Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Қазақстан ядролық сынақ алаңдарынан туындаған радиация, Арал теңізінің тарылуы және бұрынғы егістік жерлердің шөлейттенуі сияқты ауыр экологиялық мәселелерге тап болды. Бұл мәселелердің көп бөлігі Қазақстанның Кеңес Одағының құрамында болған жылдармен байланысты. Елдің кең, жартылай шөлді далалық аймағының болуына байланысты, Кеңес үкіметі Қазақстанды ядролық сынақтар жүргізу үшін таңдады. Бұл, сондай-ақ, қатты ластануды бақылау шараларының болмауы, көптеген ауылдық аймақтарда аурулардың жоғары деңгейіне әкеп соқты. Қазақстан аумағында кемінде екі ірі экологиялық апат анықталды: Арал теңізінің тарылуы және Семей ядролық полигонында (іс жүзінде Курчатовтың оңтүстігіндегі кең аймақ) және Қытай шекарасы бойындағы радиоактивті ластану. Қазақстанда Орталық Азия аймақтық экологиялық орталығы орналасқан, ол экологиялық мәселелер бойынша аймақтық ынтымақтастықты ынталандырады. Қазақстанның сумен жабдықталуының көп бөлігі өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы ағын суларымен, ал кейбір жерлерде радиоактивті заттармен ластанған. Өзбекстанмен ортақ Арал теңізі, құйылатын өзендердегі су ағынының азаюына байланысты үш жеке су нысанына дейін қысқарды. Кеңес кезеңіндегі биологиялық қарулар полигоны қауіп тудырады, себебі ол Арал теңізіндегі бұрынғы аралда орналасқан, ал қазір ол материкке қосылған. Арал теңізінің су бетінің азаюы аймақтық климаттың күрделі өзгеруіне әкеп соқты, ал ауыл шаруашылығы топырағы тұздың жиналуынан зақымданып, желмен шайылып кетті. Шөлейттену салдарынан кең егістік жерлер жойылды. Өнеркәсіптік орталықтардағы кәсіпорындардан шығатын қалдықтардың ауа мен суға таралуына бақылау шаралары жеткіліксіз. Солтүстік-шығыстағы Самей аймағында кеңестік кезеңдегі қару сынақтарынан туындаған ұзақ мерзімді радиациялық ластану байқалады. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі жеткілікті қаржыландырылмаған және оған тиісті мән берілмейді. 2003 жылдан бастап мұнай өнеркәсібіне қатысты жаңа экологиялық ережелер енгізілді, бірақ Каспий теңізінің жағалауындағы жаңа мұнай операциялары теңіздің бұрынғыдан да нашарлауына себепкер болып отыр. Арал және Каспий теңіздерін сақтауға бағытталған халықаралық бағдарламалар Қазақстан мен басқа мүше елдерден тиісті қолдау алмады. Қазақстан 2018 жылғы Орман ландшафтының сақталу индексі бойынша 8.23/10 орташа ұпай жинап, 172 елдің ішінде 26-шы орынға ие болды.
Kazakhstan, has serious environmental issues such as radiation from nuclear testing sites, the shrinking of the Aral sea, and desertification of former agricultural land. These issues are due in large part to Kazakhstan's years under the Soviet Union. Partly because of the country's enormous semi arid steppe, the Soviet government used Kazakhstan as its nuclear testing site. Along with near absent pollution controls, this has contributed to an alarmingly high rate of disease in many rural areas. Kazakhstan has identified at least two major ecological disasters within its borders: the shrinking of the Aral Sea, and radioactive contamination at the Semipalatinsk nuclear testing facility (in fact a large zone south of Kourchatov (Курчатов)) and along the Chinese border. The Central Asian Regional Environmental Center is located in Kazakhstan, which fosters regional cooperation on environmental issues. Most of Kazakhstan’s water supply has been polluted by industrial and agricultural runoff and, in some places, radioactivity. The Aral Sea, which is shared with Uzbekistan, has shrunk to three separate bodies of water because of water drawdowns in its tributary rivers. A Soviet era biological weapons site is a threat because it is located on a former island in the Aral Sea that is now connected with the mainland. The reduction in the Aral Sea’s water surface has exacerbated regional climatic extremes, and agricultural soil has been damaged by salt deposits and eroded by wind. Desertification has eliminated substantial tracts of agricultural land. Plants in industrial centers lack controls on effluents into the air and water. The Samey region in the northeast has long term radiation contamination from Soviet era weapons testing. The Ministry of Environmental Protection is underfunded and given low priority. Some new environmental regulation of the oil industry began in 2003, but new oil operations on Kazakhstan’s Caspian coast add to that sea’s already grave pollution. International programs to save the Aral and Caspian seas have not received meaningful cooperation from Kazakhstan or other member nations. Kazakhstan had a 2018 Forest Landscape Integrity Index mean score of 8.23/10, ranking it 26th globally out of 172 countries.
Арал теңізі
Арал теңізі 26 300 шаршы мильді (68 117 км²) алып жатыр, солтүстігінде Қазақстан, оңтүстігінде Өзбекстан орналасқан. 1960 жылдары басталған кеңестік суару жобалары және басқа да экологиялық мәселелер осы бір кездегі үлкен ішкі теңізді күрт азайтты, ал 2007 жылға қарай ол бастапқы көлемінің 10 пайызына дейін қысқарды. Дүниежүзілік банк 65 миллион доллар көлемінде несие бергенімен және Қазақстан Үкіметі қалған бөлігін қаржылаған 86 миллион долларлық NAS жобасы, аймаққа келтірілген экологиялық және экономикалық зиянды азайту, Сырдария алқабындағы ауыл шаруашылығы мен балық шаруашылығын сақтау және дамыту, сондай-ақ дельта аймағындағы экологиялық жағдайды жақсарту арқылы Солтүстік Арал теңізінің (Кіші теңіз деп те аталады) болашағын қамтамасыз ету мақсатында жоспарланған. Бұдан өзге, Арал теңізі алқабында іске асыру үшін үш жаңғырту бағдарламасы (АҚББ 1, АҚББ 2 және АҚББ 3) әзірленді. Олардың ең толыққандысы және егжей-тегжейлісі – 2011-2015 жылдарды қамтитын ASBP 3, және ол IFAS атқару комитетінің төрағалығымен Қазақстанның қатысуымен әзірленді.
The Aral Sea covers 26,300 square miles (68,117 km2) with Kazakhstan to the north and Uzbekistan to the south. Soviet irrigation projects begun in the 1960s and other environmental challenges have severely depleted this once massive inland sea and by 2007, it had shrunk to 10 percent of its original size. The $86 million NAS project, funded jointly by the World Bank through a loan of $65 million and the Government of Kazakhstan which covered the rest, was designed to mitigate the environmental and economic damage to the region, sustain and increase agriculture and fishing in the Syr Darya basin and secure the continued existence of the Northern Aral Sea (also known as the Small Sea) by improving environmental and ecological conditions in the delta area. In addition, three revival programs were designed for implementation in the Aral Sea Basin (ASBP 1, ASBP 2 and ASBP 3). The most detailed and comprehensive of these, ASBP 3, covers the 2011 2015 period and was developed during Kazakhstan’s presidency of the executive committee of IFAS.