Кіріспе

жақын қарым-қатынастарда қолдау көрсету практикасы – жақын қарым-қатынастағы серікке күтім мен қолдау көрсету амалы. Күтім көрсету мінез-құлқы серіктің қиын жағдайларын азайтуға және қауіп немесе қиындық туған кезде олардың күш-қуатын арттыруға бағытталған. Күтім көрсету эмоционалдық қолдауды (күтімділік, махаббат, қайырымдылық және ынталандыру білдіру) және/немесе материалдық қолдауды (ақпарат, кеңес және нақты көмек беру) қамтуы мүмкін. Тиімді күтім көрсету күтім алатын адамның психологиялық жай-күйін жақсартады, сондай-ақ күтім көрсететін және күтім алатын адам арасындағы қарым-қатынастың сапасын арттырады. Бейімделу теориясы осы эволюциялық қажеттіліктің күтім көрсету жүйесінің қалыптасуына себеп болғанын көрсетеді, ол әлсіз жақтан қорғау үшін жұмыс істейді, оларға қауіп төнген немесе мұқтаж болған кезде қорғаныс, демеу және көмек көрсетеді. Бұл жүйе алғаш рет бала мен ата-ана арасындағы байланыс ретінде ұсынылғанмен, ересектер арасындағы жақын қарым-қатынастарда да оның қалыптасқандығы анықталды, онда екі серік те кез келген уақытта күтімші рөлін атқара алады.

Қамқорлық жүйесінің функциялары

Қосалану теориясына сәйкес, қамқорлық мінез-құлық жүйесінің екі мақсаты – жақын адамдарды зияннан қорғау және қауіп төнген кезде олардың азабын басу, сондай-ақ жақын адамдардың жеке өсуі мен зерттеушілік мінез-құлқын қолдау. Бұл, басқа адамның қайғысына немесе қажеттіліктеріне деген көзқарас. Сезімталдық – серіктің қиындық, уайым немесе қажеттілік белгілерін тиімді анықтап, түсіну және серіктің тілектері мен қажеттіліктеріне сай қолдау түрін және мөлшерін ұсыну қабілеті. Нақты жағдайдың ерекшеліктеріне бейімделген қамқорлық шаралары тиімді көмек көрсету үшін маңызды. Жауапкершілік – серіктің түсінілгенін сезінуіне мүмкіндік беретін қолдау көрсету (яғни, күтуші сөйлеушінің проблемасын, қажеттіліктерін және эмоцияларын дәл түсіреді), құндылығын сезінуіне көмектесу (яғни, күтуші күтім алушының құнды тұлға екенін растайды және жағдайдағы оның сезімдері мен реакциялары орынды екенін мойындайды) және қамқорлықты сезіну (яғни, күтуші махаббат пен алаңдаушылық білдіруі керек). Осы екі компонентсіз қамқорлық тиімсіз немесе күтім алушының әл-ауқатына зиян келтіруі мүмкін. Көмектеспейтін әлеуметтік қолдауға мыналар жатады: проблеманы азайту (мысалы, проблеманы жеңілдету немесе жоққа шығару), проблеманы үлкейту (мысалы, апатқа ұшырағандай сезіндіру, проблеманы шешуге келмейтіндей көрсету), серіктің бақытсыздығы үшін кінәлау немесе сынау, өкініш немесе қарыз сезімін тудыру және шамадан тыс араласу (мысалы, тым қорғаушыл болу, күтім алушыны өзіне сенбеуші сезіну, серік оны өздігінен шешуге ниеттенген кезде проблемаға араласу).

Көрінбейтін қолдау

Тіпті жақсы ниетпен көрсетілген қолдау да, егер ол орынсыз немесе шамадан тыс болса, немесе күтім алатын адамда стресс факторымен өзі күресуге жеткілікті дағдылары мен ресурстары жоқ екенін көрсетсе, оның психологиялық бейімделуіне теріс әсер ете алады. Осыған байланысты, Ниалл Болгер және әріптестері қолдаудың ең тиімдісі оның көрінбейтін болғанында немесе күтім алатын адамның тікелей сезіміне енбегенде екенін ұсынды. Бұл гипотезаны тексеру үшін зерттеушілер бір мүшесі Нью-Йорк штатының адвокаттық емтиханына дайындалып жатқан заң студенті болған жұптарды таңдады. Жұптың екі мүшесі де күнделікті жазбаларға эмоционалдық қолдау беру және алу туралы ақпарат енгізді. Зерттеу нәтижесінде, заң студенттері қолдау алған күндері депрессия деңгейінің жоғарылағанын, ал серіктестері олардан көбірек қолдау көрсеткен күндері төмендегенін көрсетеді. Яғни, бұл зерттеуге қатысушылар нақты сезбеген қолдаудан көбірек психологиялық пайда алды. Дегенмен, басқа зерттеушілер көрсетілген қолдаудың жауап беруге дайындығы, оның көрінуінен маңыздырақ фактор екенін айтады. Бір зерттеуде көрінетін және көрінбейтін қолдаудың эмоционалдық және қарым-қатынас ахуалына әсері зерттелді. Нәтижесінде, жауап беруге дайындығы жоғары болған кезде көрінетін қолдау бейтарап немесе оң нәтижелермен байланысты болды, ал жауап беруге дайындығы төмен болған кезде көрінбейтін қолдау теріс нәтижелермен байланысты болды. Бұл құбылыс алғаш рет кішкентай балаларда байқалды: ата-аналары тым көп араласатын балалар жаңа ортада ойнауға және зерттеуге бейімділік танытпады. Сонымен қатар, адамдар "автономия" қажеттілігін де сезінеді, яғни тәуелсіздік және өзін-өзі қамтамасыз ету сезімін сақтауға ұмтылады. Мысалы, Feeney (2007) романтикалық серіктесінің өзіне тәуелді болуына ыңғайлы болған адамдар 6 ай ішінде жеке мақсаттарына қол жеткізуге және оларды іске асыруға бейімділігі жоғары екенін көрсетті (серіктерінің тікелей көмегінсіз). Зерттеулер көрсеткендей, жақсы жаңалықты (мысалы, магистратураға қабылдану немесе жұмында жоғарылау) жақын адамымен бөлісіп, одан қолдау алатын адамдардың жағымды эмоциялары мен жеке әл-ауқаты осы жақсы жаңалықтан туындағаннан да артық көтеріледі. Бұған қоса, жақсы жаңалықты бөлісуге көрсетілген қолдау қарым-қатынас ахуалына оң әсер етеді. Атап айтқанда, мұндай қолдау сезімін арттырады және жақсылыққа бейімділікті күшейтеді (яғни, қарым-қатынас серігіне қатысты жағымсыз немесе қақтығыс жағдайында оң жауап беруге дайындық). Сонымен қатар, жақсы жаңалықты бөлісуге көрсетілген қолдау қарым-қатынас сапасының жоғары деңгейімен және болашақта ажырасу ықтималдығының төмендеуімен жағымсыз жағдайларды талқылау кезінде көрсетілген қолдауға қарағанда күшті байланысты. Бұл айырмашылық күтім берушінің, күтім алатын адамның және қарым-қатынастың сипаттамалары сияқты көптеген факторларға байланысты болады.

Мотивация

Тиімді күтім жасау үлкен жауапкершілікті, сондай-ақ танымдық, эмоционалдық және/немесе материалдық ресурстарды жұмсауды талап етеді, сондықтан күтім көрсетушілер өздерінің қарым-қатынас серіктесіне жауап беретін қолдау көрсету үшін жеткілікті мотивацияға ие болуы керек. Яғни, көмектесуге жеткілікті ынтасы жоқ адамдар өз серігінің қажеттіліктеріне сай келетін күтімді тиімді түрде көрсете алмайды. Сонымен қатар, адамдардың көмек көрсетуге деген ынтасы альтруистік немесе эгоистік болуы мүмкін. Күтім көрсетуде альтруистік мотивацияның күшті болуы және эгоистік мотивацияның әлсіз болуы күтім алатын адам үшін жақсы нәтижелерге және қарым-қатынастың жақсаруына байланысты. Жақындасу мотивациясы жағымды нәтижелерге – мысалы, жақындықтың артуына немесе серіктің бақытына қол жеткізуге бағытталған. Ал, қашу мотивациясы жағымсыз жағдайларды – мысалы, жанжалды немесе серіктің қарым-қатынасқа деген қызығушылығының жоғалтылуын болдырмауға бағытталған. Жақсылыққа ұмтылып құрбандық жасау екі серіктес үшін де оң эмоциялармен, өмірмен және қарым-қатынаспен қанағаттанумен, сондай-ақ қарым-қатынастағы жанжалдардың азаюымен байланысты. Керісінше, жағымсыздықтан қашу үшін құрбандық жасау екі серіктес үшін де өмірмен және қарым-қатынаспен қанағаттанудың төмендеуімен, құрбандық жасайтын адам үшін жағымсыз эмоциялар мен жанжалдардың көбеюімен, құрбандықты қабылдаған адам үшін жағымды эмоциялардың азаюымен және ажырасу мүмкіндігінің артуымен байланысты. Мысалы, эмпатиялық қабілеті жоғары күтім көрсетушілер өз жұбайларына көбірек қолдау көрсетеді және оларды айыптау немесе сынау сияқты теріс әрекеттерден аулақ болады.

Тіркелу стилі

Қоса берілу теориясы, адам алған күтімнің сапасы, сол адамның өзі күтім көрсетуге қажетті көптеген дағдылар мен ынталарын қалыптастырады деп тұжырымдайды. Қашық тұратын адамдар қолдау көрсеткен кезде, олар көбінесе бақылауға ұмтылады. Романтикалық қарым-қатынастар контекстінде, зерттеушілер де күтім көрсету үшін, адамдар ең алдымен өз серіктесіне күтім қажет екенін сезінуі керек деп санайды. Сондықтан, күтім көрсету мінез-құлқына кедергі келтіретін бір фактор – көмекке мұқтаж адам күтімшіден белсенді түрде қолдау сұрамауы немесе қолдауға деген қажеттілігін тікелей айтпай, кері стратегиялар (мысалы, ишарат жасау, ренжу, көңілсіздік білдіру) арқылы жеткізуі мүмкін, бұл оны түсініксіз етеді. Дегенмен, қажеттілік туралы ашық хабарлау тиімді түрде қолдауға жетелесе,

Қарым-қатынастың қасиеттері

Зерттеушілер жоғары сапалы қарым-қатынастағы адамдар, егер серіктестер бір-біріне жақындық пен міндеттеме сезінетін болса, өз серіктесіне көбірек жауап беруге және көмек көрсетуге бейімделуі керек деп санайды. Сондай-ақ, қарым-қатынастағы өзара тәуелділік маңызды. Тиімді күтім көрсету қамқоршыға да пайдалы болуы мүмкін, себебі ол өзін-өзі бағалау және тиімділік сезімін арттырады, адамның қарым-қатынас дағдыларына сенімділік сыйлайды, өзін адал адам ретінде қабылдауға көмектеседі, сондай-ақ махаббат пен әлеуметтік байланыс сезімін күшейтеді. Мысалы, жаңадан үйленген жұбайлар арасындағы қолдау деңгейі жоғары болса, екі жылдан кейін қарым-қатынасқа қанағаттану деңгейі де жоғары болады. Жауапты күтім қарым-қатынасқа қанағаттану үшін ерекше маңызды.