Кіріспе

Иосиф Маринкович (серб. кириллицасы: Јосиф Маринковић; Вранжево, Нови-Бечей маңы, 15 қыркүйек 1851 – Белград, 13 мамыр 1931) – серб композиторы және хор жетекшісі. Жасынан замандасы Стивен Сент-Мокраняк сияқты, ол негізінен вокалдық жанрларға – романс пен хор музыкасына берілді. Маринкович мелодиялық экспрессияға айқын бейімділігі бар романтик болды. Ол мәтіннің дұрыс айтылуына ерекше назар бөлді, бұл сол кездегі серб музыкасында жаңалық болды.

Өмірбаян

Маринкович Прага орган мектебін бітірді (1873–81) және Венада (1886–87) мамандандырылған оқуға қатысты. Ол Белград әншілер қоғамының (1881–87), Академиялық әншілер қоғамы «Обилич» (1889–1900) және басқа да хор ансамбльдерінің (Еңбекшілер әншілер қоғамы және Серб еврей әншілер қоғамы сияқты) хор директоры қызметін атқарды. Сонымен қатар Сербия православие семинариясында, мұғалімдер даярлау мектебінде және Екінші ерлер гимназиясында музыка сабақтарын берді. Маринкович 1907 жылы Сербия Корольдік академиясының (қазіргі Сербия ғылым және өнер академиясы) мүшесі болып қабылданды. Ерекше романтикалық үлгідегі композитор Маринкович көбінесе халық әуендерін пайдаланды. Ол ерлер хорына арналған патриоттық әндер жазды, олардың ең танымалдары – Сербия халқының қайратты рухының символы саналатын «Халық жиналысы» ((Narodni zbor) 1876, С. Качянскийдің мәтініне сәйкес), көтеріңкі, марш сипатындағы «Жүрекке әнмен», және «Славия (Slavija)»; аралас хорға арналған лирикалық шығармалар, балалар хорына арналған композициялар. Маринкович он бір «Колос» шығармасын құрастырды, олар мозаика тәрізді халық әуендерінің жиынтығына негізделген («Бранко колосы» үшінші, бесінші және тоғызыншы коло, Бранко Радичевичтің «Мекетеп достарының айырылысы» (Đački rastanak) өлеңінің мәтініне сәйкес, Воеводинадан алынған стильді әуендермен). Фортепианомен сүйемелденетін хорлық шығармалардың ішінде, кантаталарға ұқсас, «Зерделі өзен» (Zadovoljna reka) және «Су тірмені» ((Potočara) мәтінді бейнелеумен), лирикалық сипаттағы, екеуі де Йован Миленко Грчичтің мәтініне сәйкес жазылған, сондай-ақ патриоттық хорлық шығарма «Ұлы жұма» (Na Veliki petak) ерекше аталады. Лирикалық шығармаларында Маринкович дұрыс дикцияға, әуезді мелодияға және белгілі бір атмосфераны көрсететін экспрессивті фортепиано сүйемелдеуіне ерекше назар бөлді. Ол серб ақындары Йован Йованович Змай, Й. Грчич Миленко және Воислав Иличтің сөздеріне сүйене отырып, әндер жазды («Маған айт, өтінемін, айт» (Kaži mi, kaži), «Айрылысу» (Rastanak), «Ағынның шуы» (Potok žubori), «О, күн қалай шағылысады» (Oh, kako sunce sija), «Дұға» (Molitva), «Бұта» (Grm) және т.б.). Діни шығармаларында Маринкович серб шіркеу әндерінен (аралас хорға арналған Литургия) және орыс шіркеу музыкасының ықпалынан (Опело (Православтық реквием), «Көктегі патша» (Carju nebesni), «Періште дауылады» (Angel vopijaše) және т.б.) шабыттанды. Маринкович шығармаларын жиі қайта өңдеген, сондықтан олардың бірнеше нұсқасы бар.

Әндер

Романтикалық ақындардың сөздеріне және халық мотивтеріне жазылған әндер Маринковичтің шығармашылығында ең маңызды орын алады. Ол серб музыкасындағы осы жанрдың негізін қалаушы саналады. Ең тартымдылары – көркем поэзияның сөздеріне жазылған лидерлер (Ж.Ж. Змай, Ж.Г. Миленко, Д. Якшич және В. Илич). Маринкович өз лидерлерінде көңіл-күйдің кең спектрін жеткізді: шын жүректен туған лирика (Қандай ғажайып, бұл әлем қаншалықты жарқын (Ala je lep ovaj svet), О, күн қалай шағылысады, Ағын шулап ағады), романтикалық жылу, мелодиялық кеңдік («Сыңсу» (Čežnja)) және драма («Айрылысу», «Бұта»). Ол көптеген әндерін бірнеше нұсқада өңдеп, шығармашылық эволюциясы мен тәжірибелі композиторлық және техникалық шеберлікке қарай дамуын көрсетті. Маринкович таңдалған сөздердің мағынасы мен көңіл-күйін терең зерттей біледі, дұрыс дикцияны сақтап, тапқыр және кең әуендермен, сондай-ақ тікелей сезімталдықпен шығарады. Мелодия – оның басты құралы; бірақ кейінгі туындыларында, кеш романтизмнің экспрессия құралдары шеңберінде, фортепиано партиясы айқын күрделенгенімен және гармониялық тілі еркін болғанымен, осы ерекшеліктер байқалады. Маринкович халық әндеріне жақын мәтіндерден де шабыт алып, халыққа тән стильде жазды, соның арқасында серб өнер музыкасында танымал севдалинка жанры қалыптасты («Шана, жаным, Стоянка» және «Қаладан қалаға»). Ол сондай-ақ халық әндерін қайта өңдеу дәстүрін жалғастырып, сақтап қалды.

Хорлық музыка: дүниелік шығармалар

Маринкович ерлер, аралас, әйелдер және балалар хорлары үшін шығармалар жазды, бірақ ең бастысы фортепианомен сүйемелдеумен хорлық шығармалар жанрын дамытты. Оның он бір колосы (1881–97) – ерлер мен аралас хорларға арналған халық әуендерінен құралған гүлдестелер, С. Сент-Мокраняцтың «Ән гүлдестелерінің» алға басушысы саналады. Көптеген әндерді пайдаланғанымен, күрделі өңдеу жасамай, Маринкович Мокраняцтың шығармаларында кейіннен көрініс тапқан толыққанды және күрделі формаға жете алмады, алайда Мокраняцтың кейбір тәсілдерін (әндер үзінділерін, әндерді байланыстырып, қайталау сияқты) болжады. Коло әндерін таңдауда жұмыстың жалпы мағынасында Мокраняцқа тән мұқияттық пен ойлылық деңгейі байқалмайды, ал даму процестері көбінесе шектеулі, бірақ әсерлі әрі көтеріңкі. Кейінгі колостарда (он бірінші және он екінші) Маринкович формальды тұрақтылыққа, жақсы хорлық текстураға, солистік және tutti бөліктерінің контрастына, сондай-ақ батыл гармониялық шешімдерге қол жеткізді. Үш колос (үшінші, бесінші және тоғызыншы) Бранко Радичевичтің құрметіне (Бранкоs kolos (жырлайтын, Бранково коло)) аталған, себебі олар осы ақынның «Мектеп достарының айырылысы» атты өлеңдеріне негізделген және тек жанама түрде халықтық шабыттанған. Замандастары сияқты, Маринкович патриоттық өлеңдерге шығармалар жазды («Халық жиналысы», «Батырлық шақыру» (Junčaki poklič), «Балқан гимні», «Косово гимні», «Жүрекке әнмен», «Серб мұсылмандары гимні»), олардың кейбіреулері, мысалы, 1876 жылғы «Халық жиналысы» (оның кіріспе шумағымен танымал) және «Эй, Трубашы» әні, кеңінен танылды. Маринковичтің ең танымал әндерінің бірі ретінде ол көп жылдар бойы Обилич гимні болды. Маринкович серб музыкасында фортепианомен сүйемелдеумен хор жанрын қалыптастырды («Көңілді өзен», «Қасиетті жұма», «Кейулі ана» (Jadna majka), «Дұға», «Су тірмені» және Доситей Обрадовичке арналған кантата). Олардың фортепианомен сүйемелдеуінің кеңдігі мен күрделілігіне байланысты, бұл шығармалардың кейбіреулері фортепианоның оркестрдің орнына қолданылғанын көрсетеді.

Хорлық музыка: қасиетті шығармалар

1935 жылы Коста Манойлович Маринковичтің мұралық жинағынан тапқан белгілі бір үрмелерді Әулие Иоанн Златоусттың қасиетті литургиясына (Liturgija Svetog Jovana Zlatoustog) жаңартып құрастырды. Литургияның өте көркем және шабыттандыратын бөлімдерінің ішінде "Біздің Әкеміз" (Otce nas) ерекше көзге түседі, ол хор музыкасының шедеврлерінің бірі деп есептеледі.

Инструментальдық және сахналық музыка

Инструментальдық шығармалардың ішінде Маринович төрт қолмен орындалатын фортепианоға арналған Сонатина, скрипкаға арналған "Екі серб биі", "Фантазия" және "Ноктюрн" шығармаларын жазды. Оның сахналық музыкаларына Л.Ж. Петровичтің "Судья" пьесасы (өте сәтті "Жұбату әні" мен "Монах хоры" нөмірлерімен) кіреді.

Жазбалар

Жосиф Маринович. Otče naš, «Жосиф Маринович» хоры, дирижер Андрей Бурсач. Зреньянин мәдени орталығы. CD004, 1997 жылғы жазба, жариялану жылы көрсетілмеген. Жосиф Маринович. Вечерёша таджиния, Белградтық ансамбль. PGP RTS, CD 430480, 1998 жыл. Жосиф Маринович. Әулие Иоанн Златоусттың қасиетті литургиясы. РТБ хоры, дирижер Боян Суджич. PGP RTS, CD 430824, 1999 жыл. Жосиф Маринович. Херувимдер әні (Heruvimska pesma). Белград камералық хоры. PGP RTS CD 431142, 2000 жыл. Жосиф Маринович. Ағынның шуы (Поток žubor), Сағыныш (Čežnja), дауыс пен оркестр үшін. София Янкович, сопрано, Сербия радио-телевизиясының симфониялық оркестрі, дирижер Даворин Жупанич. New Sound 118/2001 CD. Жосиф Маринович. Көп жасаңыз. CD «Jedinstvo» серб әншілер қоғамы, Котор. 2004 жыл. Жосиф Маринович. Каржу Небесни. Белград әншілер қоғамы: 153 жыл. CD 01/2, Саборна шіркеуі, Белград, 2005 жыл.