Кіріспе

Иокогама, Жапонияда тұратын итальяндық фотограф (1841 – 1898)

Адольфо Фарсари (11 ақпан 1841 – 7 ақпан 1898) – Жапонияның Иокогама қаласында тұратын итальяндық фотограф. Оның студиясы, Жапониядағы соңғы атақты шетелдік студия, елдің ең ірі және ең өнімді коммерциялық фотофирмаларының бірі болды. Фарсаридің жоғары техникалық стандарттары мен кәсіпкерлік қабілеттерінің арқасында, ол Жапониядағы фотосурет өнерінің дамуына маңызды үлес қосты. Америка Азамат соғысы да қамтылған, қысқа әскери қызметтен кейін, ол сәтті кәсіпкер және коммерциялық фотографқа айналды. Оның фотожұмыстары, әсіресе қолмен боялған портреттері мен пейзаждары жоғары бағаланды, оларды көбінесе елге келген шетелдік тұрғындар мен қонақтарға сатты. Фарсаридің суреттері кеңінен таралды, кітаптар мен журналдарда көрсетілді немесе есімдері аталды, кейде басқа орталардағы суретшілер оларды қайта жасайтын. Олар Жапония халқы мен жерлері туралы шетелдік көзқарастарды қалыптастырды және жапондықтардың өздері мен елдерін қалай көретініне белгілі бір дәрежеде әсер етті.

Алғашқы жылдар

Адольфо Фарсари Ломбардияның Виченца қаласында (сол кезде Австрия империясының бір бөлігі, қазір Италия) дүниеге келді. Ол 1859 жылы Италия әскерінде қызмет етіп, 1863 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. Шын күйешіл аболиционист болған Фарсари Америка Азамат соғысы аяқталғанға дейін Нью-Йорк штатының ерікті атты әскерінің құрамында Одақ армиясында қызмет етті. Ол американ қызына үйленді, бірақ некелері ажырасып, 1873 жылы әйелі мен екі баласын тастап Жапонияға көшіп кетті. Йокогамада орналасқан Фарсари Е. А. Саргентпен серіктестік құрды. Олардың "Sargent, Farsari & Co." фирмасы темекі тарту құралдарымен, кеңсе тауарларымен, визиткалармен, газеттермен, журналдармен, романдармен, жапон және ағылшын тілдеріндегі әңгіме кітаптарымен, сөздіктермен, жол көрсеткіштермен, карталармен және Жапонияның фотосуреттерімен сауда жасады. Бұл фотосуреттердің авторы әлі белгісіз, бірақ Фарсари кем дегенде бірнеше картаның, атап айтқанда Мияношита (Хаконе курорты аймағында) және Йокогама карталарының авторы болды. Саргентпен серіктестігі аяқталғаннан кейін, енді "A. Farsari & Co." компаниясы Килингтің Жапонияға арналған жол көрсеткішінің бірнеше басылымдарын жариялады, ал Фарсари өзі "Шет елдіктерге арналған жапон сөздері мен тіркестерін" жазып, басып шығарды. Компания 1880 жылдың шілдесіне дейін Жапонияға арналған алғашқы жол көрсеткішін шығарған, саяхатшыларға көмектесетін материалдарды ең көп жариялаған баспагерлердің бірі болды.

Фотографиялық мансап және студия

Фарсари өзінің бизнес мүдделерін коммерциялық фотосуретке кеңейтті және 1883 жылы өзі фотосуретке үйретті. 1885 жылы ол фотограф Тамамура Козабуромен серіктестік құрып, 15 жапондық қызметкері бар Stillfried & Andersen студиясын (Жапония фотографиялық қауымдастығы деп те аталады) сатып алды. Студияның қорларына Феличе Беатоның 1877 жылы Беатоның студиясымен бірге сатып алған суреттері кірді. Тамамура мен Фарсаридің серіктестігі қанша уақытқа созылғаны белгісіз, өйткені бірнеше жыл ішінде олар бір-бірімен бәсекеге түсті. 1885 жылы Йокогама фотокомпаниясы (Дэвид Уэлшке тиесілі) жабылып, оның үй-жайын сатып алып, оған қоныс аударғаннан кейін, Фарсари өз ісін одан әрі кеңейтті. Йокогамадағы студиясынан басқа, Фарсаридің Кобе мен Нагасакиде агенттері болған. 1886 жылдың аяғында Фарсари мен қытайлық фотограф Тонг Чонг Жапонияда жұмыс істейтін жалғыз шетелдік коммерциялық фотографтар болды, ал келесі жылға дейін Тонг Чонг та кетті. 1886 жылы ақпанда өрттен Фарсаридің барлық негативтері жойылып, ол бес ай бойы Жапонияда болып, оларды алмастыру үшін жаңа фотосуреттер түсірді. Ол 1887 жылы студиясын қайта ашты. Өрттен зардап шеккеніне қарамастан, 1889 жылы Фарсаридің қорларында шамамен 1000 жапондық пейзаждар мен жанрлық портреттер болды. Феличе Беато мен Барон Раймунд фон Стиллфридтің жаңалықтарынан кейін Фарсари фотоальбомдар саудасын одан әрі дамытты. Оның студиясы әдетте қолмен боялған және альбом жапырақтарына орнатылған сепия монохромды альбом баспаларын шығарды. Бұл беттер көбінесе қолмен безендіріліп, жібек брокат немесе лакталған тақталардың арасында алтынмен, перл анасымен және пил сүйегімен қапталған. Өзінің замандастары сияқты Фарсари әдетте суреттерінде ақ әріптермен қара фонға жазылып, суреттерге нөмірлер қойылады. Фарсари көптеген фотоальбомдарды, әсіресе шетелдік тұрғындар мен қонақтарға сатты. Ол әрқайсысы күн сайын екі-үш рет қолмен боялған жоғары сапалы суреттер шығаратын керемет суретшілерді жұмысқа алды. Фарсари түстердің өмірге сай болуына және ең жақсы материалдардың қолданылуына көз жеткізді. Осыған сәйкес, оның жұмысы қымбат, бірақ танымал болды және оны клиенттер мен Жапонияға келген қонақтар жиі мақтады, тіпті 1889 жылы Йокогамаға келгеннен кейін Рудьярд Киплингтен жарқын пікір алды. Сол жылы Фарсари Италия короліне фотоальбом сыйлады. 1890 жылдары студияның жоғары беделі оған Токиодағы Императорлық бақтарды суретке түсіруге айрықша құқық берді. А.Фарсари & Co. компаниясының болашақ бояушыларымен сұхбат алған Фарсари олардың жапондық бояу техникасымен таныс екендігін растады. Олар жұмысқа қабылданғаннан кейін бірнеше ай бойы ақы төленбей оқытылады, содан кейін негізгі жалақысы артады, өйткені Фарсари олардың жұмысына қанағаттанды. Білікті және адал бояушы Йокогамадағы басқа студияларда ұсынылған бағадан екі есе көп табыс таба алады және жексенбі күндері жұмыс істеген үшін өз күндік ақысын екі есе көбейтеді. Түстершілерге үнемі сыйлықтар мен сыйлықтар берілді. Екінші жағынан, Фарсари өз қарындасына жазған хатында қызметкерлерін ынталандыру үшін ашулануға, сүгенуге және ұруға мәжбүр болғанын, бұл ретте ол белгіленген кестеге сәйкес әрекет еткенін айтты. 1891 жылы А.Фарсари & Co. компаниясында 32 адам жұмыс істеді, олардың 19-ы қол бояушы болды. 1885 жылы Фарсаридің Кику деген қызы болды. Ол өзін бизнеспен айналыспайтын адамдармен аз араласатын, адамгершілікке қарсы өмір сүрген адам ретінде сипаттады, ал оның хат-хабарлары Италияға қайта оралуға деген үміті арта түскенін көрсетеді. Ол Америка Құрама Штаттарына көшіп барған кезде жоғалтқан итальяндық азаматтығын қайта алуға тырысты, тіпті кавалере болуға үміттеніп, итальяндық аристократияға қосылды. Оның бұл әрекеттерінің сәттілігі анық емес. Дегенмен 1890 жылы сәуірде ол қызымен бірге Жапониядан Италияға кетті. 1898 жылы 7 ақпанда Фарсари Виченцадағы отбасылық үйінде қайтыс болды. 1890 жылы Фарсари Жапониядан кеткеннен кейін, оның студиясы жұмыс істеуді жалғастырды және тіпті оны 1901 жылға дейін меншік иесі ретінде тіркеді, содан кейін Тонокура Цунетаро иесі болды. Тонокура, оны Фарсари 1870-ші жылдардың ортасынан бастап білген, студияның күнделікті жұмысын ұзақ уақыт бойы басқарып келді. 1904 жылы Тонокура өз студиясын ашу үшін бизнестен кетіп, Фарсаридің бұрынғы қызметкерлерінің бірі Ватанабе Токутаро жаңа меншік иесі болды, тек оның орнын бұрынғы хатшы Фукагава Итомаро алды. 1906 жылы бизнес жапон компаниясы ретінде тіркелді және ол кемінде 1917 жылға дейін, және мүмкін 1923 жылға дейін жұмыс істеді, сол жылы Йокогама Ұлы Канто жер сілкінісінен көп зардап шекті. А.Фарсари & Co. Жапонияда жұмыс істеген соңғы атақты шетелдік меншікті фотостудия болды.

Фарсари және Йокогама шашиндері

Фәрсари фотосуретке деген көзқарасын әпкесіне жазған хатында: «Фотосурет түсіру – жай ғана механикалық нәрсе». Фотограф ретінде қалыптасуын сипаттағанда ол: «Менің нақты ұстаздарым болған жоқ, мен бәрін кітаптардан үйрендім. Барлық қажетті құрал-жабдықтарды сатып алып, ешкімнің көмегінсіз басып шығардым, суретке түсірдім және т.б. Содан кейін басқаларды да үйреттім». Фарсари оқшауланған күйде жұмыс істеген жоқ. 1860 жылдардан 1880 жылдарға дейін Йокогамада жұмыс істеген көптеген шетелдік және жапондық коммерциялық фотографтардың туындылары (әсіресе қолмен боялғандары) мен тәжірибелері «Йокогама шашин» (сөзбе-сөз «Йокогама фотосуреттері» немесе «фотография») деп аталды. Фарсари және оның басқа да тәлімгерлері – Беато, Стиллфрид, Тамамура, Кусакабе Кимбей, Огава Казумаса және Учида Куичи сияқтылар – батыс фотографиясының дәстүрлері мен әдістерін жапондық көркемдік дәстүрлермен, әсіресе укиё-эмен керемет үйлестіретін туындылар жасады. Бұл фотографтар Мейдзи дәуіріндегі Жапония мен жапон халқын басқа елдерде таныстырған маңызды суреттерді ұсынды. Олардың суреттері жапондықтардың өз еліне деген көзқарасын өзгертті. Шетелдік фотографтар өздерін қызықтырған жерлерді суреттері арқылы жариялады, кейде жапондықтардың назарын бұрын назарсыз қалған орындарға аударды. Солардың бірі – Камакурадағы Котокудегі «Дайбуцу» (үлкен Будда). Осыған ұқсас, Фарсари мен басқалардың Тосё-гуй кесенелерінің суреттері бұрын кіруге тыйым салынған орынды кең аудиторияға таныстырды. Фарсари және 19 ғасырдың басқа да коммерциялық фотографтары көбінесе екі тақырыпқа назар аударды: Жапонияның табиғаты және оның тұрғындарының «әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқы». Мұндай тақырыптар мен олардың сөзбе-сөз және бейнелі түрде бейнеленуі шетелдік талғамға сай болу үшін таңдалды. Бұл себебі, фотографтың жеке эстетикасынан, көзқарасы мен алдын ала пікірлерінен бөлек, экономикалық жағдайлармен байланысты болды. Мұндай бағалардың салдарынан жапондықтардың көпшілігі фотосуреттерді алуға шамасы келмеді, ал фотографтардың клиенттері көбінесе Еуропа мен Америкадағы бекіністердегі шетелдік тұрғындардан – отаршылдық әкімшілерден, миссионерлерден, саудагерлерден және әскерилерден құралды. 1870 жылдардың басында туристер де олардың қатарына қосылды. Осы клиенттерге ұнайтын суреттерді түсіру үшін фотографтар көбінесе суретке түсірілетін жерлерді, әсіресе «әдет-ғұрыптар мен мінез-құлқы» бейнелейтін портреттерді сахналап, ойлап тапты. 1885 жылы Чарльз Дж. С. Макин өзінің «Күннің шығып тұрған жері» атты саяхаттық есебіне, яғни Жапония мен жапондықтар туралы қысқаша есепке, Фарсаридің кейбір көріністерін пайдаланды. Фотомеханикалық баспа әлі де жаңа болғандықтан, суретшілер мен иллюстраторлар үшін фотосуреттерден алынған туындыларды жасау жиі кездесетін жағдай еді. Мысалы, Чарльз Виргманның «Иллюстрацияланған Лондон жаңалықтары» үшін жасаған көптеген гравюралары Виргманның досы және кейде серіктесі Феличе Беатоның көріністерінен жасалған. Кейде өнер туындысы мен оның фотосуреттері арасындағы байланыс ашық болмады: Луи Жюль Дюмолиннің 1888 жылғы майлы суреті «Boys' Festival from the Bluff, Yokohama» (қазір Киотодағы Carp Banners деп аталады) Фарсаридің «Gionmachi, Киото» (қазір көбінесе «Shijō dōri, Kyoto көрінісі» деп аталады) суретіне көп сүйенеді. Суреттелген сурет фотосуретке қатты ұқсаса да, тақырыптың орналасқан жері атауда өзгертілген. Коллодиондық процесс дәуірінде, фотосурет технологиясының (желатин күміс процесі, фотопленка және кіші камералар) талаптары мен әуесқой фотосуретшіліктің өсуіне дейін, Фарсари сияқты коммерциялық фотографтар оқиғаларды және көріністерді жазу үшін ерекше маңызға ие болды. 1899 жылға дейін Жапонияда мұндай фотографтар одан да маңызды болды, өйткені үкімет шетелдіктерге ішкі аймаққа сапарға шығу үшін рұқсатнама алуды талап етті, ал Жапонияда орналасқан коммерциялық фотографтар кіруді жеңілдете алды және тыйым салынған аймақтардың сирек суреттерін ұсына алды. Алайда 1889 жылы Фарсари Йокогамаға келгендердің жартысы әуесқой фотографтар екенін болжады. Бұл асыра сілтеу болса да, әуесқой фотографтардың санының артуы коммерциялық фотография бизнесіне әсер етіп жатқаны анық болды. Әуесқой фотографтарды студиясына келіп, мүмкін, тауарын сатып алуға ынталандыру үшін Фарсари қараңғы бөлмені тегін пайдалануға ұсынды. 19 ғасырдағы фотографтар бір-бірінің суреттерін сатып алып, өздерінің атымен сататын болғандықтан, Фарсаридің суреттерін анықтау қиын. Бұл әртүрлі коммерциялық фотографтар арасындағы қор мен негативтерді ортақ алмасуға немесе өз жұмыстарын бірнеше студияға сатқан әуесқойлардың көптігіне байланысты болуы мүмкін. Сондықтан Фарсари деп танылған суреттің авторы Беато, Стиллфрид & Андерсен немесе Кусакабе болуы мүмкін. Мысалы, «Әскери қыздың суреті» Фарсари, Стиллфрид, Кусакабе немесе тіпті Судзуки Синъитиге жатқызылады. A. Фарсари & Co компаниясының өмірі жапондық фотографияның шетелдік фотографтардың ерте қатысуы мен ықпалынан бастап, тәуелсіз, жапондық фотографиялық үлгінің пайда болуына дейінгі кезеңді қамтыды. Бірінші буын фотографтардан кейін келген бұл фирма материалдардың сапасын арттыру, фотосуреттерді альбомдарда ұсыну тәжірибесін жетілдіру (өзіндік өнер нысанына айналған) және Фарсаридің туристерге бағытталған жарияланымдарын фотостудиясының жұмысын ілгерілету үшін тиімді пайдалану арқылы Жапониядағы коммерциялық фотографияның дамуына маңызды үлес қосты – вертикальды интеграцияның ерте, шағын мысалы.

Оның еңбегін бағалау

Өз уақытында А. Фарсари & Co. еңбектері жоғары бағаланып, танымал болды. Киплингтің қолдауымен қатар, фотограф және көптеген фотосурет туралы жазған В. К. Бертон 1887 жылы жариялаған мақаласында: "Түсті фотосуреттер саласында Фарсаридің кейбір туындыларынан жақсырақ жұмыс көрген емеспін" деген баға берді. Сол жылы "Фотографиялық Таймс" және "Американдық фотограф" журналында Фарсаридің еңбегіне арналған құрметті шолу жарияланды, онда оның жұмысы "техникалық тұрғыдан дерлік мінсіз" және тақырыптарды таңдауда "көркем пропорцияға" ие екені айтылды. Бұл фотосуреттер жапондық өмірді бейнелеген және американдықтарға жақсы таныс емес елдің табиғи сұлулығын көрсеткен. Кейінгі пікірлер қарама-қайшы болды. 1988 жылғы мақалада өнер және фотосурет тарихшысы Эллен Хенди А. Фарсари & Co. компаниясын "көптеген пейзаждық көріністерден тұратын альбомдарды көптеп шығарумен танымал болды, бірақ баспа сапасына және қолмен бояудың нәзіктігіне көңіл бөлмеді" деп сипаттады. Азияның ертедегі фотосуреттерінің маманы Терри Беннетт Фарсаридің жұмысын "тұрақсыз және Беато, Стилфрид немесе Кусакабе фотосуреттеріндегідей сапаға жетпейтін" деп атады. Бірақ Беннетт сонымен қатар Фарсаридің керемет суретшілерді жұмысқа алғанын, ең жақсы қағазды қолданғанын және "керемет түсті фотосуреттерді" жасағанын айтады. Тарихшы Себастьян Добсон үшін Фарсаридің (және оның дәуіріндегі басқа да Йокогама фотографтарының, әсіресе Кусакабе мен Тамамураның) еңбектерінің көркемдік және тарихи маңызы көп жылдар бойы "туристік сувенир" ретінде қарастырылып, "кейбір адамдар оны 19 ғасырдағы батыстың экзотикалық көзқарастарына ыңғайласу деп қабылдады" деген пікірде. Фарсаридің фотосуреттері мен альбомдары әлемнің көптеген мұражайлары мен жеке коллекцияларында сақталады, ал оның шығармаларының бір бөлігі 2004 жылы Бостонның Көркемсурет мұражайында көрмеге қойылды.

Таңдалған фотосуреттер мен басқа да заттар

Фотосуреттер Фарсари берген тақырыптарымен, түсірілген күнімен, фотосурет түсіру әдісімен және сипаттамалық атаумен белгіленеді.