Кіріспе

Қоршаған ортаның ыстығынан туындаған естелік. Ерікті емес естелік, сондай-ақ еріксіз нақты естелік, еріксіз саналы естелік, еріксіз сезіну естелігі, "мадлен сәті", ой шақыру және көбінесе еріксіз автобиографиялық естелік деп те аталады. Бұл естеліктің бір бөлігі, ол күнделікті өмірде кездесетін белгілердің көмегімен саналы күш жұмсамай-ақ өткенді еске түсіруді қамтиды. Оның қарама-қарсысы – ерікті естелік, ол өткенді еске түсіруге бағытталған саналы әрекетпен сипатталады.

Оқиғалар

Ж. Х. Мейс өзінің "Еріксіз есте сақтау" кітабында сипаттағандай, еріксіз есте сақтау кем дегенде үш түрлі жағдайда пайда болады. Оларға күнделікті өмірде кездесетін жағдайлар, ерікті және еріксіз еске түсіру процесінде туындайтын жағдайлар және психикалық синдромның құрамында болатын жағдайлар кіреді.

Бағалы үзінділер

Бұл құбылыстардың ең көп таралған түрі "қымбатты фрагменттер" деп аталады. Бұл түрге күнделікті ой-қимыста пайда болатын қалаусыз естеліктер кіреді, олардың ерекшелігі – күтпегендік: олар санаға түйсіксіз, өзінен пайда болады. Олар – торт жеу сияқты қарапайым күнделікті оқиғалардың нәтижесі, мысалы, дәмнің әсерінен өткен оқиғаны еске түсіру. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай естеліктер ең күшті және жиі иіс сезу қабілетімен байланысты болады. "Қымбатты фрагменттер" терминін автобиографиялық естеліктерді зерткен пионер, Мэригольд Линтон енгізген. Мысалы, Пруст тәжірибесінде, ересек шағында шайына мадлен тортты малып алғанда, бала кезінде шайға малынған мадлен жеген кездегі естелік оянады. Мейс пікірінше, бұл автобиографиялық естеліктер негізінен түсініктер бойынша ұйымдастырылған ("тәжірибелік типтегі түсініктер: адамдар, орындар, іс-әрекеттер және т.б."), ал уақыттық байланыстар уақыт өте келе сол күйінде сақталмайды. Дегенмен, бір зерттеуде травмадан кейін қайталап туындайтын қалаусыз естеліктерді автобиографиялық естеліктің жалпы механизмдерімен түсіндіруге болады және олар өзгермейтін, тұрақты формада пайда болмайды. Сондықтан, бір есепте деменциямен ауыратын науқастардың әлі де қол жетімді, бірақ қолға тимейтін қымбатты автобиографиялық естеліктері болуы мүмкін екені айтылады, олар "тиісті стимулдар оларды босатуға дейін" жасырынып жатады. Бұл күтіммен айналысатын адамдарды осы естеліктерді оятуға, оң эмоцияларды тудыруға және науқастардың өмірлік тарихын, өзіне деген сезімін сақтауға үйретуге мүмкіндік береді. Ол бұл психикалық күйлердің бұрын басынан өткенін түсіндіреді, демек, олардың болашақта санаға түйсіксіз пайда болуы – есте сақтау актісі, бірақ біз бұл ақпаратты алғаш рет қайда және қалай сезінгенімiзді әрқашан біле бермейміз. Эббингхаус та бұл қалаусыз қайтарулар кездейсоқ немесе жасанды емес екенін атап өтті; керісінше, "олар қауымдастыру заңдарына сәйкес, бірден пайда болатын басқа ой-қимылдардың көмегімен жүзеге асырылады". Бұл қалаусыз естеліктерден өзгеше, онда адамдар қазіргі жағдайға ең пайдалы естеліктерді саналы түрде еске түсірмейді; алайда, бұл процесс мидың санасыз түрде атқарылатыны әлі анық емес. Сөздерді танудың қалаусыз тапсырмаларында сол жақ төменгі маңай гирусы, сол жақ жоғарғы уақытша гирусы, сол жақ гиппокамп және оң жақ жоғарғы басқа қабығының белсенділігі байқалды.

Даму

Жас есте сақтау қабілетіне әсер етеді, бірақ есте сақтауды кодтау (еске сақтау) үшін қолданылатын жалпы стратегиялар одан да маңыздырақ болып табылады. Ақпаратты жақсы жаттауға бейім адамдарда еріксіз есте сақтау жиілігі жоғары. Он жасқа дейінгі кішкентай балаларда тестілеу кезінде еріксіз есте сақтауды қолдану, ерікті есте сақтауға қарағанда айтарлықтай жақсы нәтижелер көрсеткені анықталды. Мұны нақты тест сұрағына дейін ең жақын, бірақ түсініксіз сұрақ немесе сөйлем қою арқылы іске асыруға болады. Ал он төрт жасқа және одан жоғары жастағы балаларда керісінше, тек ерікті есте сақтау жақсы нәтижелерге алып келеді.

Естелік шағылысы

Жастық шақ естеліктерінің жоғарылауы – жасөспірімдік және ерте ересек жаста қалыптасқан естеліктер, өмірдің басқа кезеңдерімен салыстырғанда, көбірек еске түседі. Бұл өзіндік сананың қалыптасуына немесе өмір бойындағы танымдық қабілеттердің дамуына байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, бұл ерікті және еріксіз естеліктерге де қатысты. Жастың еске түсетін естеліктердің санына әсері бар екені анықталды, бірақ еріксіз естеліктердің ерекшелігі жағынан жас арасында айырмашылық жоқ.

Сезімталдық

Эмоциялар есте сақтаумен тығыз байланысты. Зор эмоциялармен байланысты естеліктер (мысалы, тойда қуанған сәттер) және күшті стресс кезінде пайда болған естеліктер оңайрақ еске түсіріліп, жылдам қайта жаңғырылады. Бұл спонтанды естеліктерге де қатысты: қуантарлық спонтанды естеліктер, бақытсыз немесе бейтарап естеліктерге қарағанда екі есе жиі кездеседі.

Травмадан кейінгі стресс бұзылуы

Көбінесе, қандай да бір жарақатқа ұшыраған адамдар өз ойларына ескертусіз, кенеттен кіріп келетін жарқын естеліктерді сипаттайды. Мұндай психикалық шабуылдар, уақыт өте келе сақталса, посттравматикалық стресс бұзылысының (ПТСТБ) ерекше белгісі болып табылады. DSM IV жарақатты адамның өзіне немесе басқаларға ауыр дене жарақаттары келтіргені, оның куәсі болғаны немесе олардың қауіпсіздігіне төнгел келтірген оқиға ретінде анықтайды. Сондай-ақ, адам жарақат алған кезде қорқыныш, әлсіздік немесе үрей сезімімен жауап берген болуы керек. Бұл жағдайдың негізгі психологиялық салдарына жарақатты оқиғаны қайта бастан кешіру (мазалаушы ойлар мен бейнелер арқылы), жарақатқа байланысты жағдайлардан қашу және эмоционалдық күйзелістің күшеюі жатады. Ерікті емес естеліктерге келетін болсақ, зерттеушілерді ең алдымен осы жарақатқа байланысты шабуылдар қызықтырады, олар көбінесе оқиғаны қайта бастан кешірудің бір түрін қамтиды, соның ішінде сезімдік компонент (мысалы, визуалды, естімелік және т.б. кез келген түріндегі бейнелер). Көбінесе «флэшбектер» деп аталатын бұл шабуылдар құрбанға жарақатты қайтадан сезінуге мүмкіндік береді, жоғары деңгейдегі эмоционалдық күйзеліске және жақын арадағы қауіпті сезінуге әкеледі. Әдетте, бұл жарақатты оқиғаның сол кездегі ең маңызды бөліктері, «нақты орындар» деп аталады және олардың жоғары эмоционалдық күйзеліске әкелетін және оларды әдейі еске түсіру қиын болатын ерекше қасиеттері бар. Бұл ПТСТБ-нің анықтамалық белгісі болғанымен, мазалаушы естеліктер жиі мазасыздыққа негізделген бұзылыстарда, психоздық бұзылыстарда және тіпті жалпы халық арасында да кездеседі. Екіполярлы бұзылу, депрессия және агорафобия – флэшбектердің әсеріне ұшыраған бұзылыстардың мысалдары. Психоз – бұл түрлі қабылдаулық көріністердің жиынтығы, олармен байланысты симптомдар көбінесе оң немесе теріс деп аталады. Оң симптомдар – бұл қате түсініктер, оларға галлюцинациялар кіруі мүмкін, ал теріс симптомтар – «қызмет етудің жоқтығымен» сипатталады, оған эмоционалдық сезімнің жоқтығы және мотивацияның төмендеуі жатады. Алайда, ПТСТБ-ға ұқсас белгілері бар адамдардың аз ғана пайызы ПТСТБ диагнозын алған. Сондықтан психоздың күрделі симптомдары ПТСТБ диагнозын қою үшін қажетті клиникалық анықтаманы қиындатуы мүмкін. Сонымен қатар, ПТСТБ диагнозы қойылған және анықталған жарақат түрі бар адамдар психоздың оң симптомдарын, мысалы, қате түсініктер және/немесе галлюцинацияларды көрсетеді. Сонымен қатар, психозбен азаптанушы адамдар шабуылдарға көбірек бейім болуы мүмкін деген пікірлер бар.