Кіріспе

Парламенттік топ жетекшісінің саяси мәртебесі

Парламенттік жетекші – ұлттық немесе ұлттық емес заң шығару органындағы парламенттік топтың немесе фракцияның басшысын белгілеу үшін түрлі елдерде қолданылатын саяси мәртебе немесе сипаттамалық термин. Көптеген парламенттік демократияларда олар өз партиясының ең жоғары дәрежелі парламент мүшесі болып табылады. Партия басшысы мен парламенттік жетекші бір адам болуы мүмкін, немесе бұл рөлдер бөлек болуы мүмкін.

Терминология

Көптеген елдерде саяси партияның жетекшісі (яғни ұйымдық жетекшісі) мен парламенттік фракцияның жетекшісі – екі бөлек лауазым. Көбінесе оларды бір адам атқарады, бірақ бұл әрқашан немесе автоматты түрде бола бермейді. Егер партия жетекшісі үкімет мүшесі болса, тиісті парламенттік органнан тыс басқа саяси лауазымды атқарса, немесе ешқандай саяси лауазымға ие болмаса, парламенттік жетекші лауазымын көбінесе басқа адам атқарады. Осы лауазымды "парламенттік көшбасшы", "фракция жетекшісі" немесе жай ғана "парламент жетекшісі" деп те атайды.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралия және Жаңа Зеландия саясатында партияның "жетекшісі" деп сипатталатын тұлға, әдетте парламентте партия ісін басқаруға жауапты депутат болып табылады. Партиялық конституциялар көбінесе парламенттік жетекші мен ұйымдық жетекшіні (әдетте парламенттен тыс) ажыратады, соңғысы жиі "федералды президент" немесе "партия президенті" деп аталады. Екі лауазым ұйымдық тұрғыдан ерекшеленеді, бірақ жақын ынтымақтастық күтіледі. Олар партия жетекшісі заң шығарушы органға сайланбағанда немесе жетекшілік сайысқа дейін немесе кейін ауысу кезеңінде уақытша заң шығарушы жетекшілер ретінде қызмет етеді.

Еуропалық Парламент

Еуропалық парламенттің жеті саяси тобының әрқайсысының өз жетекшісі болады. Еуропалық парламенттегі топтар көбінесе өте кең болғандықтан, топ жетекшісінің қызметі біріктіруші рөл атқарады – олар маңызды дауыс берулер алдында ұқсас көзқарастағы Еуропарламент депутаттарын біріктіруге көмектеседі.

Германия

Неміс саясатында ірі партиялардың басшылары көбінесе ұлттық парламент мүшелері емес, түрлі штаттардың үкімет басшылары болған. Сондықтан, федералды парламентте (Германияда 16 штаттық парламент бар) парламенттік жетекші лауазымын көбінесе басқа адам атқарады. Парламенттік жетекші өз партиясын ұсынушы депутаттардың жұмысын үйлестіруге толық жауапкершілікті жүктеледі. Партия жетекшісі ұлттық парламент мүшесі болған жағдайда да, парламенттік жетекші басқа адам болуы мүмкін. Мысалы, Фридрих Мерц парламенттік жетекші болған, ал Ангела Меркель ХДС оппозицияда болған жылдары партия жетекшісі болды. Егер партия жетекшісі канцлер немесе үкімет мүшесі болса, парламенттік жетекші әрқашан басқа адам болады.

Нидерланды

Голландия парламентінің екі палатасында да парламенттік басшылар парламенттік топтағы әріптестерімен ресми түрде сайланады. Өкілдер палатасында оппозициялық партиялардың басшылары сонымен қатар өз партияларының парламенттік көшбасшысы болып табылады. Коалициялық партиялардың басшылары кабинетке кіруге шешім қабылдауы мүмкін, егер олардың партиясы коалициядағы ең ірі партия болса, премьер-министр немесе әйтпесе премьер-министрдің орынбасары болып қызмет етеді. Әйтпесе, олар парламенттік басшылар қызметінде қалады. Сенатта парламенттік басшылар партия басшылары болып табылмайды.

Палау

Палау штаттарының көпшілігінде фракция жетекшісі болады (парламенттік лидерге баламасы). Сенат пен Делегаттар палатасында да осылай.

Филиппин

Филиппинде екіпалаталы Конгрестің әрбір палатасында көпшілік және азшылық фракция басшылары болады. Сенатта Сенаттың көпшілік фракция басшысы және Сенаттың азшылық фракция басшысы бар. Өкілдер палатасында Палатаның көпшілік фракция басшысы және Палатаның азшылық фракция басшысы бар. Лауазым иелері саяси партияларды емес, әрбір палата ішіндегі саяси топтарды ұсынады.

Ұлыбритания

Британ саясатында партия басшысы мен парламенттік басшы әдетте бір адам болып табылады. Басшы партиялық бюрократияны толық бақылай алмайды. Басшыны парламент мүшелері өздерінен таңдауы мүмкін, немесе партияның барлық мүшелері партия конференциясында сайлай алады, бірақ сайланғаннан кейін парламенттік партияның қолдауын сақтауы тиіс. Кейбір шағын партиялардың ұлттық парламентте (Вестминстерде) партия басшыларынан бөлек парламенттік басшылары болады – партия басшысы өкілеттік берілген (аумақтық) парламентте немесе мәжілісте қызмет ете алады. Шотландия Ұлттық партиясының партия басшысы Хумза Юсуф, ол Шотландияның бірінші министрі қызметін атқарады және Вестминстерде отырмайды. Вестминстер парламентіндегі ШҰП парламенттік тобын ШҰП депутаты Стивен Флинн басқарады.

Сенат

АҚШ Сенатында олар партиялық конференциялары арқылы сайланады, өз партияларының Сенаттағы бас сөйлеушісі ретінде қызмет етеді және Сенаттың заңнамалық және атқарушылық жұмыстарын басқарады және жоспарлайды. Дәстүр бойынша, төраға сенатта сөз сөйлеу үшін сөз беруде басшыларға басымдық береді. Сенаттың екі партиялық жүйесінде басшылар екі ірі партияның өкілдері болып табылады және партиялары тарапынан сайланады. Олар Сенатта партияларының атқарушы органдарының рөлін де атқарады. Басшылар сенаттағы көпшілікке ие партияға жататын Сенаттың көпшілік көшбасшысы және басқа ірі партияға жататын Сенаттың азшылық көшбасшысы деп аталады.

Өкілдер Палатасы

Америка Құрама Штаттары Өкілдер палатасында ұқсас лауазымдар бар, бірақ Палата көпшілігінің басшысы рөлі әдетте көпшілік партия басшылығының екінші жоғары тұрған мүшесіне беріледі, себебі олар дәстүрлі түрде өз партиялық көшбасшыларын спикер лауазымына сайлайды. Ал, Палатадағы азшылық басшысы «адал оппозицияның» парламенттік жетекшісі ретінде қызмет етеді және спикерге қарама-қарсы лауазымды білдіреді.

Мемлекеттік заң шығарушы органдар мен қалалық кеңестер

Конгрестің екі палатасындағыдай штат заң шығарушы органдарында да ұқсас лауазымдар бар. Бұған қоса, бірнеше штаттың заң шығарушы органдарының екі палатасында губернатор "губернатордың қабат жетекшілерін" немесе "әкімшілік қабат жетекшілерін" таңдап, олар губернатордың заңнамалық бағдарламасын ілгерітуге және қолдауға жетекшілік етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, губернатордың қабат жетекшілері Джорджия, Луизиана, Иллинойс, Теннесси, Алабама және Калифорния штаттарында тағайындалған. Сонымен қатар, "мэрдің қабат жетекшілері" тарихи тұрғыдан Чикаго, Балтимор және Хьюстон қалалық кеңестерінде тағайындалған.