырған кернеулердің нақты шығу тегі анық емес, түсініксіз және кейде даулы болуы мүмкін. Ең айқын жарықтар құмтас, әктас, кварцит және гранит сияқты жақсы біріккен, литифицирленген және жоғары қабілетті жыныстарда кездеседі. Жарықтар ашық сынықтар болуы мүмкін немесе әртүрлі материалдармен толтырылған болуы мүмкін. Шөгінді минералдармен толтырылған жарықтар тамырлар деп, ал қатып қалған магмамен толтырылған жарықтар бөгеттер деп аталады.

Геометрия бойынша

Бірлескендердің геометриясы – стереонеттер мен розалық диаграммаларда немесе тау жыныстарының ашық жатысында байқалатын бірлескендердің бағыты. Геометриялық тұрғыдан үш негізгі бірлескен түрі бар: жүйесіз бірлескендер, жүйелі бірлескендер және баған тәрізді жарықтар. Баған тәрізді жарықтар баған тәрізді құрылым, призмалық бірлескендер немесе призмалық жарықтар деп те аталады. Тұнбалы қабаттардағы баған тәрізді жарықтардың сирек кездесетін жағдайлары да хабарланған.

Құрылысы бойынша

Жарылыстар олардың пайда болу тегіне қарай тектоникалық, гидравликалық, эксфолиациялық, түсіру (босату) және салқындату түрлеріне жіктелуі мүмкін. Әр түрлі авторлар бірдей жарылыс жиынтықтары мен түрлері үшін келіспейтін гипотезалар ұсынған. Ал, бір жартастағы жарылыстар әр түрлі уақытта, әртүрлі жағдайларда қалыптасуы мүмкін.

Тектоникалық

Тектоникалық жарықтар – бұл жарық қабырғаларының салыстырмалы жылжуы оның жазықтығына перпендикуляр болатын, аймақтық немесе жергілікті тектоникалық деформацияға жауап ретінде тау жыныстарының хруптты деформациясы нәтижесінде пайда болатын жарықтар. Мұндай жарықтар бағытталған тектоникалық кернеудің әсерінен тау жынысы қабаттарының созылуы салдарынан, жоғары кезеңдік сұйық қысымы және бағытталған тектоникалық кернеу жағдайында тау жынысының созылуға төзімділігі шегінен асып кеткен кезде қалыптасады. Тектоникалық жарықтар көбінесе жергілікті бүктелу және жарылумен байланысты жергілікті тектоникалық кернеулерді көрсетеді. Тектоникалық жарықтар жүйелі емес және жүйелі жарықтар түрінде кездеседі, оның ішінде ортогональды және конъюгациялық жарықтар жиынтығы да бар.

Гидравликалық

Гидравликалық жарықтар, вертикальді гравитациялық жүктеме салдарынан кеуекті сұйықтық қысымының артуымен қалыптасады. Қарапайым тілмен айтқанда, шөгінділердің, жанартаулық немесе басқа материалдардың жиналуы, олардың осы қысымға жауап ретінде бүйірлей немесе тік бағытта қозғала алмауы себепті, жер асты сулары мен басқа сұйықтықтардың кеуекті қысымын арттырады. Бұл сонымен қатар, бұрыннан бар жарықтардағы кеуекті қысымның өсуіне алып келеді, бұл оларға ең төменгі басты кернеуге (тас созылатын бағыт) перпендикуляр тартылу кернеуін арттырады. Егер тартылу кернеуі ең кіші басты қысым кернеуінің мөлшерінен асып кетсе, тау жынысы серпілісті түрде бұзылады және осы жарықтар гидравликалық сыну деп аталатын процесте таралады. Гидравликалық жарықтар жүйелі емес және жүйелі жарықтар түрінде кездеседі, оның ішінде ортогональды және конъюгациялық жарықтар жиынтығы ретінде. Кейбір жағдайларда, жарықтар жиынтығы тектоникалық-гидравликалық гибрид болуы мүмкін.

Жүк түсіру

Жүк түсіру немесе босату жарықтары жер бетіне жақын жерде пайда болады, себебі қабатталған шөгінді тау жыныстарының көтерілуі мен эрозиясы кезінде олар жер бетіне жақындатылады; салқындағанда олар жиырылып, серпімді түрде босаңсызданады. Бұл кернеу тудырады, ол ақырында тау жынысының созылуға төзімділігінен асып, жарықтардың пайда болуына себеп болады. Жүк түсіру жарықтарының жағдайында, қысымдық кернеу бұрыннан бар құрылымдық элементтер (мысалы, қабаттану) бойымен немесе бұрынғы тектоникалық қысым бағытына перпендикуляр бағытта босатылады.

Фрактография

Бірлескен таралуды фрактография әдістері арқылы зерттеуге болады, онда таралу бағыттарын және кейбір жағдайларда басты кернеулердің бағытын анықтау үшін тікенектер мен қауырсын тәрізді ерекше белгілер қолданылады.

Қиып сыну

Кейбір буындарға ұқсас сынықтар іс жүзінде микрожаландар болып табылады. Олар созылу күшінен сынықтың тік жарылуының нәтижесінде емес, сынықтардың қиылысуы арқылы пайда болады, бұл сынық беттерінің бүйірлік қозғалысына әкеледі. Кесу сынықтары буындармен шатастырылуы мүмкін, себебі сынық беттерінің бүйірлік ығысуы сыртта немесе сынамада көрінбейді. Диагностикалық белгілердің болмауы немесе көзге көрінетін қозғалыс немесе ығысудың жоқтығы салдарынан оларды буындардан ажырату қиын болуы мүмкін. Мұндай сынықтар 60 градус бұрышта орналасқан жазық, параллель жиынтықтарда кездеседі және буындармен бірдей өлшемде және масштабта болуы мүмкін. Осының салдарынан, кейбір "қосылған буындық жиынтықтар" шын мәнінде кесу сынықтары болуы мүмкін. Кесу сынықтары буындардан сынық бетіне параллель қию қозғалысының нәтижесінде пайда болатын жылтырау жақтарының болуымен ерекшеленеді. Жылтырау жақтары – сынық беттеріндегі ойыстардағы ұсақ, нәзік тізбектер мен жоталар. Осылайша, буындар мұнай, гидротермальдық және жер асты суларының экономикалық және қауіпсіз игеруі үшін маңызды және осы ресурстарға қатысты қарқынды зерттеулердің нысаны болып табылады. Аймақтық және жергілікті буындық жүйелер кен құрайтын гидротермальдық сұйықтықтардың (көбінесе , , және Жердегі көптеген кен орындарын құрайтын NaCl) қыртыс ішінде қалай айналымға түскенін қатаң бақылайды. Осының нәтижесінде, олардың пайда болуын, құрылымын, хронологиясын және таралуын түсіну кен орындарын табу және тиімді игерудің маңызды бөлігі болып табылады. Соңында, буындар жиі топырақ пен тау жыныстарының механикалық қасиеттеріне (күші, деформация және т.б.) үлкен әсер ететін үзілістерді құрайды, мысалы, туннель, негіз немесе беткей құрылысында. Осы себепті, буындар геотехникалық инженерияның практикалық және зерттеу салаларында маңызды рөл атқарады.