Кіріспе

Биогеоморфология және экогеоморфология – организмдер арасындағы өзара әрекеттесуді және жер бедерінің қалыптасуын зерттейтін ғылымдар, осылайша олар геоморфология мен икнологияның зерттеу салалары болып табылады. Организмдер геоморфтық процестерге түрлі жолдармен әсер етеді. Мысалы, ағаштардың тамырлары жартасқа ену арқылы жер көшкінінің қаупін азайтады, өсімдіктер мен олардың қалдықтары топырақ эрозиясын тежейді, өсімдіктер өндіретін биохимиялық заттар тау жыныстары мен реголиттердің химиялық ыдырауын жеделдетеді, ал теңіз жануарлары кораллдардың биоэрозиясын тудырады. Теңіз биотасы мен жағажай ландшафты процестері арасындағы өзара әрекеттесуді зерттеу жағажай биогеоморфологиясы деп аталады. Фитогеоморфология – биогеоморфологияның бір саласы, ол жер бедерінің өсімдік өсуіне қалай әсер ететінін қарастырады. Соңғы жылдары әдебиетте жердің сипаттамаларының шаруашылық далалардағы егін өсуі мен өнімділігіне қалай әсер ететіні туралы көптеген мақалалар жарияланды. Олар фитогеоморфология терминін пайдаланбаса да, байланыстар бірдей. Егін өзгеруі жердің сипаттамаларымен белгілі бір деңгейде анықталатын дәлдік шаруашылық модельдерін фитогеоморфологиялық дәлдік шаруашылығы деп санауға болады.

Шығуы және алғашқы еңбектері

[[Файл:Дарвин, Жер құрттары, Fig. 3. Өмірлік. JPG|thumb|upright|Дарвиннің жер құрттары туралы еңбегінің 3-суреті, суреттамасы: «Perichæta түрінің бірінен шығарылған, мұнара тәрізді құрылым, Калькуттаның Ботаникалық бағынан алынған, нақты көлемінде, фотосуреттен түсірілген гравюра». Биогеоморфология саласы әлі аталмаған болса да, Дарвиннің еңбегі ландшафт процесі мен пішініне әсер ететін фауналық организмнің ең алғашқы зерттеуін көрсетеді. Дарвиннің соңғы еңбегінің танымалдылығына қарамастан, ғылыми қауым организмдердің ландшафтқа әсер ету рөлін зерттеудің маңыздылығын бірден мойындамады. Биогеоморфология тек ХХ ғасырдың соңында ғана бірнеше зерттеушілердің назарын аудара бастады. Геоморфтық зерттеу тәсілі көбінесе теориялық білім мен көптеген факторларды егжей-тегжейлі өлшеу арқылы үлгілерді анықтауға бағытталған. Бұл пассивті немесе белсенді болуы мүмкін. Сонымен қатар, биоэрозия – органикалық құралдар арқылы жер бедерінің химиялық және/немесе механикалық тозуы.

Биогеоморфологиядағы күрделі жүйелердің тақырыптары

Биогеоморфологиядағы күрделі жүйелерді түсіндіретін төрт негізгі тақырып бар. Экожүйе құрылысшылары – биогеоморфологияның күрделі жүйелеріне негіз болатын тағы бір тақырып. Бұл организмдер экожүйе құрылымына ең зор әсер етеді. Экологиялық топология – биогеоморфологиядағы күрделі жүйелердің тағы бір тақырыбы. Бұл тақырып биотаның географиялық орналасуға байланысты қалай өзгеретініне назар аударады. Биогеоморфологиядағы күрделі жүйелердің негізгі төрт тақырыбының соңғысы – экологиялық жад. Экологиялық жад – белгілі бір биотикалық және абиотикалық факторлардың өзара рекурсивті байланыста болуы, осының нәтижесінде олар организмдер мен жақын маңайдағы ортада сақталады. Биогеоморфология биокешенділік арқасында климаттың өзгеруінің кейбір салдарларын анықтауға мүмкіндік береді. Биокешенділік – организмдердің қоршаған ортамен күрделі өзара әрекеттесуі және оның биологиялық түрлерге тигізетін әсері. Статистикалық деректерді қолдану арқылы осы қоршаған орта өзгерістерінің түрлі трофикалық деңгейлер мен маңызды түрлердің биологиялық әртүрлілігіне қалай әсер ететінін болжауға болады.