Кіріспе

Грейстон парк психиатриялық ауруханасы (сонымен қатар Грейстон психиатриялық паркі, Грейстон психиатриялық ауруханасы немесе жай ғана Грейстон, ал бұрын Морристаундағы ақылдан айырылғандарға арналған мемлекеттік бейімдеу орталығы, Нью-Джерси мемлекеттік ауруханасы, Моррис Плейнс және Моррис Плейнс мемлекеттік ауруханасы деп белгілі болған) – бұрынғы психиатриялық аурухана және Нью-Джерси штатының Моррис Плейнс қаласында орналасқан тарихи ғимаратты білдіреді. 1876 жылы салынған бұл мекеме штаттың Трентон қаласындағы жалғыз басқа "ақылдан айырылғандар үйінің" тығыздығын азайту мақсатында салынған. Бастапқыда 350 адамға арналған мекеме бірнеше рет кеңейтілгеннен кейін 7700-ден астам науқасқа жетіп, ең жоғары деңгейдегі тығыздыққа әкелді.

Алғашқы жылдар

Осындай мекеме туралы идея 1870-ші жылдардың басында психикалық аурулармен ауыратын адамдарға жақсы медициналық көмек көрсетуді жақтаған медбике Доротея Дикстің табанды түрде лоббилеуі кезінде туды. Сол кезде Нью-Джерси штатындағы психикалық денсаулық сақтау мекемелері тым толып, көршілес штаттармен салыстырғанда нашар жағдайда болды, себебі оларда емделушілерді орналастыруға арналған көбірек жайлар мен мүмкіндіктер бар еді. Грейстоун штаттағы жалғыз және тым толып кеткен "ақылдан адасқандар үйін" (Трентон, Нью-Джерсиде орналасқан) жеңілдету мақсатында толығымен салынды. Оның күш-жігерінің нәтижесінде Нью-Джерси заң шығарушы органы Нью-Джерси штатының екінші "ақылдан адасқандар үйі" үшін 2,5 миллион доллар бөлді. Нью-Джерси халқының көп бөлігіне орталық орналасқан жерді таңдауға ерекше көңіл бөлінді. Шамамен 42 түрлі жерді қарастырғаннан кейін, шенеуніктер 1881 жылғы 28 тамызда Морристаун маңындағы және Моррис және Эссекс темір жолынан алыс емес жердегі бірнеше ферма мен учаскелердің бөлігін сатып алуға келісім берді. Бас ғимараттың жоспары екі қанатқа бөлінген 40 палатаны қамтитын етіп жасалды, әр қанат әртүрлі жыныстағы емделушілерге арналды. Палаталардың арасында байланыс болмауы тиіс еді. Коридорлар тек палаталарды бөлу үшін ғана емес, өрттен қорғау мақсатында да салынды, сондықтан өрт ғимараттың бір бөлігінен артық тарамайтын еді. Орталық бөлігінің жоғарғы қабаттарында қызметкерлерге арналған пәтерлер орналасқан, ал үшінші қабатта емделушілерге арналған ойын-сауық бөлмесі мен шіркеу болды. Сэмюэл Слоан бас ғимараттың және оның кішігірім қосалқы ғимараттарының сәулетшісі болып тағайындалды. Слоан Томас Стори Киркбрайд жасаған аурухана дизайнына қатысты идеалдар жиынтығы – Киркбрайд жоспарын таңдады. Орталық бөлім әкімшілік мақсаттарға, ал әр жағында үш қабаттан тұратын қанаттар болады. Әр палата алдыңғысынан сәл артқа жылжытылып, емделушілерге өз палаталарынан әдемі аумақты көруге мүмкіндік береді. Әр палатада 20 науқасқа арналған орын, асхана, жаттығу және белсенділік бөлмелері қарастырылған. Палаталар жүн кілемдер, пианинолар және жаңа гүлдер сияқты жоғары сапалы материалдармен жабдықталды. Науқастар фермаларда азық-түлік өсіріп, құрылыс қалдықтарын тазалау, жолдар қазу және жерді тегістеу сияқты ауыр жұмыстар атқарды. Мекеменің жоспарында барлық есіктерге дейін көлік жолдары созылып, алдыңғы кіреберіске екі жағынан ағаштармен көмкерілген орталық жол салынды. Қанаттардың екі жағындағы аумақтар екі жыныстың да бір уақытта жаттығуларына мүмкіндік беретін, бірақ оларды бөлек ұстайтын жерлерді қамтамасыз етеді. 1924 жылы ауруханаға қазіргі атауы – Грейстоун Парк психиатриялық орталығы берілді. Медициналық инспектор Маркус Карридің есімімен аталған жаңа қабылдау ғимараты (Карри ғимараты) 1928 жылы, сондай-ақ жаңа өрт сөндіру станциясы, электр станциясы, жылыжай және қосалқы ғимараттар ашылды. Сол жылы ерлерге арналған еңбек терапиясы ғимараты ашылды, бұл науқастарға тігіншілік және ағаш өңдеу сияқты ауруханаға көмектесудің жаңа міндеттерін жүктеуге мүмкіндік берді. 1929 және 1931 жылдар Грейстоун үшін қиын кезең болды. Екі жыл ішінде болған үш өрт психикалық ауруларды емдеуге арналған мекеменің мүмкіндігін қатты шектеді. 1931 жылғы 26 қарашада болған үш өрттің ең ауыр зардаптысы орталық бөлімнің алтыншы қабатындағы электр сымдарының нашарлығынан туындаған деп саналды. Эвакуациядан кейін кейбір науқастарды қашудан қорғау үшін өрт сөндірушілердің арқандарымен ағаштарға байлап қойды. Төртінші қабаттың солтүстік палаталары мен орталық мұнара қирады. Жаңадан салынғаннан кейін солтүстік палаталардағы төртінші қабаттың құрылысы мен стилі аурухананың қалған бөлігінен ешқашан айырмашылығы болмады. 1931 жылы Нью-Джерси штаты Марлборо психиатриялық ауруханасын ашты, ал науқастар келесі бірнеше жылда жаңа ауруханаға ауыстырылды. Алайда, Грейстоун қызметкерлері жаңа мәселеге тап болды: Марлбороға ауыстырылған науқастар бірнеше сынақтан өтуі керек болды, көбінесе ең қабілетті науқастар кампустан шығарылды, ал қарт немесе ауыр науқастар қалды. Халық құрамы өзгере бастады және жұмыс істей алатын немесе терапиялық ем алатын науқастар жетіспеді. Бұл қажеттіліктің бір бөлігін 1935 жылдан бастап WPA бағдарламасы және басқа да ұқсас бағдарламалар арқылы мемлекет әкелген жұмысшылар толықтырды. Сонымен қатар, 1970 жылдары пациенттерге жалақы төленбей жұмыс істеуге тыйым салатын заңдар қабылданды, яғни кемінде ең төменгі жалақы төленуі керек болды. Кенеттен аурухананың шығындары күрт өсті, себебі науқастар ақы төлеу үшін жұмыс істей алмады. Грейстоун Парк психиатриялық ауруханасы науқастарға жартылай жол типті тұру жағдайларын ұсыну үшін қоғамдық үйлер салуға мәжбүр болды, сондай-ақ мекемеге жеткілікті штат пен науқастарға күтім көрсетуді қамтамасыз ету қажет болды. 1982 жылы жиірме "тәуелсіз тұру" коттедждері ашылды, ал 1988 жылға қарай барлық науқастар бас Киркбрайд ғимаратында тұруын тоқтатты, ал қанаттар іс жүзінде тастап кетілді. Қазір тек орталық бөлім әкімшілік мақсаттар үшін қолданылады. Дрю университетінің студенттері Грейстоун Парк психиатриялық орталығын Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізуге тырысты, бірақ оларға бас тартты. Тізімде осы зерттеу Киркбрайд ғимаратына тым көп назар аударғанын, ал олар бүкіл аурухана жүйесін Ұлттық тарихи аудан ретінде ұсынуды қалады делінген. Алайда, бір студент газ өндіру станциясын тізімге енгізуге қол жеткізді. Грейстоун 1990 жылдары қараңғы жылдарды бастан өткерді. Науқастардың қашуы жиі кездесетін жағдайға айналды, оның ішінде қылмыскерлер мен жыныстық қылмыстар жасағандар да болды. Қызметкерлер зорлық-зомбылық және зорлау жасады деп айыпталды, соның салдарынан кейбір әйел тұрғындары жүкті болды. Ғимараттар құлай бастады және қарапайым жайлылықтан айырылды. Грейстоун денсаулық сақтау ұйымдарының аккредитациясы бойынша комиссиядан аккредитациясын жоғалту қаупіне тап болды. Егер мұндай жағдай орын алғанда, аурухана Medicaid және Medicare-ден жылына шамамен 35 миллион доллар жоғалтар еді. Жағдайды жақсарту жолдарын анықтау үшін алты айлық тергеу жүргізу үшін Сенаттың жедел тобы тағайындалды, соның нәтижесінде аурухана сәтті аккредитациядан өтті. Аурухана Отто Адольф Кох есімді "Кох көшесінде" орналасқан. Отто Кох – Бірінші дүниежүзілік сорысқа дейін Нью-Джерсиге көшіп келген неміс иммигранты. Ол ландшафт дизайнері болды және гүл өсіру саласында халықаралық деңгейде танылды. Оның құрметіне көше оның есімімен аталды.

21 ғасыр

1997 жылы туберкулезге қарсы алғашқы павильон, морг, үлкен гараж, баспахана мен тігінші дүкендері, сондай-ақ бірнеше қызметкерлердің жатақханалары мен коттедждері бұзылды. Грейстоун үшін жаңа дәуір басталды, және штат оның ескірген ғимараттарының көпшілігіне қатысы жоқ екенін түсінді. Нью-Джерси штаты 1999 жылы «Киркбрайд» ғимаратының «ұзақ мерзімді пайдалануға жарамсыз» екенін көрсететін есеп жариялады. Есепте жаңа, кіші ғимарат салынып, аурухана осы құрылысқа біріктірілуі керек, ал ескі құрылыстар бұзылуы тиіс, бірақ тарихи маңызы бар негізгі ғимарат сақталуы керектігі айтылды. 2000 жылы губернатор Кристин Тодд Уитман қазіргі 550 төсектік аурухананы келесі үш жыл ішінде жабуға бұйрық берді. Моррис округі 2001 жылы Грейстон Парк психиатриялық орталығының жерін шамамен бір долларға сатып алды, бірақ оның шарттары бойынша, шіріген ғимараттарындағы азбест және басқа да экологиялық қауіптерді тазалауға міндеттенді. Бұл жер сатылған кезде, «Грейстоун жерін тек демалыс және табиғатты сақтау, тарихи ескерткіштерді сақтау немесе ауылшаруашылық жерлерін сақтау мақсатында ғана пайдалануға болады» деген заң қабылданды. Бұл коммерциялық құрылысқа, пәтерлерге немесе таунхаустарға жол бермейді. 2005 жылы әлі де көзге көрінбейтін, шіріген үлкен ғимараттарды тазалау жұмысы жатақхананы бұзудан басталды. 8 қыркүйек 2005 жылы Нью-Джерсидің денсаулық сақтау мекемелерін қаржыландыру басқармасы Нью-Джерси штатының әлеуметтік қызметтер департаменті атынан жаңа Грейстоун Парк психиатриялық ауруханасын аяқтау үшін 186 565 000 долларлық облигация шығарды, бірақ әлі де шамамен 75 төсек жетіспейді. 16 қараша 2005 жылы Эллис кешенінен көшеден өтетін жаңа психиатриялық аурухананың негізі салтанатты түрде қаланды. Жаңа аурухана Киркбрайд ғимаратының үштен екі бөлігін құрайды және шамамен 450 науқасты қабылдай алады, ал тағы 100 науқас аурухананың негізгі ғимаратының маңындағы коттедждерде тұрады. 2007 және 2008 жылдары Медициналық клиника ғимараты, Карри қабылдау ғимараты және қызметкерлердің асханасын қамтитын бүкіл Карри кешені бұзылды. Эллис кешені деп аталатын үш ғимаратты автотұрақ үшін тазалады. 16 шілде 2008 жылы көптеген түсініксіз кешігулерден кейін науқастар жаңа ғимаратқа көшірілді. Әкімшілік және басқа да бөлімдер де солай істеді. Бүгінде аурухананың барлық дерлік қызметтері жаңа кешенге көшірілді. Моррис округі 300 акрлық үлесіне коньки тебу алаңдарын және доп алаңын орнатты, сондай-ақ Карри кешені тұрған жерге ит паркін және мүгедектерге арналған спорт кешенін құруды жоспарлап отыр. Орталық даңғыл кешені коммерциялық емес қайырымдылық ұйымдарының сауда орталығына айналуы жоспарлануда.

Ғимарат пен Киркбрайд жоспары

Екінші империя стиліндегі Викториялық ғимараттың іргесі, 1943 жылы Пентагон салынғанға дейін, АҚШ-тағы ең үлкен, үздірілмейтін іргетас болып саналды. Алайда, басқа да көптеген Киркбрайд есіктер (мысалы, Огайо штатындағы Афина есіктер үйі) осы атаққа таласады және қайсысының шындық екені анықталған жоқ. Ғимараттың ерекшелігі – Kirkbride жоспарының талаптарына сәйкес жобаланған, сызықтық құрылымы. Бас ғимараттың орталық бөлігі әкімшілік мақсаттарға арналған, ал ортасынан үш қанат шығып тұрады, әрқайсысының ұзындығы шамамен 43 метрді құрайды. Бұл қанаттар алдыңғыларынан артқа қарай орналасқан, осылайша науқастар сыртқы ортаның әсемдігін тамашалай алатын. Бұл, сондай-ақ моральдық емдеу, Kirkbride жоспарының психикалық ауруларды емдеудегі басты қағидасы болды. Ғимараттың өзі емдеу процесін жеңілдету және емдік әсер беру үшін салынған. Әр палата бастапқыда 20 науқасқа арналған. Әрбір палатада асхана, жаттығу залы және қонақ бөлмесі болды. Көптеген палаталардың дәліздерінде бүкіл ұзындығына жүн кілемдер төселген. Сондай-ақ, Виктория дәуіріндегі жиһаз, пианинолар, картиналар, перделер мен жаңа гүлдер де болды. Дегенмен, барлық палаталар бірдей жабдықталмаған. Ең көңілсіз науқастарға арналған палаталар, олардың қауіпсіздігі үшін, қарапайым және берік емен жиһаздарымен жабдықталған.

Томас Стори Киркбрайдтың философиясы

Грейстоун салынған кезде психологиядағы басым философия психикалық аурулардың емделуі немесе күтілуі мүмкін екендігі болды, бірақ олармен жұмыс істеуге арналған ортада ғана. Осы философияның негізгі жақтаушысы Томас Стори Киркбрайд болды, ол Грейстондағы басты ғимаратты жобалау кезеңіне қатысты, алайда екі бас дизайнер – сәулетші Сэмюэл Слоан және Трентон штатындағы психиатриялық үйдің басшысы Хорас Баттольф (Киркбрайдтың досы) болды. Ғимарат Киркбрайдтың философиясына сәйкес салынды және жабдықталды, ол үш қабатты ғимаратта 250-ден аспайтын науқасты орналастыруды ұсынды. Бөлмелер жарық және кең болуы керек еді, әр бөлмеде екі науқасқа ғана арналған. Өрт қаупін азайту үшін Грейстоун және басқа да Киркбрайд ауруханалары тас, кірпіш, шатыр және темірден салынды, ағаш қолданылуы мүмкіндігінше шектелді. Грейстоун паркінің кампусындағы бір көше Баттольфтің есімімен аталады. Грейстоун кампусының өзі бір кезде дербес қауымдастық болды, оған қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер, пошта бөлімі, өрттен қорғау және полиция бөлімшелері, жұмыс істейтін ферма, сондай-ақ кәсіби және демалыс орындары кірді. Оның өз газ және су жүйелері де болды, сонымен қатар Грейстоун ғимаратының құрылыс материалының көзі болған гнейс карьері де бар еді. Ғимараттың астында көптеген бөлімдерді байланыстыратын туннельдер мен рельстер жүйесі салынған.

Тарихи ғимараттардың тағдыры

2000 жылдары көптеген ғимараттар бос тұрды және күрделі жөндеуді қажет етті. Мұраны сақтаушылар бірнеше жыл бойы осы ғимараттар кешенінің сақталуын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеді, ал Моррис округі Нью-Джерси штатымен коммерциялық емес ұйымдарға бос құрылымдарды беру туралы келіссөздер жүргізді. Моррис округінің және айналасындағы аймақтардың тұрғындары ғимараттарды сақтау мақсатында "Грейстонды сақтау" қоғамын құрды. Аурухананың жаңа орнына көшкеннен кейін, тарихи Киркбрайд ғимаратының ішіндегі қалған мүлік 2007 жылдың қазан айында мемлекеттік қазынаға сату ниетімен артық мүлік ретінде тапсырылды. 2008 жылдың жазында Карри ғимараты және оның төңірегіндегі бос ғимараттар бұзылды. 2013 жылдың тамызында Нью-Джерси қазынашылығының өкілдері Киркбрайд ғимаратын бұзу жоспарларын жариялады. "Грейстонды сақтау" қоғамдық қозғалысының жауабы ретінде, департамент кеңесшімен жұмыс істеді, ол ғимаратты қайта жаңартудың тым қымбат екенін анықтады. Келесі жылы штат Киркбрайд ғимаратын және ескі аурухананың басқа да құрылыстарын бұзуға Northstar Contracting Group компаниясына 34,4 миллион долларлық тендер бергенін хабарлады. Губернатор Крис Кристи штаттың Alma Realty компаниясының мүлікті мемлекет үшін ешқандай шығынсыз қалпына келтіру туралы ұсынысын қарастырмағанын мәлімдеді. Бұзу жоспарларына Киркбрайд ғимаратын еске алу үшін мүлік аумағында орын белгілеу кірді. Штаттың өкілдері бұзу жұмыстарының 2015 жылдың 6 сәуірінде басталатынын және учаскені тазалау жұмыстарының басталғанын хабарлады. "Грейстонды сақтау" қоғамы бұзуды тоқтату туралы шағымдама берді, бірақ сот оны қараудан бас тартты. Көпшіліктің қарсылығына, ашық наразылықтарға және БАҚ назарына қарамастан, негізгі Киркбрайд ғимараты 2015 жылдың сәуірінде басталған және 2015 жылдың қазан айында аяқталған процесте бұзылды. Дегенмен, керемет сәулеттік бөлшектердің (ерекше Виктория стиліндегі мотивтерді көрсететін) және басқа да символдық және тарихи құнды заттардың бір бөлігі даулы бұзудан бұрын Грейстонның негізгі ғимаратынан құтқарылды.

Белгілі науқастар

Энох Боллс (1883-1976) – постер суретшісі. Шамадан тыс жұмыс және дұрыс тамақтанбау салдарынан психикалық күйзеліске ұшырады. Харрисон У. Ноэл (1906-1977) – екі адамды өлтірген қылмыскер. Вуди Гатри (1912-1967) сотқа өтпеген, бірақ 1956 жылдан 1961 жылға дейін Хантингтон ауруына байланысты емделуге жатты. Чарльз Каллен (1960-дан қазірге дейін) – «Жақсы медбике» деген атпен де танылған сериялық кісі өлтіруші, ол ондаған жылдар бойы жүздеген науқастардың өліміне және ол жұмыс істеген бірнеше ауруханалардағы оқиғаларға жауапты. 1993 жылы бірнеше рет өзін-өзі өлтіруге тырысқаннан кейін және ол махаббатта екендігін ойлап, әріптес медбикесінің үйіне тығылып кіргеннен кейін Грейстонда емделді.

Танымал мәдениет

Киркбрайд ғимараты көптеген телешоулар мен фильмдерде түсірілім алаңы ретінде қолданылды, оның ішінде "Марвиннің бөлмесі" және FOX телесериалы "Хаус, М.Д."-ның екі эпизодындағы "Мейфилд психиатриялық ауруханасы".