Кіріспе

Уақытша көшбасшы – Канада саясатында партияның заң шығарушы фракциясы немесе партияның атқарушы органы тағайындайтын партия жетекшісі. Әдетте партия басшысы ресми түрде ізбасар таңдалғанға дейін басшылықты сақтайды, бірақ кейбір жағдайларда бұл мүмкін болмайды, сондықтан партияның фракциясы немесе партияның атқарушы органы уақытша басшыны тағайындайды. Уақытша басшы денсаулығының нашарлауы сияқты себептермен демалысқа шыққан басшының орнына да тағайындалуы мүмкін, ал басшы қайтып келген кезде лауазымнан бас тартады. Уақытша басшы сайланған партия басшысының барлық құқықтары мен міндеттеріне ие, бірақ өзінің лауазымнан кету уақытын өзі шешуге құқығы жоқ. Уақытша басшы партия басшылық конвенциясын ұйымдастырып өткізгенге дейін ғана қызмет етеді. Партия мүшелерінен мандат алмағандықтан, уақытша басшы партияға өз идеологиялық және ұйымдық белігін қоюға толық өкілетті емес деп есептеледі, сондықтан көп жағдайда ол тек уақытша басқарушы рөлімен шектеледі. Көбінесе бірнеше үміткерлер арасындағы бәсекелі көшбасшылық жарыстың орнына, басшылық конвенциясы уақытша басшыны партияның жаңа тұрақты басшысы ретінде тікелей бекіткен жағдайлар болды, бірақ конвенцияның қандай да бір нысанда өтуі қажет. Конвенция бойынша, егер партияның фракция мүшелері арасында бәсекелі көшбасшылық жарыс өтіп жатса, уақытша басшы басшылыққа үміткер болмайтын фракция мүшесі болуы керек, осылайша жарыста әділетсіз артықшылыққа ие болмайды. Тек сирек жағдайларда ғана, мысалы, уақытша басшысы сонымен қатар заң шығарушы органдағы жалғыз фракция мүшесі болатын шағын партия немесе басқа фракция мүшелері басшы лауазымдарына бәсекелес болмаған жағдайларда, уақытша басшы тұрақты басшылыққа үміткер болады. Уақытша басшы қажет болған жағдайда партияны сайлауға бастап әкелуі мүмкін, бірақ Канада дәстүрі бойынша, партиялардың бірі басшылық жарыста болған кезде сайлау шақырылмайды.

Практика

Көп жағдайда, қызметтен кетуге шешім қабылдаған басшы алдын ала көп уақыт хабарлайды, және оның орнына кім келедіін анықтау үшін басшылық конференция ұйымдастырылады. Қызметін аяқтаған басшы басшылық үгіт науқаны аяқталғанға дейін лауазымында қалады, содан кейін конференциядан кейін көп ұзамай билікті жаңа басшыға тапсырады. Дегенмен, түрлі себептермен кенеттен бос орындар туындауы мүмкін.

Қызметте қайтыс болды

Уилфрид Лориер 1919 жылы Либералдық партияның төрағасы болып тұрғанда қайтыс болды. Дэниел Дункан Маккензи партияның уақытша төрағасы болып тағайындалды, Уильям Лайон Маккензи Кинг сол жылы партияның төрағасы болып сайланғанға дейін қызмет етті. Джек Лейтон 2011 жылы ракқа ем алу үшін Жаңа демократиялық партия төрағалығынан уақытша кетіп, Найколь Турмель партияның уақытша төрағасы болып тағайындалды; Лейтон кеңсеге оралуы жоспарланған күннен бұрын қайтыс болды, ал Турмель 2012 жылғы төрағалық сайлауының нәтижелерін күтіп, уақытша төраға болып қалды.

Ашулы оқиға

Глен Кларкқа қарсы қылмыстық тергеу жарияланғаннан кейін, Британдық Колумбияның Жаңа Демократиялық партиясының төрағалығынан және премьер-министрліктен кетуге мәжбүр болды. Оның орнын Дэн Миллер басты, ол Уджал Досандж нәтижесінде өткен басшылық сайлауында жеңіске жеткенге дейін қызмет етті.

Жаңа партия құру

2000 жылы Реформалық партия жаңа Канадалық Альянсқа біріктірілгеннен кейін, Дебора Грей партияның бірінші басшылық құрылтайы Стоквелл Дэйді сайлағанға дейін партияның уақытша жетекшісі қызметін атқарды. Сол сияқты, 2003 жылы Канадалық Альянс пен Прогрессивті консерваторлар біріккеннен кейін сенатор Джон Линч Стаунтон жаңа Консервативтік партияның уақытша жетекшісі болып тағайындалды, ол Стивен Харперді бірінші басшылық құрылтай сайлағанға дейін.

Ішкі келіспеушіліктер

1983 жылы Жо Кларк Прогрессивті консервативтік партия жүргізген ішкі басшылықты бағалау процесінде 66,9 пайыз ғана қолдау алды. Партия ішінде өзін жеткілікті деңгейде қолдамайтынын сезіне, ол басшылық конвенциясын ұйымдастырды. Алғашқыда ол партияның басшысы қызметінде қалды, бірақ басшылыққа үміткер ретінде қатысқандықтан, кейіннен қызметтен бас тартып, Эрик Нильсен партияның уақытша басшысы болып тағайындалды. 2002 жылдың басында Стоквелл Дейдің Канадалық Альянсқа жетекшілігі партия ішіндегі кикіреулерге байланысты сынға ілікті. Кларк сияқты ол да жаңа басшылық сайлауын жариялады, онда өзін қайта үміткер ретінде ұсынды, ал Джон Рейнольдс партияның уақытша басшысы атанды.

Сайлауда жеңілген көшбасшы

Бірнеше жағдайда партия басшысы сайлауда өз сайлау округінде жеңіліске ұшырап, көп ұзамай отставкаға кетеді. Мұндай жағдайда міндетті түрде отставкаға кету қажет емес, себебі осындай жағдайдағы басқа да көшбасшылар қосымша сайлауға қатыса алғанға дейін көшбасшылық қызметін сақтап қалған. Дегенмен, кейбір көшбасшылар жеке немесе саяси себептермен дереу көшбасшылықтан кетуді жөн көрді. Энди Брандт 1987 жылғы провинциялық сайлауда партияның жеңілісінен кейін Онтарио прогрессивті консервативтік партиясының уақытша басшысы болды, онда көшбасшы Ларри Гроссман өзінің мандатын жоғалтты. Ол 1990 жылға дейін қызмет етті, содан кейін көшбасшылық конвенциядан кейін Майк Харрис оны алмастырды. Жан Шарест 1993 жылғы сайлауда партияның жеңілісінен кейін федералды прогрессивті консерваторлар партиясының уақытша басшысы болды, онда Ким Кэмпбелл өзінің мандатын жоғалтты. 1995 жылғы келесі көшбасшылық съезде Шарест партияның толыққанды басшысы болып бекітілді. Сонымен қатар, кейіннен Квебек либералдық партиясының басшысы болған Шарест 2012 жылғы провинциялық сайлауда партияның жеңілісінен кейін басшылық лауазымынан кетті, онда ол өзінің мандатын жоғалтты. Осының нәтижесінде Жан Марк Фурнье уақытша басшы болып тағайындалды. Джой МакФайл 2001 жылдан 2003 жылға дейін Британдық Колумбияның Жаңа демократиялық партиясының уақытша басшысы болды, бұл партия 2001 жылғы провинциялық сайлауда жеңілгеннен кейін, онда Уджал Досандж өзінің мандатын жоғалтты. Ол 2003 жылы Кароль Джеймс партияның жаңа басшысы болып сайланғанға дейін қызмет етті. Джон Тори 2007 жылғы Онтарио сайлауында жеңілді, онда ол бұрынғы округінен емес, басқа округтен сайланды. Ол кейбір ішкі сынға қарамастан, көшбасшы болып қалды, алайда 2008 жылғы көшбасшылыққа қатысты тексеруде оған бар болғаны 66,9 пайыз қолдау көрсетілді, дәл осы көрсеткіш 1983 жылы федералды прогрессивті консерваторлар партиясының басшысы ретінде қалуына жеткіліксіз деп танылған Джо Кларкқа да тиесілі болды. Боб Рансиман уақытша парламенттік басшы болып тағайындалды, бірақ Тори партияның нақты басшылығын сақтап қалды. Тори 2009 жылы Галибуртон-Каварта-Лейкс-Брок округінде өткен қосымша сайлауда жеңілгеннен кейін отставкаға кетті, ал Рансиман партияның уақытша басшысы болды. Боб Рей 2011 жылғы сайлаудан кейін Либералдық партияның уақытша басшысы болып тағайындалды, онда оның партиясының бұрынғы басшысы Майкл Игнатьев өзінің сайлау округінде жеңіліске ұшырады.

Ішкі тәртіпсіздік

Бір жағдайда, Онтарио либералдық партиясының уақытша жетекшісі В.Э.Н. Синклер өз партиясын 1926 және 1929 жылдары өткен екі сайлауда да басқарды. Веллингтон Хейге ізбасар таңдау үшін сол кезеңде партияның ұйымдаспауына байланысты көшбасшылық конвенция өткізілмегендіктен, ол 1923 жылдан 1930 жылға дейін уақытша жетекші болды. Конвенция ақыры өткенде, Синклер аз қолдауға ие болды және дауыс беруге дейін қанағаттанды. Оның орнын болашақ премьер-министр Митчелл Хепберн басты.

Басшы басқа лауазымға ауысады

Кейде партия бірлігін сақтау үшін кетіп бара жатқан көшбасшы дереу отставкаға кетеді, себебі ол басқа қызметке тағайындалған немесе басқа лауазымға үміткер болуды (немесе сайлануды) қабылдаған. 1998 жылы Дэниел Джонсон Квебек либералдық партиясының басшысы лауазымынан кеткеннен кейін Жан Шарестің партияның жаңа басшысы болуына халықтың кең қолдауы жинала бастады. Шарест кейіннен үміткер болуға шешім қабылдағанда, федералды прогрессивті консерваторлардың басшысы лауазымынан кетті, ал Элси Уэйн партияның уақытша басшысы болды. Сол сияқты, Джордж Дрю федералды прогрессивті консерваторлардың басшылығына үміткер болу үшін отставкаға кеткеннен кейін Томас Кеннеди 1948 жылдан 1949 жылға дейін Онтарио провинциясының прогрессивті консервативтік партиясының уақытша басшысы болды.

Демалысқа шығу

1954 жылдың қарашасынан 1955 жылдың ақпанына дейін Уильям Эрл Роу прогрессивті консервативті партияның көшбасшысы Джордж А. Дрю менингиттен кейін денсаулығы нашарлағанда, оппозицияның уақытша жетекшісі болды. Дрю қайта оралды, бірақ кейіннен қайтадан ауырып қалды, және Роу 1956 жылдың тамызында оппозицияның уақытша жетекшісі болды. Дрю қыркүйекте отставкаға кетті, ал Роу желтоқсанға дейін партияның және оппозицияның уақытша жетекшісі болды, содан кейін Джон Дифенбеккер партия көшбасшысы болып сайланды. 2011 жылдың 28 шілдесінде Джек Лейтон қатерлі ісікпен күресу үшін медициналық демалысқа кеткен кезде Найкол Турмель уақытша жетекші болып тағайындалды, ол НДП-ны басқарды. Ол Лейтонның 2011 жылдың 22 тамызында қайтыс болғаннан кейін де осы лауазымда қалды.

Саяси жағдайлар

2008–2009 жылдардағы канадалық парламенттік даудан кейін Стефан Дионның федералды либералдар партиясын басқаруы партияның халық арасындағы қолдауына бөгет болып келді. Бірақ партияның үкіметті қабылдауға немесе сайлауға дерлік бірден дайын болу қажеттілігі туған кезде, көптеген партия мүшелері партияның дәстүрлі көшбасшылық сайлауын өткізуге уақыты жетпеді деп ойлады. Ішкі пікірталастардан кейін, көшбасшылыққа үміткерлер Доминик ЛеБланк және Боб Рей жарыстан шықты, ал жалғыз қалған үміткер Майкл Игнатьев дереу уақытша көшбасшы болып тағайындалды. Оның көшбасшылығы 2009 жылғы мамырда өткен партия съезінде ресми түрде бекітілді.

Жеке жағдай

Пэм Барретт 2000 жылы Альберта жаңа демократтары партиясының төрағалығынан кетті, бірақ денсаулығына байланысты, жаңа төраға таңдалғанша лауазымын сақтамауды шешті, орнына отставкасы дереу күшіне енгенін мәлімдеді. Радж Панну уақытша төраға болып тағайындалды, кейін партия конвенциясында төраға болып бекітілді. 2004 жылы Паннудан кейін төрағалыққа келген Брайан Мейсон да, партия конвенциясында толық төраға боларға дейін уақытша төраға болып қызмет етті. Дэнни Уильямс Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының прогрессивті консервативтік партиясының төрағалығынан кетті, сондай-ақ, төрағалыққа конвенция өткенге дейін қызмет етудің орнына дереу отставкаға шығуды жөн көрді, ал вице-премьер Кэти Дандердейл партияның уақытша төрағасы және премьер-министр болып тағайындалды.

Кооперативтік одақтастық федерациясы

Дж. С. Вудсворт 1 тамыз 1932 – 1933 шілде (құрылтай жиналысынан бастап, бір жыл өткен соң өткен бірінші ұлттық құрылтайда тұрақты жетекші болып сайланатынға дейін, әрекеттегі жетекші болды)

Манитобаның прогрессивті консервативтік партиясы

Келвин Гоэрцен 1 қыркүйек 2021 – 30 қазан 2021. Брайан Паллистер отставкаға кеткеннен кейін Манитобаның уақытша басшысы және премьер-министрі болып қызмет етті.

Уэйн Эваско 18 қаңтар 2024 – қазіргі уақытқа дейін. (Хизер Стефансон Прогрессивті консервативті партияның басшысы және ресми оппозицияның басшысы лауазымынан кеткеннен кейін)

Парламент басшыларының уақытша өкілі

Кейбір жағдайларда партияның уақытша парламенттік басшысы болуы мүмкін, ол ресми түрде партияның басшысы емес, әсіресе партия басшысы заң шығарушы органның мүшесі болмаған кезде. Герб Грей 1990 жылы Жан Кретиан басшы болып сайланғаннан кейін, Кретианның Төменгі палатаға (House of Commons) қосымша сайлау арқылы өтуіне мүмкіндік болғанша, либералдардың парламенттік көшбасшысы болды. Сол сияқты, Боб Рунсиман 2007 жылғы сайлаудан кейін Онтарио провинциясының прогрессивті консервативтік партиясының парламенттік жетекшісі болды, онда партия басшысы Джон Тори заң шығарушы орган мүшелігінен айырылды. 2009 жылы Тори қосалқы сайлауда Заңнамалық Ассамблеяға қайта кіруге тырысқанда жеңілгеннен кейін ол партияның толық уақытша көшбасшысы болды. Билл Грэм 2006 жылдың басында либералдардың уақытша парламенттік жетекшісі болды, сол кезде партия басшысы Пол Мартин әлі де депутаттық мандатын сақтап, партияның ресми басшылығын толығымен өз қолында ұстады. Бұл жағдай бұқаралық ақпарат құралдарында сайлау болған жағдайда партияны кім жетектейтіні туралы жаңжал тудырды, содан кейін Мартин наурыз айында партия басшысы лауазымынан кетіп, Грэм желтоқсан айында Стефан Дион басшы болып сайланғанға дейін толық уақытша басшылықты өз мойнына алды. Луи Пламондон 2011 жылғы 2 маусымда 41-ші Канада Парламентінің бірінші сессиясының басында, 2011 жылғы федералды сайлаудан кейін және BQ басшысы Жиль Дюсептің жеңілісі мен отставкасынан кейін Блок Квебекуаның уақытша парламенттік көшбасшысы болды, ал Вивиан Барбот Дюсептің орнын басып, BQ уақытша президенті болды. Майор Джеймс Колдуэлл 1940 жылдың қазан айында партия басшысы Дж. С. Вудсворттың инсульт салдарынан денсаулығына келген зияннан кейін, ол «Құрметті президент» (көшбасшы) атағын сақтап қалған Кооперативтік Комонвелл Федерациясының парламенттік көшбасшысы болды. Вудсворт қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1942 жылдың шілдесінде Колдуэлл ресми түрде көшбасшы болып сайланды.