Кіріспе
Орыс мнемонисі (1886–1958)
Соломон Вениаминович Шерешевский (Соломон Вениаминович Шерешевский; 1886 – 1 мамыр 1958), сонымен қатар 'Ш' ('Sh'), 'С. ', немесе Лурияның С. деп те белгілі, 1920 жылдары қызмет еткен кеңестік журналист және мнемонист болған. Ол Александр Лурияның "Мнемонист ақылы" (1968) атты жағдайы бойынша зерттеуінің нысаны болды.
Зерттеулер
Шерешевский көптеген психологиялық зерттеулерге қатысты, олардың көпшілігін невропсихолог Александр Лурия отыз жыл бойы жүргізді. Ол Луриямен 1920 жылдардың ортасында жұмыс кездесуінде жазба алмағаны үшін сөгіс алған оқиғадан кейін танысты. Барлық қатысушыларды (және өзінің басқалар мұны жасай алмайтынын түсінгендегі таңқалуын) таң қалдырды, ол сөзді сөзбе-сөз есіне түсіре алды. Өмірі бойы Шерешевскийге күрделі математикалық формулаларды, үлкен матрицаларды және тіпті бұрын ешқашан сөйлемеген шетел тілдеріндегі өлеңдерді жаттау міндеті жүктелді. Ол оларды бірнеше минуттың ішінде ең ұсақ бөлшектеріне дейін мінсіз жаттай алды. Лурия оның зерттеулерінің нәтижесінде Шерешевскийде бес түрлі синестезияның ерекше күшті түрі бар екенін анықтады, онда бір сезімнің тітіркенуі басқа барлық сезімдерде реакция тудырады. Мысалы, Шерешевский музыкалық дыбыс естісе, бірден түс көретін, жанасу дәм сезімін қоздыратын және әр сезім үшін осылай болатын. Жоғарыдағы цифрларға сәйкес келетін суреттер тізімі синестезияның (немесе идеостезияның) бір түрі – ординарлық тілдік персонификацияға ұқсас, бірақ сонымен қатар сандардың пішінін құру деп аталатын жақсы белгілі мнемоникалық техникамен байланысты, онда жатқа айтушы цифрларға физикалық ұқсас кескіндер жасайды. Лурия Шерешевскийдің табиғи қабілетін және "S" сипаттаған локустар әдісі және сандар пішіні сияқты жатқа айту техникаларын нақты ажыратпады. Шерешевский сонымен қатар денесінің қасақана емес (автономды) функцияларын бақылай алатынын көрсеткен тәжірибелерге қатысты. Ол демалыс кезіндегі пульсі 70-72 болса, оны 100-ге дейін көтеріп, кейін 64-66 тұрақты деңгейге дейін төмендетуге қабілетті болды. Мұны қалай жасай алатынын сұрағанда, ол жаңа ғана пойыз кеткенін көріп, оның соңынан жүгіріп бара жатқанын немесе ұйықтауға тырысып, төсекте мүлдем қозғалмай жатқанын "көргенін" айтты. Шерешевский сол қолының температурасын 1,5 градусқа төмендетіп, оң қолының температурасын 2 градусқа көтере алды. Ол мұны жасау үшін оң қолымен ыстық пешке тиіп, сол қолымен мұзды ұстап тұрған жағдайды "көргенін" мәлімдеді. Шерешевский сондай-ақ, басқа біреудің оны сезініп жатқанын көзге елестетіп, оның ауырсынуын көріп, ауырсынудан құтыла алатынын айтты. Ол: "Есіңізде болсын, бұл мені емес, оны мазалайды. Мен ешқандай ауыртпалық сезінбеймін", – деді. Алайда, Лурия бұл теорияны тексерген жоқ. Сонымен қатар, Шерешевский өзін және басқаларды аурудан емдей алатынын мәлімдеді. Лурия мұны "жай ғалым емес ойлау" деп есептеді.
The above list of images for digits is consistent with a form of synesthesia (or ideasthesia) known as ordinal linguistic personification but is also related to a well known mnemonic technique called the number shape system where the mnemonist creates images that physically resemble the digits. Luria did not clearly distinguish between whatever natural ability Shereshevsky might have had and mnemonic techniques like the method of loci and number shapes that "S" described. Shereshevsky also participated in experiments in which he showed that he had control over his body's involuntary (autonomic) functions. From a resting pulse of 70–72, he was able to increase it up to 100 by and decrease it to a steady 64–66. When asked how he could do this, he replied that he would either "see" himself running after a train that has just begun to pull out or by "seeing" himself lying in bed perfectly still while trying to fall asleep. Shereshevsky was also able to simultaneously raise the temperature of his right hand by 2 degrees while lowering the temperature of his left hand by 1.5 degrees. Once again, he stated that to do this, he simply "saw" a situation in which his right hand was touching a hot stove while his left hand was grasping a cube of ice. Shereshevsky also claimed to have been able to avoid pain by imagining that someone else was experiencing it and watching the other man experience it. As he described, "It doesn't hurt me, you understand, but 'him.' I just don't feel any pain." This, however, was never tested by Luria. Additionally, Shereshevsky claimed to be able to cure himself and others of sickness by imagining that the problem went away. This was dismissed by Luria as "naive magical thinking."
Қиындықтар
Шерешевскийдің белсенді қиялы болды, бұл оған пайдалы мнемоника құруға көмектесті. Ол өзінің жағдайының көбінесе қажетсіз және назарды алаңдататын бейнелер мен сезімдер тудыратынын айтты. Ол мағынасы тура мағынасынан өзгеше мәліметтерді жаттау және "өте өзгермелі" деп есептейтін бет-әлпеттерді тану қиындықтарымен күресті. Кейде ол оқуда да қиналатын, себебі жазылған сөздер оған алаңдататын сезімдер оятатын. Шерешевскийдің де сөздің дыбысы оның мағынасына сай келмегенде қиындықтары болды. Мысалы, ол "svinya" ("шошқа") сөзін өте әдемі және талғамды деп санайтын, бұл шошқаның сипаттамасына үйлеспейтін, ал идиш тіліндегі "khazzer" ("аналық шошқа") сөзі оған әлдеқайда қатал әсер етіп, "майлы қарны, кепкен сазбен жабысқан дөрекі терісі" туралы ой тудыратын. Оның жады өте күшті болғандықтан, ондаған жылдар бұрын болған оқиғалар мен тәжірибелерді ең ұсақ бөлшектеріне дейін еске түсіре алатын. Өзінің қабілеттерін ашқаннан кейін ол мнемонист ретінде танымал болды, бірақ бұл оның санасында шатасу тудырды. Ол тіпті жазып алғандарын қағазға жазып, сосын өртеп жіберіп, сөздерді күлдің арасында көріп, оларды ұмытуға тырысты. Кейінгі мнемонистер бұл ұзақ мерзімді жадқа сақтау үшін менталисттер қолданатын тәсіл болуы мүмкін деп болжады. Соңғы жылдары ол жадынан аңсап, қалау арқылы фактілерді ұмыта алатынын түсінген, бірақ Лурия бұл мәселені тікелей тексерген жоқ.
Shereshevsky also had problems when the sound of a word didn't match its meaning. For example, he believed the word svinya ("pig") to sound very fine and elegant, which to him, didn't fit the description of a pig, whereas the Yiddish khazzer ("sow") had a much harsher sound to it that made him think of "a fat greasy belly, a rough coat caked with dried mud." His memory was so powerful that he could still recall decades old events and experiences in the smallest details. After he discovered his own abilities, he performed as a mnemonist; but this created confusion in his mind. He went as far as writing things down on paper and burning it, so that he could see the words in cinders, in a desperate attempt to forget them. Some later mnemonists have speculated that this could have been a mentalist's technique for writing things down to later commit to long term memory. Reportedly, in his late years, he realized that he could forget facts with just a conscious desire to remove them from his memory, although Luria did not test this directly.
Мәдениетте
Кристофер Дойлдің "Сөздермен алыста" фильмі негізгі шабытты Лурияның Шерешевский өмірін сипаттауынан алды. Роберт Фергюсонның "The Memory Man" атты BBC радиоспектаклі Лурияның "Мнемонист ақылы" кітабы негізінде жазылған. Тед Чиангтың "Фактының шындығы, сезімнің шындығы" туындысында Соломон Шерешевскийдің керемет жадысы туралы айтылады. Д. В. Грегоридің "Естен кеткен адамның естеліктері" пьесасының Алексей кейіпкері Шерешевскийдің өміріне негізделген.