Кіріспе

Швейцария заңгері (1768–1854)

Карл Людвиг фон Галлер (1 тамыз 1768 – 20 мамыр 1854) – швейцариялық заңгер, мемлекет қайраткері және саяси философ. Ол «Мемлекеттік ғылымды қайта жаңғырту» (1816–1834) кітабының авторы, бұл кітап Вена конгресінен кейінгі Реставрация кезеңіне атын берді және Георг Вильгельм Фридрих Гегель «Құқық философиясының элементтері» §258-де оны қатты сынға алды. Вартабург фестивалінде өртелген фон Галлердің еңбегі династиялық заңдылық және аумақтық билікке негізделген монархия принциптерін, сондай-ақ Швейцария қала-мемлекеттері сияқты көне республикаларды, әлеуметтік келісімшарт, мемлекеттік құқық және мемлекеттік егемендік туралы қазіргі заманғы саяси идеяларды дәйекті түрде жоққа шығарды.

Ерте өмір

Фон Халлер Берн мемлекет қайраткері және тарихшы Готлиб Эммануэль фон Халлердің ұлы, ақын және ғалым Альбрехт фон Халлердің немересі болды. Оның әулеті Иоганнес Галлерден (1487-1531) бастау алады, ол Капельдің екінші соғысында Гулдрих Цвинглимен бірге қаза тапқан реформат уағызшысы болған. Алайда, ол кең ауқымды білім алмады, тек жеке сабақтар мен гимназияда бірнеше сыныпқа қатысты. Бала кезінде Галлер Филипп Альберт Стейпфер басқаратын грек мектебінде оқыды, кейіннен ол Хельветикалық Республикада лауазымды тұлға болды. Он алты жасында Берн Республикасының канцеляриясына ерікті болып кірді. Әкесінің Landvogt (bailiff) лауазымына көтерілуіне байланысты отбасы Ньон қаласына көшті. Ол өздігінен оқып, білімінің жетіспейтін тұстарын толықтырды. 1786 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол оның мүлкінің де-факто қамқоршысы болды. Келесі жылы ол вице-канцлер болып сайланды және швейцариялық теолог Иоганн Самуил Ифтың дәрістеріне қатыса бастады. Он тоғыз жасында ол маңызды Kommissionsschreiber (мемлекеттік комиссия хатшысы) лауазымына тағайындалды. Осы қызметте ол үкіметтік әдістер, саясат және қылмыстық іс жүргізу туралы білім алды. Баден және Фрауенфельд қалаларында өткен Швейцария диетасының хатшысы ретінде ол Швейцария Конфедерациясының жағдайымен танысты. 1789 жылы ол француздық аннуитет жоспарына инвестиция жасады, бірақ екі жылдан кейін француз үкіметінің шіркеу мүлкін biens nationaux деп танып тәркілеуіне наразылық білдіріп, оны қайта сатты. Осы шарада ол Эммануэль Жозеф Сиестің еңбектерін оқып, конституциялық либерализмге бейімделді.

Саяхат

1790 жылы Парижге жасаған саяхаты оған жаңа революциялық идеялармен танысуға мүмкіндік берді, сондай-ақ ол Фете де ла Федерейшнге қатысты. Сол жылы ол Берннің Kornkammer-іне сайланды, ол қаланың астық қоймаларын басқаруға жауапты болды. 1792 жылы ол Берн экономикалық қоғамының мүшесі болды және өзінің алғашқы жазба жұмысын жариялады, ол майды экспорттауға тыйым салуға қарсы пікір білдірді. Ол бірнеше маңызды елшіліктерде хатшы ретінде қызмет етті, мысалы, 1792 жылы Женеваға, онда орналасқан швейцариялық әскерлер туралы; 1795 жылы Ульмге, Германияның оңтүстігінен астық импорттау туралы; 1797 жылы Лугано, Милан және Парижге, Швейцарияның соғысып жатқан державаларға бейтарап қатынасы туралы. Бұл сапарлар кезінде ол сол кездегі белгілі тұлғалармен, соның ішінде Наполеонмен және Талейранмен танысты. Ескі Швейцария Конфедерациясына қауіп төнгенде, оны жағдайды басу үшін Раштатқа жіберді. Алайда, тым кеш болды, ал 1798 жылдың ақпан айында ол қайтып оралған кезде француз әскері Берн аумағында болатын. Ол конституциялық ұсыныс, Projekt einer Constitution für die schweizerische Republik Bern жазып, билікті татуластыруға тырысты және 1798 жылы 1 наурызда генерал Гийом Брунмен соңғы рет келісімге келуге тырысты, бірақ Ескі Швейцария Конфедерациясының таралуын тоқтата алмады. Берн төрт күннен кейін Граухольц шайқасында түпкілікті құлап түсті. Фон Галлер көп ұзамай либералдық принциптерден мүлдем бас тартып, революцияның келісімсіз қарсыласына айналды. Осыдан кейін ол революциялық билік кезінде атқарған мемлекеттік қызметінен бас тартып, сәуірден қарашаға дейін 64 нөмірге шыққан Helvetische Annalen газетін шығарды. Онда ол Гелветтік Республиканың шектен шығулары мен заңнамалық жоспарларына қатты сарказммен шабуыл жасады, сондықтан газет жабылды, ал ол өзі тұтқындалудан қашуға мәжбүр болды. Оның тыйым салуына әкеп соққан нақты мақала Beiträge zum einem revolutionären Gesetzbuch (революциялық заң кодексіне үлес) болды, ол саяси сатира еді. "Кез келген билікті қаралау немесе құлату – патриотизм, ал патриоттарға адал болу керек, бірақ ‘олигарх’, немесе бұрынғы астананың азаматы, немесе өз міндетін орындаған адал судья адам емес, ол қалағанын істей алатын жабайы жануар", – деген сияқты сөздері бар бұл жұмыс Гелветтік билік органдарына әсер етпеді. Осыдан бастап фон Галлер реакциялық және жік салатын тұлғаға айналды. Швейцариялық физиогномист Иоганн Каспар Лаватер бұл уақытта Швейцарияда оның ең белсенді қорғаушысы болды, ал Галлер Лаватер қайтыс болғаннан кейін оған эсседе құрмет көрсетті.

Вена және католиктік дінге айналу

Көптеген саяхаттардан кейін ол 1801 жылдан 1806 жылға дейін соғыс кеңесінің кеңсе хатшысы болған Вена қаласына келді. 1806 жылы елдегі қоғамдық пікірдің нәтижесінде Берн үкіметі оны қайта шақырып алып, академияның жаңадан ашылған жоғары мектебінде конституциялық құқық профессоры етіп тағайындады. 1814 жылы ескі аристократиялық режим қайта орнатылғанда, ол егеменді Ұлы Кеңестің мүшесі болды, жақын арада Берн Республикасының құпия кеңесіне де кірді және 1817 жылы профессорлық қызметінен бас тартты. Бірақ 1821 жылы католицизмге қайта оралғаны белгілі болған соң, ол қызметтен босатылды. Бұл дін өзгертуі үлкен дау тудырды, ал Парижден отбасына жазған хатындағы қадамдарының себептерін түсіндірген хаты қысқа мерзім ішінде елуге жуық рет басылып, бірнеше рет аударылып, көптеген қарсы пікірлер мен кешірім сұрауларға әкелді. Ол бұл құжатта католик шіркеуіне қосылуға ұзақ уақыттан бері болған құштарлығын және саяси көзқарастарын діни нанымдарымен үйлестіру қажеттігіне жеткен сенімділігін жариялады. Ол жылдар бойы католиктік көзқарастарды білдіргенімен, 1819 жылы Лозанна епископы Пьер Тоби Йеннимен басталған хат алмасу оның дінге өтуіне тікелей түрткі болды. Халлер Саяси ғылымды жаңартудың төртінші томындағы шіркеулік мемлекеттер туралы кеңес сұрады, ал Йенни оның қасиетті теология және басқа да доктриналық мәселелер бойынша көзқарастарын түзетуге кірісті. Католик дініне өткеннен кейін, оның отбасы да оны еріп кетті; олармен бірге ол 1822 жылы Бернді мүлдем тастап, Венаға қайта оралу туралы Фридрих фон Гентцкеге жасаған алғашқы өтініштері сәтсіз аяқталғаннан кейін Парижде қоныстанды. 1824 жылы Сыртқы істер министрлігі оны конституциялық және халықаралық құқықтан дипломатиялық қызметке үміткерлерді оқытуға шақырды, бұл Чateaubriand кеткеннен кейін бос орынды толтырды. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін ол Солотурнға барып, сол кезден бастап өмірінің соңына дейін Neue Preussische Zeitung және Historisch Politische Blätter сияқты саяси журналдарға материалдар жазды. 1833 жылы ол Солотурнның Ұлы Кеңесіне сайланды және сол кездегі өзекті мәселе болған шіркеу мәселелеріне маңызды ықпал етті, бұл лауазымды 1837 жылға дейін атқарды. 1844 жылы Рим папасы Григорий XVI оған Святого Сильвестра орденін берді.

Бұрынғы еңбектері

Өзінің басқа жұмысына байланысты Галлер өзінің саяси көзқарастарын 1808 жылы «Handbuch der allgemeinen Staatenkunde, des darauf begründeten allgemeinen Rechts und der allgemeinen Staatsklugheit nach den Gesetzen der Natur» атты еңбегінде ұсынған және қорғаған. Кейбіреулер оның ең маңызды еңбегі деп санайтын бұл туынды Йоханнес фон Мюллерді Геттинген университетінің конституциялық құқық кафедрасын Галлерге ұсынуға итермеледі. Бұл ұсыныстың зор құрметке ие болуына қарамастан, ол одан бас тартты. «Келісімхаттың» өзі оның 1806 жылғы 2 қарашада жарық көрген және Бернге оралғаннан кейін көп ұзамай оқыған «Über die Nothwendigkeit einer andern obersten Begründung des allgemeinen Staatsrechtes» атты тұсаукесерлік лекциясының кеңейтілген нұсқасы болды. 1807 жылы тағы екі мақала жарық көрді: «Über den wahren Sinn des Naturgesetzes: dass der Mächtigere herrsche» – саяси биліктің негізі ретінде оның табиғи басымдық туралы доктринасын зерттейді; және «Über die Domainen und Regalien» – корольдік жерлерге иелік етуден туындайтын корольдердің егемендік құқықтарын қарастырады. Осы кезде Галлердің саяси доктринасы толыққанды қалыптасқан еді. Галлер үш мақаласын Фридрих Шлегельдің «Concordia» журналында (1820-1823) жариялады, ал оның түрлі жазбалары журналдар мен мерзімдік басылымдарда жиналып, 1839 жылы «Mélanges de droit public et de haute politique» деген атпен екі томдық жинақ ретінде басылды.

Үлкен шығарма

Алайда, Галлердің басты еңбегі — «Мемлекеттік ғылымның қайта жаңғыртуы немесе табиғи қоғамдық жағдай туралы теория, жасалма азаматтық қиялға қарсы» болды. Ол 1816–1834 жылдар аралығында Винтертурда алты томдық түрінде жарық көрді. Онда ол мемлекеттің революциялық түсінігін қабылдамай, үкіметтің табиғи және құқықтық жүйесін жасады, сонымен бірге мемлекет пен ресми бюрократияның құдіретіне негізделмей, одақ өмір сүре және дами алатынын дәлелдеді. 1816 жылы жарық көрген бірінші томда оның тарихы және ескі саяси теорияларды қабылдамауы, сондай-ақ оның үкімет жүйесінің жалпы принциптері баяндалған. Келесі томдарда ол осы принциптердің түрлі үкімет нысандарына қалай қолданылатынын көрсетеді: екінші томда монархияларға; үшінші томда (1818) әскери биліктерге; төртінші томда (1820) және бесінші томда (1834) шіркеу мемлекеттеріне; алтыншы томда (1825) республикаларға. Бұл еңбек негізінен Жан-Жак Руссоның «Әлеуметтік келісімшарт» еңбегіне қарсы тұру мақсатымен жазылған. Сонымен қатар, Галлердің үшінші томдағы «Құлдық туралы сырға салуы» шотланд тарихшысы Томас Карлайлға зор әсер етіп, оның «Негр мәселесі жөніндегі кездейсоқ ойларында» қайта пайда болды. Кітап толығымен итальян тіліне, бір бөлігі француз тіліне, ал қысқартылған нұсқасы латын және испан тілдеріне аударылды. Оның кейінгі жазбаларының барлығы осы жерде айтылған идеялардың ықпалында болды және сол кездегі революциялық тенденцияларға және шіркеу мен мемлекеттегі либерализмнің жақтастарына қарсы күресті. Галлердің саяси көзқарастарына оның Берн қаласының мемлекеттік қызметкері ретінде ұзақ жылдар бойы қызмет етуі зор әсер етті. 1716 жылға дейін өзін ресми түрде «республика» деп атамаған және 236 отбасынан тұратын патрициат басқарған қала-мемлекет, олардың мүшелері үлкен кеңеске сайлануға құқылы болды, бұл отбасылар «Берн қаласының сайлауға қабілетті рулары» деп белгіленді. 18 ғасырда Бернде тікелей салық салу, мемлекеттік қарыз және әскери шақыру іс жүзінде болған жоқ. Егемендік пен азаматтық қоғамның абстрактілі құқықтық түсініктерін жоққа шығарып, Галлер саяси билікті жеке билік пен мүліктің иесінен туындайтын құқықтардың үйлесіміне негіздеді. Табиғат күйін ішінара немесе толығымен жоққа шығаратын азаматтық мемлекеттің құрылуын алға тартқан көптеген теоретиктерден айырмашылығы, Галлер табиғат күйінің үздірілмейтін екенін алға тартты. 1808 жылғы «Нұсқауда» ол мемлекетті «еркін және құлдың арасындағы табиғи қоғамдық қарым-қатынас, ол басқа ұқсас қарым-қатынастардан тек басшысының тәуелсіздігімен ғана ерекшеленеді» деп түсіндірді. Ол «егемендік» терминін «тәуелсіздік» және «толық еркіндік» терминдерімен ауыстырып қолданды, оны кеңейтілген шаңырақтағы жеке қоғамдық қатынастардың жетілуі немесе көтерілуі ретінде анықтады, бұл осы қоғамдық байланыстардың өзінің бұрыннан бар құқықтарын жүзеге асыру құралдарын арттырды, бірақ ол жаңа құқықтарды бермеді. Галлердің теориясында мемлекеттердің өкіметі өз азаматтарына қатысты әкенің әйелі мен балаларына қатысты билігімен бірдей, әр байланыс әлсіздің күштіге тәуелділігіне негізделген. Жеке биліктің көзі жеке тұлғада немесе ойдан шығарылған тұлғада (корпорация) болғанына байланысты мемлекет монархия немесе республика болады. Өз кезегінде монархиялар жеке билікті жүзеге асырудың үш негізгі жолына бөлінді: жер иелігінен (патримониалдық мемлекеттер), әскерлер тобының билігінен (әскери мемлекеттер) немесе шәкірттер мен ізбасарларға ілімдік және оқыту билігінен (рухани мемлекеттер, басқаша айтқанда теократия). Ол Рим империясының ыдырауынан кейін пайда болған әлеуметтік қатынастарды жалған түрде тек республикаларға ғана қатыстыларға ұқсатып, оларды жасырып тастаған деп санайтын Еуропалық құқықтағы Рим құқығының ықпалына қатты сын айтты. Оның сөздерімен айтқанда, Рим империясы және оның мұра етіп қалдырған заң кодексі «монархияны да, республиканы да атауға болмайтын, екеуінен де шыққан сияқты, бірақ енді ешқандай негізде тұрмайтын, толық емес узурпацияның қорқынышты жағдайында болды; республиканың формалары мен сөздері сақталған, бірақ шын мәнінде тек әскери билікке негізделген абсолютті деспотизм ғана қалды» (I том, VII тарау).

Галлер шығармашылығына түсініктеме

Швейцариялық тарихшы Бела Капосси Галлердің ой-пікірін оның швейцариялық түбіне байланысты қарастырып, контекстуализациялайды және Рим құқығына қатысты сын-пікірін тұжырымдамалық тарих саласын алдын ала болжағандығын айтады. Капосси Галлердің сын-пікірінің мәнін былай келтіреді: text=Рим азаматтары қауым [Gemeinde], азаматтар, нағыз социоситас цивилис құрғандай болды: адамдардың басқа да қауымдастықтары мен қарым-қатынастары да социоситас цивилис немесе азаматтық қоғамдар деп аталуы керек еді. Көп ұзамай барлық мемлекеттер, тіпті княздықтар да civitates немесе respublikas (республикалар, мемлекеттік бірлестіктер) деп атала бастады, қызмет ететін адамдардың жиынтығы populum liberum (еркін халық) деп аталды, бір-бірімен ешқандай корпорация құрмаған және заңды түрде бір-біріне байланысты емес жеке тұлғалар енді cives (азаматтар) деп аталды, кеңеске шақырылған соттар, әскерилер және вассалдар comitia (халық жиналыстары) деп аталды, онда көпшіліктің дауысы шешуші болды; княздық иеліктер patrimonium populi (халықтың немесе мемлекеттің иеліктері) деп аталды, жекелеген иеленушінің қазынасы aerarium publicum болды, күшті және беделді иеленушілерге төленген жеке қызметтер munera publica (мемлекеттік қызметтер) деп аталды. "Patrimonial state" термині кейін Макс Вебердің социологиясында қолданыс тапты. Галлер қазіргі неміс құқық ғылымына және Киелі Рим империясының конституциялық формасы қазіргі мемлекет деп санауға бола ма деген пікірталасқа зор ықпал етті, осы туралы австриялық ортағасырлық зерттеуші Отто Бруннер өзінің "Жер мен иелік" (1939) еңбегінде баяндаған.

Қабылдау және ықпал

Галлердің еңбегі жарық көргеннен кейін қызу пікірталас туды. Немец тарихи мектебінің мүшелері сияқты, орташа консерваторлар Галлер әлеуметтік келісімді жоққа шығарған жоқ, керісінше, оған жаңа, одан да қатаң форма берді деп салып, оған қарсы шықты. Ал Галлердің еңбегі Герлах пен Фридрих Вильгельм IV басшылығындағы Пруссия үкіметі тарапынан ынталы түрде қолданылды.

Шығармалары

Жалпы мемлекеттер туралы нұсқаулық. Штайнершен Буххандлунг, Винтертур 1808 ж. Саяси дін немесе мемлекеттер туралы Киелі кітап ілімі. Штайнершен Буххандлунг, Винтертур 1811 ж. Бағыныштылық қатынастары қандай? 1814 ж. Мемлекеттік ғылымды қайта жаңғырту немесе табиғи қоғамдық жағдайдың теориясы, жасанды азаматтық қиялға қарсы. 6 томдық (екі басылымда), Винтертур 1817–1834 жж. Испан Кортестерінің Конституциясы туралы. 1820 ж. Берн Егемендік Кеңесінің мүшесі Чарльз Луи де Галлердің отбасына, католик, апостол және рим шіркеуіне оралуын жариялаған хаты. Париж/Лион 1821 ж. Еркін мұрагерлер және олардың Швейцарияға тигізген әсері. Хуртер, Шаффхаузен 1840 ж.