Кіріспе

Канаданың саяси практикасы

Ресми партия мәртебесі – бұл Канада Парламенті мен провинциялық заң шығару жиналыстарында ресми түрде қолданылатын Вестминстер үрдісіне сәйкес саяси партиялардың парламенттік фракцияларын мойындау тәжірибесі. Ресми құжаттарда мұндай партия «танылған партия» деп те аталуы мүмкін.

Тарих

Вестминстер стиліндегі парламенттерде спикерден басқа, ресми мәртебесі бар үкіметтік емес мүше – оппозиция басшысы. Бұл оппозициялық депутаттар арасында ең көп қолдауға ие, парламенттік пікірталастар кезінде үкіметке сұрақтар қоюды бастап жүретін және дәстүр бойынша король немесе губернатор бұрынғы үкімет палатаның сенімін жоғалтса, үкімет құруға тырысатын мүше. 20 ғасырда саяси партиялар формалдануымен, кейбір Вестминстер парламенттері (әсіресе Канадада, сондай-ақ басқа жерлерде) оппозициялық саяси партиялар фракцияларын ерекше рөлде мойындады, олар парламенттік пікірталастар кезінде сұрақтар қоюға мүмкіндік алады және парламент ғимараттарында өздерінің ұйымдық бюджеттері мен кеңселерге ие болады. Парламентте мойындалу партиялық фракцияларға белгілі бір парламенттік жеңілдіктер береді. Әдетте, партияның ресми мәртебесі ең аз орын санына байланысты (яғни, Парламент мүшелерінің немесе Заң шығарушы Ассамблея мүшелерінің сайлануы). Мойындалу түрі және оны алу үшін қажетті шектік мән әртүрлі болады. Дегенмен, ең қажетті жеңілдіктер – партиялық зерттеу кеңселерiн қаржыландыру және сұрақтар сағатында сұрақтар қою құқығы. Канадада партияларға ресми мәртебе беру идеясы 1963 жылы басталды. Бұрын оппозиция тек оппозиция басшысы арқылы мойындалған, бұл «ресми мәртебе» Үкімет пен ең ірі оппозициялық партиямен ғана шектелген. 1970 жылы ғана Сайлау заңына партиялар тіркелуге және осылайша партия атын бюллетеньде көрсетуге мүмкіндік беретін өзгерістер енгізілді. Партияның ресми мәртебесін реттейтін көптеген ережелер заң емес, заң шығарушы органдардың ішкі регламенттері болып табылады. Сондықтан, заң шығарушы органның мүшелері қаласа, ережелерден бас тарту туралы ұсыныс қабылдап, әлдеқандай талаптарға сай келмейтін партияларға ресми мәртебе бере алады. Мұндай тәжірибеге көптеген мысалдар бар.

Ресми тарап мәртебесіне қойылатын талаптар

Кейде ресми партия мәртебесіне қойылатын талаптар заңда немесе парламенттің регламентіне сәйкес белгіленеді. Бұл ережелерді әдетте Палатаның дауысымен өзгертуге немесе алып тастауға болады (мысалы, Ережеде белгіленген ең төменгі талаптарға сәйкес келмейтін партияға ресми партиялық артықшылықтардың кейбірін немесе барлықтарын беруге). + Ресми партия мәртебесіне ие болу үшін қажетті ең аз орындар Ассамблея Ең аз орындар Ескертулер Канада – Өкілдер палатасы 12 орын Канада – Сенат 9 орын Альберта заң шығарушы жиналысы 4 орын Бірнеше рет 2 орынмен партия мәртебесі берілген. Британдық Колумбия заң шығарушы жиналысы 2 орын Манитоба заң шығарушы жиналысы 4 орын Нью-Брансуик заң шығарушы жиналысы 5 орын немесе халық дауысының 20% Ньюфаундленд және Лабрадор мәжіліс палатасы 2 орын Новая Шотландия мәжіліс палатасы 2 орын және партия кем дегенде округтердің үштен төртінде (55-тен 42-сі) кандидаттарды тіркеген болуы керек, сондай-ақ халық дауысының кем дегенде 10% дауысын алған. Ресми оппозицияға тек екі орын жеткілікті, қосымша талаптарды орындау қажет емес. Онтарио заң шығарушы жиналысы 12 орын Ереже бойынша, Ассамблеядағы орын санының 10% ең жақын толық санға дейін дөңгеленеді. Принс-Эдвард аралы заң шығарушы жиналысы 1 орын Ресми ереже жоқ, бірақ бұрынғы тәжірибелер тек бір орынның қажет екенін көрсетеді. Квебек Ұлттық жиналысы 12 орын немесе халық дауысының 20% Саскачеван заң шығарушы жиналысы 2 орын Юкон заң шығарушы жиналысы 1 орын және партия кем дегенде екі округте кандидаттарды тіркеген болуы керек.

Төменгі палата

Канадалық соғыс қызметі дауыс беру ережелері, 1944 жылғы нұсқасына сәйкес, Қоғамдық палатадағы кемінде сегіз мүшелі партиялық тізімдер арнайы сайлау кеңселерiне бақылаушыларды тағайындауға партия басшыларының құқығын анықтау үшін қолданылды. 1950 жылдардың басынан бастап үкіметтік және ресми оппозициялық емес партияларға Төменгі палатаның бірқатар шешімдерімен шектеулі құқықтар берілді. 1963 жылы Сенат және Төменгі палата заңына енгізілген өзгерістерден кейін, Төменгі палатада он екі немесе одан көп танылған мүшесі бар партиялардың басшыларына Төменгі палатаның барлық мүшелеріне төленетін жалақыдан қосымша үстеме ақы төлене бастады. Мұндай танылған партиялар 1968 жылдан бері зерттеулерді қаржыландыруды да қабылдады. Партия Төменгі палатада ресми партия ретінде танылуы үшін кемінде 12 орынға ие болуы керек. Танылу партияға сұрақтар сағатында сұрақтар қоюға уақыт беруді және зерттеулер мен штаттық қызметкерлерге қаржы жұмсауды (екеуі де орын санына пропорционалды) қамтамасыз етеді.

Сенат

Сенатта топ танылу үшін тоғыз орынға ие болуы керек. Егер топ соңғы 15 жыл ішінде Канада сайлауларында тіркелген болса, онда ол танылған партия деп аталады. Әйтпесе, ол танылған парламенттік топ деп аталады, мысалы, Тәуелсіз сенаторлар тобы сияқты, оларға партияларға берілгендей кейбір артықшылықтар қосылған. 2017 жылға дейін, Сенат саяси партияға қатысы жоқ парламенттік топтарды тану ережелеріне түзетулер енгізгенге дейін, 2002 жылы алғаш рет қабылданған саяси партияларды тану ережелері қолданылып келді. 2002 жылғы ережеде танылған партия Сенатта кемінде бес мүшесі бар деп белгіленді және партияның бастапқы танылу кезінде Канада сайлауларында тіркелуі қажет болды. Дегенмен, партия Сенатта танылғаннан кейін, тіркеуден шығарылған жағдайда да, кемінде бес мүшесін сақтап тұрса, мәртебесін сақтай алатын болды. Бұрынғы пікірсайыстарда үшінші саяси партияны тану туралы сұраққа жауап берген кезде, сол кезде Сенат қағидалары комитетінің төрағасы Джек Остин бес санының Өкілдер палатасының 12 мүшелік ережесіне пропорционалды эквивалент ретінде таңдалғанын айтты. 2002 жылғы ереженің екінші бөлігі Сенаттағы прогрессивті консерваторлардың қалған бөлігі Консервативтік партияға біріккеннен кейін ресми мәртебеге ие бола алатын еді, бірақ 2004 жылғы бірігуден кейін бастапқы консерваторлардың қатарында үш мүше ғана болды.

Альберта

1997, 2001 және 2008 жылғы жалпы сайлауларда Альбертаның Жаңа Демократиялық партиясы (НДП) Альберта Заңнамалық Ассамблеясында ресми партия мәртебесіне ие болу үшін қажетті төрт мандатты жеңіп алмады. Бірақ, үкіметтегі Прогрессивті консерваторлар (ПК) әр сайлаудан кейін НДП-ға партия мәртебесін берді.

Британдық Колумбия

2001 жылғы жалпы сайлаудан кейін Британ Колумбиясының жаңа премьері Гордон Кэмпбелл, Британ Колумбиясының либералдық партиясының жетекшісі, НДП-ға ресми партия мәртебесін бермеу шешімі үшін сынға ұшырады. Бұл партия Британ Колумбиясының заң шығарушы ассамблеясындағы жалғыз оппозициялық партия болды, бірақ соңғы сайлауда 79 орынның тек екеуін ғана жеңіп алды. 2013 жылғы сайлаудан бері Британдық Колумбияның Жасыл партиясы алғашқы орынды иеленді, олардың сол кездегі мүшесі Эндрю Уивер Оук-Бэй Гордон-Хед сайлау округінде сайланды. 2017 жылғы сайлаудан кейін олар тағы екі орын қосып, барлығы үш орынға ие болды, ал ресми партия мәртебесі үшін кемінде төрт орын қажет еді. Бірақ, партия Жаңа демократиялық партиямен сенім мен қолдау туралы келісімге келгеннен кейін, НДП-ға үкімет құруға мүмкіндік беру үшін, азайтылған қаржыландырумен ресми партия мәртебесін алды. Заң шығарушы ассамблея келісім аяқталғаннан кейін де Жасылдарды ресми партия деп таниды, ресми мәртебеге қол жеткізу үшін қажетті орын санын 2-ге сақтап тұрды.

Жаңа Брансуик

Нью-Брансуикте партиялар ресми мәртебе алу үшін 5 орын немесе халықтың дауысының 20% жинауы керек. Дегенмен, бірден төрт орынға дейін ұтып алған партияларға басқа партиялардың келісімімен сұрақтар уақытында сөз беруге рұқсат етілді. 1987 жылы либералдар Нью-Брансуик заң шығарушы жиналысының барлық 58 орынды жеңіп алды. Үкімет сайлаудағы дауыс саны бойынша екінші орын алған Прогрессивті консервативтік партияға сұрақтар уақытында министрлерге жазбаша сұрақтар жолдауға мүмкіндік берді.

Онтарио

1999 жылғы Онтариодағы жалпы сайлаудан кейін Онтарионың Жаңа демократиялық партиясы Онтарио заңнамалық ассамблеясында тоғыз орынға дейін қысқарды. Сайлау кезінде партиялардың партия мәртебесін сақтауы үшін 12 орынға ие болуы қажет болды. ПК премьер-министрі Майк Харрис 130 орыннан 103 орынға дейінгі азаюды (20,76%) негізге ала отырып, ресми партия мәртебесі үшін қажетті орын санын 12-ден 8-ге дейін (33 1/3%) төмендетті. Математикалық тұрғыдан сәйкес келетін кесу 12 орыннан 9 орынға (25%, орын азаюынан сәл жоғары) немесе 10 орынға (16 2/3%, сәл төмен) дейін болуы керек еді. 2019 жылғы күзгі экономикалық мәлімдемесінде Форд үкіметі ережелерді Ассамблеядағы орынның жалпы санының 10%-ына өзгертіп, қазіргі уақытта 12-ге бекітті. 2003 жылғы сайлауда Жаңа демократиялық партия Онтарио заңнамалық ассамблеясында бар болғаны жеті орын жеңіп алды. Жаңа либералдық үкімет НДП-ға ресми партия мәртебесін беруден бас тартты, премьер Далтон МакГинти олардың тәуелсіз мәртебесін қабылдағандары үшін НДП-ға қосымша қаржыландыру ұсынды; НДП жетекшісі Говард Хэмптон қарсылық білдіріп, тақ сөзін бұзды. МПП Мэрилин Чёрли өзінің тегін заң жүзінде «Чёрли NDP» деп өзгертуге дайын екенін мәлімдеді, осылайша спикер оны палатада танығанда «NDP» деп айтуға мәжбүр болады (ресми емес партия өз мүшелерінің заңнамалық органда партиялық тиесілігі бойынша аталу құқығын жоғалтады). ПК-ның Билл Мердок та оларға ресми мәртебе алуға көмектесу үшін НДП фракциясына қосылуды қарастырды. Андреа Хорваттың 2004 жылғы мамырда өткен қосымша сайлаудағы жеңісі НДП-ға ресми партия мәртебесін қайтарды. Чёрли 2006 жылғы федералды сайлауға қатысу үшін отставкаға кеткеннен кейін партияны қайтадан жеті мүшеге дейін азайтты, үкімет оны алмастыру үшін қосымша сайлау нәтижелерін күтіп, НДП-ның ресми мәртебесін сақтауға рұқсат берді. 2018 жылғы Онтариодағы жалпы сайлауда либералдар 55 орыннан тұратын көпшілік үкіметтен 7 орынға дейін төмендеді, бұл ресми партия мәртебесінен бір орын кем. Онтарионың Жасыл партиясы да 2018 жылғы сайлауда өзінің алғашқы мүшесін сайлады және сонымен қатар ресми партия мәртебесіне ие емес.

Квебек

1989 жылы Теңдік партиясы Квебектің Ұлттық Ассамблеясында төрт орын жеңіп алды (ресми мәртебе алу үшін қажетті сегіз орыннан кем). Партия ресми мәртебе алмағанымен, оның мүшелеріне ресми партияның бірқатар артықшылықтары берілді: олардың Ассамблеядағы орындары және Парламент ғимаратындағы кеңселер біріктірілді. Сондай-ақ, спикердің қалауымен, сұрақтар сағатында сұрақ қоюға шектеулі мүмкіндік берілді. Партия келесі сайлауларда сәттілікке жете алмады және 2003 жылғы Квебек сайлауынан кейін қызметін тоқтатты. 2003 жылы «Демократиялық Квебек» партиясы төрт, ал 2008 жылы жеті депутат сайлағанда осы прецедент сақталды. Бірақ «Демократиялық Квебек» партиясы жаңа құрылған «Coalition Avenir Québec» партиясына біріккеннен кейін, 2012 жылдың қаңтар айында жеті бұрынғы «Демократиялық Квебек» депутаты екі бұрынғы «Parti Québécois» мүшесімен бірігіп «CAQ» фракциясын құрды. Осыған байланысты үкіметтегі либералдар мен оппозициялық «Parti Québécois» жаңа партияға ешқандай мәртебе бермей, тоғыз депутаттың барлығын тәуелсіз депутат ретінде отыруға мәжбүр етті. 2018 жылғы Квебек жалпы сайлауында ресми оппозициялық «Parti Québécois» (PQ) партиясы 28 орыннан 10 орынға дейін төмендеді (жалпы дауыс берудің 20 пайызынан аспады), соның салдарынан ресми партия мәртебесінің шегінен түсті. «Québec solidaire» (QS) партиясы 3 орыннан 10 орынға дейін өсті, бірақ ресми мәртебе алу үшін қажетті 12 орынға жетпеді. Алайда, Ұлттық Ассамблея отырысын бастамас бұрын, барлық саяси партиялар PQ және QS партияларына Ассамблеяда ресми партия мәртебесін беруге келісті.

Тіркелген тарап

Ресми партия мәртебесін тіркелген партиямен шатастыруға болмайды. Саяси партия (егер парламентте орыны болмаса да) Канада сайлау комиссиясында немесе провинциялық бас сайлау әкімінде тіркелуі мүмкін. Мұндай тіркелу саяси партияға сайлау кезінде кандидаттарды тіркеуге, бюллетеньде кандидаттардың партиялық тиесілігін көрсетуге, қайырымдылық үшін салық есебін беруге және сайлау науқаны барысында жарнама мен үгіт жұмыстарына қаржы жұмсауға мүмкіндік береді. Қарсылығында, партия сайлау науқанына жұмсалатын қаржы мен қайырымдылық сомасын шектеуге, ірі қайырымдылықтың көзін ашықтауға және түрлі сайлау заңдарын сақтауға міндетті.