Кіріспе

Лаашер көлі (Laacher See), сондай-ақ Лааш көлі (Laach Lake) деп те аталады, – Германияның Рейнланд-Пфальц аймағындағы, Кобленцтен солтүстік-батысқа қарай, Бонннан оңтүстікке қарай және Андернахтан батысқа қарай орналасқан, диаметрі шамамен 1,5 км болатын жанартаулық кальдера көлі. Ол Эйфель тау жотасында орналасқан және үлкен Вулкандық Эйфельдің ішіндегі Шығыс Эйфель жанартау алабының бір бөлігі болып табылады. Көл шамамен 13 000 жыл бұрын болған Плинийлік жарылыстан пайда болған. Оның Вулкандық Жарылыс Индексі (ВЖИ) 6-ға тең, бұл 1991 жылғы Пинатубо жарылысымен салыстырылады. Көлдің оңтүстік-шығыс жағалауындағы мофеттер арқылы байқалатын жанартаулық шығарылымдар жанартаудың ұйықтап жатқандығының белгісі болып табылады.

Сипаттама

Көлдің пішіні овал тәрізді және биік жағалаулармен қоршалған. Рим дәуірінен бастап, астық ұнтақтауға темір роликтер енгізілгенге дейін, лавадан диірмен тастары қазылып алынған. Батыс жағында 1093 жылы Люксембург әулетінен Генрих II Лаах, Рейнның бірінші графы Палатин құрған бенедиктин Мария Лаах аббаттығы (Abbatia Lacensis) орналасқан. Оның қалың қасқасы шығыс жағалаудағы монастырдың қарсы бетінде салынған. Көлдің табиғи арнасы жоқ, бірақ 1170 жылға дейін қазылған және содан бері бірнеше рет қайта жаңартылған туннель арқылы суы төгіледі. Ол 1152–1177 жылдары монастырьдың аббаты болған Фулберт есімімен аталады, оның осы туннельді салғанына сенімді.

Жарылыс

Германиядағы жанартаулық белсенділіктің тарихы миллиондаған жылдарға созылады және ол Африка мен Еуразия тақталарының соқтығысуынан пайда болған Еуропалық Кенозойлық Рифт жүйесінің қалыптасуымен байланысты. Алайда, шамамен 450 000 жыл бұрын Шығыс Эйфель вулкандық алаңында басталган Эйфель вулканизмі ыстық нүктеге байланысты. Лаашер көлінің бірінші жарылыстары, шамамен 11 000 жыл бұрын көктемнің соңында немесе жаздың басында болған, төрт километрге дейінгі қашықтықтағы ағаштарды құлатты. Магма жер бетіне жол ашып, шамамен он сағат бойы атқылап, бұлттың биіктігі 35 километрге жеткен болуы мүмкін. Белсенділік бірнеше апта немесе айлар бойы жалғасып, он километрге дейінгі аңғарларды жабысқақ тефрамен жабатын пирокластикалық ағындарды тудырды. Кратер маңындағы шөгінділердің қалыңдығы елу метрден асып, бес километр қашықтықта да он метрге жетеді. Солтүстік-шығысқа қарай 60 километр, оңтүстік-шығысқа қарай 40 километрге дейінгі аралықтағы барлық өсімдіктер мен жануарлардың жойылғаны болжамдалады. Бұл "үлкен" Плинийлік атқышудың Вулкандық Жарылыс Индексі (ВЖИ) 6-қа тең болды. Жарылыстан шыққан тефралық шөгінділер Рейн өзенін тоғап, көл құрады. Бөгет бұзылғанда, су тасқыны төмен ағысқа таралып, Боннға дейін шөгінділерді қалдырды. Бұл құбылыстың салдары 300 000 шаршы километрдан астам аумақта анықталды, ол Францияның орталық бөлігінен Италияның солтүстігіне және Швецияның оңтүстігінен Польшаға дейін созылады, бұл археологиялық және палеоэкологиялық қабаттардың хронологиялық сәйкестігін анықтау үшін құнды құрал болып табылады.

Жарылыс салдары

Бұрқыраудың кең ауқымды әсері шектеулі болды, бірнеше жыл бойы суық жазға және Германияда екі онжылдыққа дейінгі экологиялық ортаның бұзылуына әкелді. Дегенмен, Федермессер мәдениеті деп белгілі болған жергілікті халықтың өміріне үлкен өзгеріс енді. Бұрқырау алдында олар көшпелі өмір салған, азық-түлік іздеп, аң аулап, сонымен қатар найза, садақ және жебелерді қолданған сиреп орналасқан халық еді. Археолог Феликс Ридеге сәйкес, бұрқыраудан кейін, құлаудың салдарынан ең көп зардап шеккен аймақ – Федермессерлер қоныстанған Тюрингия бассейні көбінесе босаған, ал Оңтүстік-Батыс Германия мен Францияда халық саны артқан. Екі жаңа мәдениет пайда болды: Оңтүстік Скандинавияның Бромме және Солтүстік-Шығыс Еуропаның Перстуния. Бұл мәдениеттердің құрал жасау шеберлігі Федермессерлерге қарағанда төмен болды, әсіресе Бромме садақ пен жебе технологиясын жоғалтқан сияқты. Риде пікірінше, осы құлдыраудың себебі Лаашер көлі жанартауының салдарынан туындаған. Бұл бұрқырау Жас Дриас кезеңінің мүмкін себебі ретінде талқыланды, ол соңғы мұз дәуірінің соңындағы жаһандық суыну кезеңі еді және Лаашер көлінің бұрқырау уақытына сәйкес келді. 2021 жылы жарияланған жаңа радиокөміртектік даталар Жас Дриас бұрқыраудан шамамен 130 жыл өткен соң басталғанын көрсетті, бірақ бұл жаңа деректер радиокөміртектің өлі магмалық көміртегінің әсеріне ұшыраған болуы мүмкін деген сынға ұшырады, бұл ескерілмеген және күнді тым ескі көрсетуі мүмкін еді. Лаашер көлінің бұрқырауының қазіргі ең жақсы бағалары – шамамен 12 880 ± 40 жыл бұрын немесе 13 006 ± 9 жыл бұрынғы уақытқа сәйкес келеді, бірақ бұл оқиғадан тікелей бұрын болмаған.