Кіріспе

Ежелгі гректер қолданған қолға ұсталатын арбалет – гастрафетис (γαστραφέτης), сондай-ақ "құрсақ садағы" немесе "құрсақтан атушы" деп те аталады. Бұл қолға ұсталатын арбалетті грек жазушысы Ирон Александрийский б.з. 1-ғасырындағы "Белопеика" еңбегінде сипаттаған. Ол бұл сипаттаманы атақты грек инженері Ктезивийдің (шамамен 285–222 ж.б.з.б.) еңбектерінен алған. Ирон гастрафетисті кейінгі катапульттің алдағысы деп санайды, осылайша оның ойлап табылуы шамамен б.з.б. 420 жылға дейін белгісіз уақытта болғандығын көрсетеді. Кейінгі римдік және ортағасырлық арбалеттерден өзгеше, бұл қарудың ісін кернеу үшін жіпті жоғары тартып бағдарламау керек еді, керісінше, сырғымалы механизмді төмен итеру арқылы жасалатын.

Сипаттама

Гастрафеттердің едәуір толық сипаттамасы мен суреті Геронның «Белопеика» (Ежелгі грек тілінде Βελοποιικά, ағылшын тілінде аудармасы: «Жебе жасау туралы») еңбегінде кездеседі, бұл сипаттама б.з.д. III ғасырындағы инженер Ктесибийдің есебінен алынған. Қару құрама садақпен қоздырылған. Оны қолдану үшін, қолданушының асқазан бөлігін қарудың артқы жағындағы ойысқа жайғап, төмен басу қажет еді. Осылайша, садақшы тек бір қолын ғана пайдаланғандағы қарапайым садақтан гөрі әлдеқайда көп энергия жинауға мүмкіндік туады. Суреттер немесе археологиялық қазбалар арқылы нақты дәлелдер жоқ, бірақ Геронның сипаттамасы өте егжей-тегжейлі болғандықтан, заманауи мамандар қаруды қайта жасауға мүмкіндік алды. Кейбір авторлардың пікірінше, гастрафеттің өлшемдері қандай да бір тіреу құрылғысын қажет етуі мүмкін. Гастрафеттердің үлкен түрі – оксибельдер, олар қамалдарды қоршау кезінде қолданылды. Кейіннен олар ертедегі баллисталармен ығыстырылды, ал баллисталар өз кезегінде кішірек нұсқаларға айналып, гастрафеттерді де толықтай алмастырды.

Күні

Е. В. Марсденнің ұзақ жылдар бойы басым болған пікірінше, гастрафета б.з.б. 399 жылы Сиракузалық Дионисий I жинаған грек шеберлерінің тобымен ойлап табылды. Дегенмен, соңғы зерттеулер тарихшы Диодор Сицилийдің (шамамен б.з.б. 1 ғасыр) гастрафетаны есімдерімен атамағанын, бірақ "катапельтикон" – механикалық жебе атуға арналған катапультаның ойлап табылуын айтқанын көрсетті. Герон өз еңбегі "Белопеика"сында катапельтикон сияқты тұрғызылған механикалық артиллерияның алдыңғы қолда ұсталған гастрафетадан шабыттанғанын мәлімдейді, сондықтан қолмен ұсталған арбалеттер грек соғысына б.з.б. 399 жылдан бұрын белгілі бір уақытта енген болуы керек. Гастрафетаның екі жетілген түрі белгілі бір Зопиросқа жатқызылады. Бұл Зопирос, әлде кем Пифагордың Таранто қаласынан шыққан инженері болуы мүмкін. Ол тұраққа орнатылған садақ машиналарын б.з.б. 421 және 401 жылдар аралығында Кума және Милет қалаларын қоршау кезінде жасаған болуы мүмкін, сонымен гастрафетаның алғашқы нұсқасы осыған дейін белгілі болған.

Басқа да ежелгі садақ

Гастрафеттерден басқа, ежелгі әлемде кейінірек ортағасырлық арбалетке ұқсас, қолмен ұсталатын механикалық қарулардың әртүрлі түрлері белгілі болды. Нақты терминология ғылыми пікірталас нысаны болып табылады. Грек және рим авторлары, Вегеций (шамамен 4 ғасыр) сияқты, жебе атуға арналған қарулардың, мысалы, аркубалиста мен манубалистаның, сәйкесінше, хейробаллистраның қолданылуын жиі атап көрсетеді. Көптеген ғалымдар осы терминдердің бірі немесе бірнешеуі қолға ұсталатын механикалық қаруды білдіретініне келіседі, бірақ олардың соңғы кезде табылған Ксантан сияқты иілгіш садақ немесе бұрылу арқылы жұмыс істейтіні туралы пікірлер әртүрлі. Рим қолбасшысы Ариан (шамамен 86 – 146 жылдар) өзінің «Тактика» еңбегінде рим атты әскерінің ат үстінен қолға ұсталатын механикалық қарудан оқ ату жаттығуларын сипаттаған. Римдік Галлиядағы мүсіндік бейнелерде аң аудару көріністерінде арбалеттердің қолданылуы бейнеленген. Біздің заманымыздың 2 ғасырына жататын бұл үлгілер кейінірек ортағасырлық арбалетке, оның ішінде әдеттегі бекіткіш механизмге ерекше ұқсайды. Олардың иілгіш пішініне қарағанда, олар композиттік садақтар болған.