Кіріспе

Нацистік Германияда жасалған стандартталған қарапайым радиоқабылдағыш түрі – «халық қабылдағышы» (Volksempfänger) – нацистік Германияда инженер Отто Гриссингтің, Рейхтің үгіт-насихат министрі Йозеф Геббельстің тапсырысымен әзірленген, төмен бағадағы радиоқабылдағыштардың бірнеше түрі. Оның мақсаты – радио қабылдау технологиясын жалпы халыққа қолжетімді ету болған. Геббельс осы салыстырмалы түрде жаңа медианың зор үгіт-насихат әлеуетін түсінді, сондықтан қабылдағыштардың кеңінен таралуын өте маңызды деп санады.

Тарих

Volksempfänger VE301 модельінің түпнұсқа үлгісі 1933 жылғы 18 тамызда Берлинде өткен 10-шы ірі неміс радио көрмесінде (Große Deutsche Funkausstellung) таныстырылды. VE301 (екі апталық орташа жалақыға тең) қолжетімді бағада сатылды, ал одан да арзан модель (барлық неміс отбасыларының қаржылық мүмкіндігіне сәйкес, бөліп төлеу арқылы алуға болатын, орташа апталық жалақыдан сәл ғана көп) DKE38 (кейде халық арасында "Геббельстің мұрны" деп аталатын) көп бөлімді вакуумдық лампамен жабдықталған. Кейін Volksempfänger, Gemeinschaftsempfänger, KdF (Kraft durch Freude), DKE (Deutscher Kleinempfänger) және басқа да брендтер астында бірнеше модельдер шығарылды. Volksempfänger мүмкіндігінше арзан өндірілуі үшін жобаланған; осының салдарынан олар көбінесе қысқа толқынды жолақтардан құрылмайтын, сондай-ақ сол кездегі практикаға сәйкес, баптау шкаласындағы Еуропаның ірі радиостансаларының шамамен орналасқан нүктелерін көрсетпейтін. Тек неміс және (1938 жылғы аннексиядан кейін) австриялық радиостансалар белгіленген, ал арзан модельдерде кездейсоқ сандар ғана тізілген. Өндіріс шығындарын одан да азайту үшін әлсіз сигналдарды қабылдау сезімталдығы шектелген; егер радио Deutschlandsender және жергілікті Reichssender стансаларын қабылдай алса, ол жеткілікті деп есептелді. Дегенмен, қараңғы уақытта сыртқы антенна арқылы шетелдік стансаларды да қабылдауға болады, әсіресе соғыс барысында BBC Еуропалық қызметі сияқты стансалар тарату қуатын арттырғандықтан. Соғыс басталған кезде нацистік Германияда шетелдік радио тыңдау қылмыстық жазаға тартылды, ал Польша сияқты оккупацияланған кейбір аумақтарда неміс емес азаматтарға радио тыңдауға тыйым салынды (соғыстың соңына қарай бұл тыйым бірнеше басқа оккупацияланған елдерге де таратылды, радиоаппараттарды жаппай тәркілеумен бірге). Жазалар айыппұл салудан және радиоларды тәркілеуден бастап, соғыстың соңына жақын концлагерьке немесе өлім жазасына дейін ауысты. Дегенмен, мұндай құпия тыңдау нацистер басып алған көптеген елдерде және (әсіресе соғыс кезінде) Германияның өзінде кең таралған еді. Немістер сонымен қатар кейбір жау радиостансаларының эфирін бұзуға тырысты, бірақ нәтижесі шектеулі болды.

Техникалық мәліметтер

1933 жылы алғаш рет ұсынылған Volksempfänger Model VE301 қайта жаңғырту схемасын қолданды, бұл 1920 жылдары кең таралған, экономикалық радио қабылдағыш дизайны еді. Электр қуатымен жабдықтаудың әртүрлі талаптарына сәйкес үш түрлі VE301 үлгісі өндірілді: батареялар, айнымалы ток (AC) желісі немесе тұрақты ток (DC) желісі. АЖ желісі кернеуінің өзгеруіне электр трансформаторындағы сымды жылжыту арқылы 110 вольт, 130 вольт немесе 220 вольт қуат көздерін таңдау арқылы бейімделуге болады. Радионың қандай қуат көзімен жұмыс істеуге арналғандығына байланысты, құрылымда екі немесе үш вакуумдық түтік қолданылды: REN904/AF7 – радиожиілікті қайта жаңғырту схемасы ретінде, RES 164 – аудио күшейткіші ретінде және АЖ тогымен жұмыс істеуге арналған қабылдағыштар үшін RGN354 түзеткіші. Радио құрылғысы екі жолақты қабылдауға қабілетті: Langwelle (ұзын толқын) – 150-ден 350 килогерцке дейін және Mittelwelle (орта толқын) – 550-ден 1700 килогерцке дейін. Кейінгі үлгілерде шыны дискіге Германия мен Австрия қалаларының атаулары жазылған, олардың жиіліктері сол қалалардағы хабар тарату станцияларының жиіліктерімен сәйкес келеді. Әртүрлі жиілік жолақтарында қабылдауды оңтайландыру үшін әртүрлі ұзындықтағы антенналарға арналған үш антенна ұясы қарастырылған. 1933-1937 жылдар аралығында өндірілген Volksempfänger үлгілерінде арзан металл қамыс динамигі қолданылды. 1938 жылғы үлгілер (VE301 Dyn) аудио шығыс трансформаторын қосты және заманауи электродинамикалық динамикпен жабдықталды. Медиа тарихшысы Александр Баденохтың айтуынша, "Volksempfänger арқылы Гитлердің дауысы – неміс және голливудтық клише, бұл 'алыстағы' нацистік мемлекеттің (әйтпесе, күнәсіз) тұрмыстық аймаққа енуі". Бүгінгі таңдағы тарихи көрмелерде оны "нацистік пропаганданың визуалды бейнесі" ретінде жиі пайдаланады. "Әрбір ұлттық серік – радио тыңдаушы" деген ұранмен, Пропаганда министрі Жозеф Геббельс Volksempfänger арқылы радио тыңдаушылардың санын екі есеге арттыруды көздеді. Гитлердің сәулетшісі және қару-жарақ және соғыс өндірісі министрі Альберт Шпеер Нюрнберг процесіндегі соңғы сөзінде былай деді:

Коммуналдық қабылдаушы

Volksempfänger "халық радиосы" тұжырымдамасы Ұлыбританияның 1944 және 1945 жылдар аралығында шығарған "азаматтық қабылдағыш" немесе пайдалы радиосымен салыстырылды. Volksempfänger-ден өзгеше, Utility Radio британдық радио индустриясының азаматтық өндірістен әскери өндіріске ауысуынан туындаған тұтыну радиоаппаратурасының жетіспеушілігін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Бұл радиолар стандартталған, үкімет бекіткен үлгі бойынша құрастырылды және бірнеше өндірушілердің консорциумы стандартты компоненттерді қолданып өндірді.

RFT Kolibri

Радиоқабылдағыштың осыған ұқсас моделі Шығыс Германияда RFT/Stern брендімен "Kolibri" (EN: "Hummingbird") деп аталды, ол 50 маркаға сатылды және Volksempfänger-дің корпусының стиліне өте ұқсас болды. Kolibri дизайнының ерекшелігі, жиі қате түрде Volkempfänger-ге жатқызылатын, ол тек екі (алдын ала реттелген) станцияны қабылдау үшін жасалған. RFT мұндай шектеулерсіз де жиынтықтарды өндірді, бірақ олар қымбатқа түсті.

Польшаның Людовик радиосы

1946 жылы Польшаның Дзержонов қаласындағы бұрын неміс басқаруында болған радиозауытында DKE38 және VE 301 "Лудовый" (Халық) қабылдағыштарының шағын саны өндірілді. Бұл қабылдағыштар соғыстан қалған материалдардан жасалған және "Volksempfänger"-ге ұқсас болды (құнаждар мен свастика белгісі алынып тасталған). Компоненттердің қоры таусылғанда және зауыт поляк үлгісіндегі жиынтықтарды шығаруға көшкенде өндіріс тоқтатылды.

Танымал мәдениетте

1975 жылы шыққан «Радио белсенділігі» альбомында, неміс электрондық музыкасының пионерлері Kraftwerk оның обложкасында DKE брендінің Volksempfänger (модель 38) радиоприемникасын бейнелеген. Неміс тобы Welle: Erdball «Volksempfänger VE 301» атты әнді де жазды, ол алғаш рет 2002 жылы шыққан «Die Wunderwelt der Technik» альбомында пайда болды. 1970-ші жылдары Берлинде тұрған американдық суретші Эдвард Кинхольц ескі радиоларды қолданып «Volksempfänger» атты туындылар сериясын жасады. Бұл радиоларды сол кезде Берлиндегі арабазарларда арзанға алуға болады, себебі олар соғысқа дейінгі жылдары көптеп шығарылғандықтан көптеп сатылымға түскен.