Кіріспе

Оглала Лакота басшысы және Буффало Биллдің «Жабайы Батыс» шоуының жұлдыз орындаушысы.

Темір Құйрық (Оглала Лакота: Siŋté Máza, стандартты Лакота орфографиясы бойынша; шамамен 1842 – 29 мамыр 1916) – Оглала Лакота басшысы және Буффало Биллдің «Жабайы Батыс» шоуының жұлдыз орындаушысы. Темір Құйрық 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы ең танымал американдық тұлғалардың бірі болды және оның суретін құрлықтар бойынша таратқан кәсіби фотографтар үшін сүйікті тақырыпқа айналды. Темір Құйрық американдық тарихта 1913-1938 жылдардағы «Буффало никелі» немесе «Индия бас никеліндегі» ерекше бейнесімен ерекше көзге түседі.

Жас шағы мен отбасы

Синьте Маза – бастықтың рулық аты еді. Оған ақтар неге оны Темір Құйрық деп атайтынын сұрағанда, ол анасы оның сәби кезінде, үлкен аулардың бірінде, жауынгерлердің бизон үйірін қуғанда, олардың құйрықтары темірден жасалғанша тік тұрғанын көргенін, содан кейін оның есімін Синьте Маза деп, жаңа да ерекше нәрсе ретінде атағанын айтты.

Темір құйрық пен темір бұршақ

Тарихшылар Шеф Темір Құйрықты көбінесе Шеф Темір Жауыз ("Дьюи Борода") деп жаңылыстырады, олар Лакота тайпасының бір замандастары және есімдері ұқсас естіледі. Көптеген өмірбаяндық жазбаларда Темір Құйрық Кіші Бигхорн шайқасына қатысқандығы және оның отбасы 1890 жылы Вундид-Книде қаза тапқандығы туралы дұрыс емес ақпарат келтіріледі, бірақ шындығында осы қайғыға Темір Жауыз ұшыраған. Майор Израиль МакКрейт былай деп мәлімдеген: "Темір Құйрық соғыс басшысы емес еді және жауынгер ретінде айрықша көзге түспеген. Ол сиқыршы немесе бақсы емес, бірақ ақылды кеңесші және дипломат, әрдайым қадір-қасиетті, тыныш және мақтансақ емес. Ол сирек сөйлейтін, әсем әшекейлерге қызығушылық танытпайтын, сол себепті атақты соғыс басшысы Құрметті Ат сияқты еді. Ол әрқашан күлімсіреп, балаларды, жылқыларды және достарын жақсы көретін."

Темір құйрық және Буффало Билл

Темір Құйрық халықаралық деңгейде танымал болды және Париждегі Шанз-Элизеде (Champs Élysées) және Италиядағы Римдегі Колизейде Буффало Биллмен бірге жетекші рөлде өнер көрсетті. Францияда, Англиядағыдай, Буффало Билл мен Темір Құйрық аристократияның қонақтары болды. Темір Құйрық Буффало Биллдің ең жақын достарының бірі еді және олар жыл сайынғы сапарларда бірге елік және бигхорнға аң аулап жүрді. Майор Израиль МакКрейттің Вигвамына келген сапарының бірінде Буффало Билл Темір Құйрықты бұрынғы замандағы Келісім кеңесінде АҚШ армиясының шенеуніктерімен покер ойнап, қалай жеңіске жеткенін пантомима арқылы көрсетуді сұрады. "Ол ойынның барлық кезектерін – карта беруден бастап, бастапқы төлемдерге және ставкаларға дейін, соңғы картаны тартуға дейін, сөз айтпай, беті мүсіндей қатты қалпында көрсетті. Кенеттен ол үстелді тазалап, карталарын жамылғысына жинап, үстелден тұрып, мақтанышпен кетіп қалды. Бұл керемет актерлік шеберлік болды, және өте қызық еді." Темір Құйрық 1913 жылға дейін Буффало Биллмен бірге саяхаттап, содан кейін Миллер бауырларының 101 ранчосымен 1916 жылы қайтыс болғанға дейін бірге болды.

Сиуларды суретке түсіру

Гертруда Кесбиер – 20-ғасырдың басындағы ең ықпалды американдық фотографтардың бірі және ол америкалық индейлердің әсерлі суреттерімен ең танымал. Кесбиер балалық шағын Ұлы далаларда, сиу балаларымен бірге өрнектеп өткізді. 1898 жылы Кесбиер Нью-Йорктегі Бесінші авенюдегі студиясынан Буффало Биллдің "Жабайы Батыс" труппасының Мэдисон Сквер Гарденге қарай шеруін көрді. Лакота халқына деген махаббат мен құрмет естеліктері оны Буффало Биллге хат жолдап, оның студиясында шоумен бірге саяхаттап жүрген сиуларды суретке түсіруге рұқсат сұрауға итерді. Буффало Билл мен Кесбиердің екеуі де американдық индей мәдениетіне деген құрметтес болды және сиулармен достық қарым-қатынаста болды. Буффало Билл Кесбиердің өтінімін тез мақұлдады және ол 1898 жылдың 14 сәуірінде, жексенбі күні таңертең жобасын бастады. Кесбиердің жобасы таза көркемдік сипатта болды, оның суреттері коммерциялық мақсатта жасалмаған және ешқашан Буффало Биллдің "Жабайы Батыс" бағдарламасының буклеттерінде немесе жарнамалық плакаттарында пайдаланылмаған.

Басшымен кездесу

Кейсбиер сиу тайпасының демалып жатқандағы суреттерін түсірді. Бас темір құйрық – Кейсбиердің портреттеуге ең қиын келген тұлғаларының бірі болды. Кейсбиердің темір құйрықпен түсірген суреті – оның жазылған жалғыз тарихы: «Сиу тайпасы Буффало Биллдің «Далалық Батыс» лагерінде Кейсбиердің фотостудиясына баруға дайындалып, суретке түсірілетіндерге ең жақсы киімдері мен әшекейлерін үлестірді». Кейсбиер олардың күш-жігеріне риза болды, бірақ өзінің сөздерімен «бала кезімде көргендей, нағыз табиғи үндісті» суретке түсіргісі келді, бұл оның Колорадодағы және Ұлы жазықтардағы алғашқы жылдарына қатысты. Кейсбиер регалиясыз суретке түсіру үшін темір құйрықты таңдады. Ол қарсылық көрсетпеді. Нәтижесінде алынған сурет – Кейсбиердің армандағандай болды: әшекей мен сән-салтанатсыз, тыныш, жақын, әдемі портрет, ол өзін оған және камераға тосқауылсыз ұсынды. Бірнеше күннен кейін темір құйрық суретке көз жеткізді, ол тым қараңғы болғандықтан бірден жыртып тастады. Кейсбиер оны қайта түсірді, бұл жолы ол толық қанағаттанатындай, әуеленген бас киімімен суретке түсірді. Бас темір құйрық – халықаралық деңгейде танымал болды. Ол өзінің әдемі регалиясымен Buffalo Bill-мен бірге Париждегі Елисей даңғылында және Римдегі Колизейде бас рөлде көрінді. Темір құйрық – керемет шоумен болды және оның демалыс күйіндегі суретіне көңілі толмады, бірақ Кейсбиер оны 1901 жылғы «Әркімнің журналы» мақаласының бетіне таңдады. Кейсбиер барлық портреттерді «үндістер мінезінің ашылуы» деп санайды, бұл «сиу тайпасы үшін жаңа бейнелерде» американдықтардың күші мен ерекше мінезін көрсетті.

Индиялық теңге

ХХ ғасырдың басында Iron Tail-дің ерекше келбеті АҚШ-та кеңінен танылды, өйткені ол Two Moons-пен бірге бес центтік монета – «Буффало никелі» немесе «үнді бас никелі» үшін үш модельдің бірі болды. Бұл танымал монета 1913 жылы таныстырылды және Америка батысының табиғи сұлулығын көрсетеді. Атақты «Жабайы батыс» артисі Bee Ho Gray, Iron Tail-ге Вашингтон мен Нью-Йоркке аудармашы және жетекші ретінде сүйемелдеді, онда Iron Tail мүсінші Джеймс Эрл Фрейзерге жаңа «Буффало никелі» дизайнымен жұмыс істеу үшін модель болды. Iron Tail өз заманындағы ең танымал американдық түпкіліктің өкілі болды және оның суретін континенттер арасында таратқан кәсіби фотографтардың сүйікті нысаны болды.

Темір құйрық және майор Израиль МакКрейт

Басшы Iron Tail майор Израиль МакКрейттің досы еді және Пенсильвания штатының Дубоис қаласындағы "Вигвамға" жиі келіп тұратын. Iron Tail және басшы Flying Hawk "Вигвамды" Шығыстағы өз үйлері деп есептеді. 1908 жылдың 22 маусымында Iron Tail Буффало Биллдің шатырында МакКрейтті Оглала Лакота тайпасының құрметті басшысы етіп қабылдау рәсімін өткізді. 1915 жылы МакКрейт "Вигвамда" Iron Tail және Flying Hawk үшін әсем қабылдау ұйымдастырды.

Чха́нте Та́нканы қабылдау

1908 жылғы 22 маусымда Iron Tail және "Buffalo Bill" Коди Дикі Батыс Rough Riders конгресімен бірге Пенсильвания штатындағы Дю Бойске келді. Кодидің "Жабайы Батыс" қойылымдарына күніне 12 мың адам қатысып, 150 оглала 150 понимен қалаға келді. Осы оқиғада Iron Tail майор Израиль МакКрейтті Оглала Лакотаның құрметті басшысы ретінде қабылдап, МакКрейтті "Čhaŋté Tȟáŋka ("Ұлы Жүрек") деп атады. Iron Tail Буффало Биллдің шатырында өткен рәсімді орындады, оған Бас Американдық Жылқы, Бас Бұрқасын Жылқы, Бас Жалғыз Аю және 100 Оглала Лакота мүшесі қатысты. Оглала Лакота басшылары МакКрейт пен оның әйелі Элис айналасында кішкентай шеңбер құрды, ал Iron Tail рәсімді лакота тілінде сөз сөйлеумен, барлығымен жылы қол алысумен бастады, содан кейін МакКрейттің басына соғыс бас киімін, аяғына мокасиндерді кигізді. Содан кейін Iron Tail МакКрейтке сары бояумен суреттелген бауыры бар типиді сыйлады және бұл оған және Элисқа тұру үшін екенін айтты. Домбыралар соғылып, тайпалық әндер күшпен орындалды. Iron Tail аяқтау сөздерін айтып, жылы қол алысумен аяқтады. Iron Tail және Buffalo Bill жаңа 1908 Rambler тур машинасына міндіріліп, МакКрейттің қалалық үйіне тойға аттанды. Онде Iron Tail оқиғаның естелігі ретінде жаңа Winchester мылтығымен сыйланды. МакКрейт осы салтанатты оқиғаға қатты риза болды және осы құрметті өмірінің соңына дейін мақтанышпен және қадір-қасиетпен сақтап жүрді. Кейінірек МакКрейт Оглала Лакотаның құрметті басшысы атағының кез келген президент немесе әскери ұйым бере алатын құрметтен гөрі әлдеқайда үлкен құрмет екенін айтты.

Вигвамдағы үлкен қабылдау

1915 жылы МакКрейт Пенсильвания штатының Ду Бойс қаласындағы «Вигвамда» Желі Құйрығы және Ұшқан Шоқпар бас қолбасшыларының құрметіне үлкен қабылдау ұйымдастырды. «Желі Құйрығы басшысы көптеген судьялар, банкирлер, заңгерлер, бизнесмендер және көршілердің қабылдау жолымен өтіп, президенттің Жаңа жылда көптеген бейтаныс адамдармен амалдасуға міндетті болған сияқты қолдарынан сәлем қабылдағаннан кейін, ол ұзын қызыл терісін алып, иығына жамылды. Содан кейін ол газонға шығып, жатып, көкке қарайтын болды, ал көздері жүз шақырымдық қашықтықтағы төбелер мен аңғарларды шарлады – бұл Шығыс құрлықтық бөлініс. Ол ағылшын тілінде сөйлей алмағандықтан, бір сағат бойы қол алысуға шыдағаннан кейін әлеуметтік міндеттерін орындады, сондықтан оған көпшілікпен араласу ұнаған жоқ. Ол демалып, қызыл тастың түтінін тартып, үлкен асханаға шақыруды күтті. Асханада ол құрметті орынға отырып, тамақты дәмді жеді және әдепті мінез-құлқымен көзге түсті. Оның осы жердегі және жазушымен бірге болған барлық кездесулердегі әдептілігі ең жоғары дәрежедегі ақ нәсілді адамдардың да үлгісіне лайық еді!» Желі Құйрығы басшысы жиналған қонақтармен амалдасқаннан кейін үлкен бұқа терісін иығына орап, көпшіліктің алдынан ығыстырып, кетіп қалды. Ол жүн шапанды шөпке жайып, оның үстіне отырып, түтінін жақты, «Әлеуметтік міндетімді орындадым, енді өзімді ләззаттандырғым келеді» дегендей. Ұшқан Шоқпар басшысы осы салтанатты тойды ұзақ уақыт есінде сақтады. «Ол бұрын, өзінің жақын досы Желі Құйрығымен бірге жүздеген достары үшін қабылдау өткізген. Банкирлер, дін қызметкерлері, ұстаздар, кәсіпкерлер, шаруалар, олардың әйелдері алыс-жақыннан келіп, құрмет көрсетіп, «Кола!» деп сәлемдескен». «Тарихшы Ұшқан Шоқпар басшысы кешкі ас берілген кезде Желі Құйрығының және өзінің тамақтарын ашық верандаға әкелуді сұрағанын еске алды. Олар сол үстелдің басында отырып тамақтанды, ал көптеген ақ нәсілді адамдар тамақ бөлмесінде үндістер туралы ұялмай сөйлесе алды. Ол бұл уақытты жақсы өткізгендерін және олар бұл туралы көп сөйлескендерін еске алды, бірақ қазір оның жақын досы оны тастап, Құмды төбелерге кетіпті».

Соңғы күндер

1916 жылдың мамыр айында 74 жасында Бас Айрон Тейл Миллер бауырларының 101 ранчосы "Жабайы Батыс" атты қойылымын Филадельфияда көрсетіп жүргенде пневмонияға шалдығып, Санкт-Лука ауруханасына жатқызылды. Буффало Билл келесі күні Мэриленд штатының Балтимор қаласына шоуын жалғастыруға мәжбүр болды, ал Айрон Тейл онымен тілдесе алмайтын дәрігерлер мен медбикелермен бірге бейтаныс қалада жалғыз қалды. МакКрейт бас дәрігердің ауруханаға түскені туралы таңертеңгі Филадельфия газетінен біліп, дереу Буффало Биллге телеграмма жіберіп, Айрон Тейлді келесі пойызбен Пенсильвания штатының Дю Бойс қаласына, Уигвамға емдеуге жіберуді сұрады. Жауап келмеді, телеграмма Балтиморға жеткізілмеді немесе жіберілмеді. Оның орнына аурухана басшылары Айрон Тейлді "Пуллман" вагонына отырғызып, туған жері – Блэк Хиллз аймағына қайтаруға тапсырыс берді. 1916 жылдың 28 мамырында оның вагонының қызметкері оны Индиана штатының Саут-Бенд қаласында оятуға келгенде, Айрон Тейл қайтыс болды, оның денесі соңынан бағытына қарай жалғасты. Буффало Билл бас шенеуніктің ауруханаға жібергеніне және телеграмманы алмағанына өкініш білдірді. Айрон Тейлдің денесі Небраска штатының Рашвилл қаласындағы ауруханаға, содан кейін Пайн Ридж үнді резервациясына жеткізілді, онда ол 1916 жылдың 3 маусымында Киелі Розари Миссиясы зиратында жерленді. Буффало Билл терең сезіммен, Айрон Тейлдің қабіріне гранит тас қоятынын, ал оған Айрон Тейлдің суреті бар "Буффало никелінің" көшірмесін қашап, естелік ретінде орнататынын айтты. Алайда, Буффало Билл 1917 жылдың 10 қаңтарында, Айрон Тейлдің қайтысынан кейін алты ай өткен соң дүние салды. Колорадо штатының Денвер қаласының батысындағы Лоукаут тауында Буффало Биллдің қабірі басында өткен салтанатта Бас Флаинг Хок өзінің бүркіт қауырсынынан жасалған соғыс таяғын қабірге қойды. "Жабайы Батыстың" әрбір қарт ардагері 1880 жылдардан бері американдық Батыстың ерте тарихының символы болған үндістерді, бұқаларды және скауттарды бейнелейтін беделді тасқа "Буффало никелін" қойды.