Эдгар Сенгие: Манхэттен жобасы үшін уран тапсырған белгілі шахтер директоры

Кіріспе

Бельгиялық тау-кен директоры (1879–1963)

Эдгар Эдуард Бернард Сенжиер (9 қазан 1879 – 26 шілде 1963) – бельгиялық тау-кен инженері және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгиялық Конгода жұмыс істеген Union Minière du Haut Katanga тау-кен компаниясының директоры. Сенжиер американдық үкіметке Манхэттен жобасы үшін қажетті уранның көп бөлігіне қол жеткізуге көмектескені үшін танымал, оның көп бөлігі оның алдын ала көруінің арқасында ықтимал жаудың қолына түспеуі үшін қорға сақталғандықтан Стейтен аралындағы қоймада сақталған болатын. Осы әрекеттері үшін ол Америка Құрама Штаттары үкіметінен "Еңбекке лайықтылық" медалін алған алғашқы американдық емес азамат атанды.

Ерте өмір

Кортрейкте туған Сенжиер 1903 жылы Лёвен университетінде тау-кен инженері дипломын алып, 1911 жылы Бельгия Конгосындағы Катанга провинциясындағы мыс кендерін игеруді бастаған Union Minière du Haut Katanga (UMHK) компаниясына қосылды. UMHK-ның иелігі Бельгияның Société Générale de Belgique инвестициялық компаниясы мен Бельгия Конгосы үкіметіне бірлесіп тиесілі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың мамыр айында, сол кезде Société Générale және UMHK директорлары болған Сенжир, ағылшын химигі сэр Генри Тизардтан уранның мүмкіндіктерін білді. Тизард оны ескертіп, егер бұл материал жаудың қолына өтсе, "сіздің және менің елдерімізге апат әкелуі мүмкін нәрсе" екенін айтты. Ұзақ өтпей, Фредерик Жолио Кюри басқаратын француз ғалымдары тобы Сенжиерге уранды бөлу арқылы бомба жасауға қатысуға дайын екенін сұрады. Ол қажетті кенді беруге келіссе де, Францияның Германия тарапынан басылып алуымен жоба сәтсіз аяқталды. Сенжир уранның, бұрын пайдаланбастан сақталған қосалқы өнімнің, соғыс уақытында маңызды ресурс бола алатынын түсінді. Уран 1915 жылы Шинколобведе табылып, 1921 жылы өндіріле бастады. Шинколобве кенінің құрамы өте бай болды (65%-ға дейін уран қамтыды); салыстыру үшін, Канада кенінде тек 0,02% уран болды. 1940 жылдың қыркүйегінде Сенжир Африкадағы уран қорының жартысын – шамамен 1050 тоннаны – құпия түрде Нью-Йоркке жөнелтуге бұйрық берді. Соғыс басталғанда Сенжир өзі Нью-Йоркке барып, содан бастап Union Minière компаниясының бүкіл әлемдік операцияларын басқарды. Алғашқыда UMHK-ның уран қоры Стейтен-Айлендтегі қоймада сақталды.

Манхэттен жобасы

1942 жылдың қыркүйегінде подполковник Кеннет Николс Нью-Йорктегі кеңсесінде Сенжиермен кездесті. Николсқа Манхэттен жобасының басшысы, генерал Лесли Гроувз, уран табуды тапсырған. Ол Union Minière компаниясы уран кенін жеткізе ала ма деп сұрады, ал Сенжиердің жауабы тарихқа енді: "Кенді қазір алуға болады. Ол Нью-Йоркте, мың тонна. Мен сіздің келуіңізді күтіп отырдым". Николс кен туралы АҚШ Мемлекеттік департаментінен және Луи Розеннен естіген, бірақ оның мөлшеріне таң қалды: 1200 тонна, оның 100 тоннасы дереу Канадаға, Онтарио штатының Порт-Хоуп қаласындағы Eldorado Mining and Refining компаниясына жіберілді. Николс пен Сенжиер келісімшарт жасады, ал Стейтен-Айлендтегі қорлар АҚШ Армиясына берілді. Тизард оған бірнеше жыл бұрын уранның мүмкіндіктері туралы айтқандықтан, Сенжиер Николстың оның кен орындары туралы сұрауға неліктен келгенін сезген. Ол туралы Николс 1965 жылы журналист Стефан Груффпен «Манхэттен жобасының дауыстары» сұхбатында кеңінен түсіндірді. 1962 жылы Манхэттен жобасы туралы «Now It Can Be Told» кітабында Гроувс: «Бельгиялық болғандықтан Сенжиер одақтастардың жеңісінің абсолютті қажеттілігін толық түсінген» деп жазды. Николс Сенжиердің ниеттерін сұрағанда: «Шинколобве» кені 1937 жылдан бері жабылып, тозығы жеткен және су басқан. АҚШ Армиясы өз инженерлік корпусынан бір отрядты кенді қалпына келтіру, Леопольдвиль мен Элизабетвильдегі әуежайларды кеңейту және Конго өзеніндегі Матади қаласында порт салу үшін жіберді. Армия сондай-ақ Шинколобведегі қалған кенді (3000 тонна) сақтап, АҚШ-қа жіберді. 1987 жылы жарық көрген «Троицаға жол» кітабында Николс былай деп жазды: «АҚШ, Ұлыбритания және Бельгия арасындағы келісім 10 жылға созылды және соғыс аяқталғаннан кейін де жалғасты. Уран туралы келісімдер Бельгияның соғыстан кейін экономикасын салыстырмалы түрде оңай қалпына келтіруін түсіндіреді, себебі елдің ірі қаржы державаларына қарызы болған жоқ».

In September 1942, Lieutenant Colonel Kenneth Nichols met Sengier in his New York office. Nichols had been ordered to find uranium by the head of the Manhattan Project, General Leslie Groves. He asked if the Union Minière could supply uranium ore, and Sengier's answer became history: "You can have the ore now. It is in New York, a thousand tons of it. I was waiting for your visit." Nichols had heard of the ore from the State Department and Louis Rosen, but was surprised at the amount: 1,200 tons, of which 100 tons was to go to Canada immediately for refining by Eldorado Mining and Refining in Port Hope, Ontario. Nichols and Sengier negotiated a contract, and the Staten Island stockpile was transferred to the United States Army. Since Tizard had informed him about uranium's potential a couple of years earlier, Sengier had a pretty good idea why Nichols had shown up to inquire about his ore deposits, something Nichols elaborated on during a 1965 Voices of the Manhattan Project interview by the journalist Stephane Groueff:

In his 1962 book about the Manhattan Project, Now It Can Be Told, Groves wrote that "as a Belgian, Sengier appreciated fully the absolute necessity of an Allied victory." Nichols, when questioned about Sengier's motives, stated:

The Shinkolobwe mine had been closed since 1937, and had fallen into disrepair and flooded. The United States Army sent a squad from its Corps of Engineers to restore the mine, expand the aerodromes in Léopoldville and Elisabethville, and build a port in Matadi, on the Congo River. The army also secured the remaining ore (3000 tons) in Shinkolobwe, which was shipped to the United States. In his 1987 book, The Road to Trinity, Nichols wrote:

The agreement between the United States, the United Kingdom, and Belgium lasted 10 years and continued after the war. The uranium agreements in part explain Belgium's relative ease in rebuilding its economy after the war, as the country had no debt with the major financial powers.

Жеке өмір

Джон Гунтер өзінің "Африканың ішінде" атты кітабында Сэнгиерді "біраз бойлы, сәл тоқсыл, ақшыл терілі, ақ қолды, жылтыр ақ шашы бар және өте ұқыпты қырқылған күміс мұрты бар" деп сипаттады, сондай-ақ ол "іскерлікте үлкен жетістікке жеткен адамның жұмысы аяқталғаннан кейін туатын жағымды мейірімділік сезімін сыйлайды" деді. Николс 1942 жылы Сэнгиермен алғаш рет кездескенін былай еске алды: "Ол кезде ол алпыстың басында болды, және ол маған әрқашан өте ақ адам болып көрінді. Біршама тоқ, шашы сирек" және "өте ақ беті" болды, сондай-ақ ол "өте тікелей адам" еді, бірақ "сонымен бірге әдепті де". Эдгар Сэнгиер 1949 жылға дейін Société Générale және Union Minière директорлары болып қызмет етті. Ол 1960 жылға дейін компанияның басқармасында болды, содан кейін Канн қаласында зейнетке шықты, ол 1963 жылы қайтыс болды.

Тану

1946 жылы Сенжиер АҚШ-қа оралды және Вашингтондағы кеңсесінде өткен жеке шарада генерал Гроувз оған Одақтастардың жеңісіне қосқан үлесі үшін Еңбегі үшін медаль табыс етті. Ол медальді алған алғашқы американдық емес азамат атанды. Сол кездегі соғыс ақпаратына қатысты шектеулерге байланысты алғашқы мақтау қағазында оның "материалмен жабдықтау бойыншағы қызметі" ғана көрсетілген. Бірақ ресми мәлімдемеде Сенжиердің "дұрыс шешімдер қабылдауы, бастамашылдығы, ептілігі және тұрақты ынтымақтастығы" атом бомбасы жобасының сәттілігіне зор үлес қосып, ерекше аталып өтті. Гроувз мынадай мәлімдеме жасады:

Ресми мойынұсауға қарамастан, Сенжиер аты-жөнін жасырып, белгісіз күйде қалуға дайын болды және осы мақсатта көп күш жұмсады. Джон Гунтердің сөзіне сүйенсек, "бір жүз мың американдықтан біреуінің Эдгар Сенжиер есімін естімегені мүмкін, және ол Еуропада да танымал емес, тек шектеулі топта ғана белгілі. Менің білуімше, оның суреті американдық газеттерде немесе кең таралған журналдарда жарияланған емес". 1948 жылы Конгода табылған радиоактивті минерал – "Сенгиерит" оның құрметіне аталған.