17 ғасырдағы голланд ғалымы және ақыны Николаас Хейнзиус

Кіріспе

XVII ғасырдағы голланд ғалымы және ақыны Николаас Хейнсиус Ескі (Nicolaus Heinsius; 20 шілде 1620 – 7 қазан 1681) – голланд классикалық ғылымының маманы, ақын және дипломат. Ол Еуропаның ірі кітапханаларын аралап, классикалық әдебиет саласындағы Еуропаның ең үлкен жеке кітапханасын жинады. Ол Клаудиан, Овидий (оның ең маңызды еңбегі), Вергилий, Пруденций, Веллей және Валериус Флакк шығармаларына жасаған сындық талдауларында көрнекті мәтіндік сыншы ретінде танылды.

Өмір

Хайнсиус Голландияның Лейден қаласында, Голландияның қайта өрлеу дәуірінің ең танымал ғалымдарының бірі – Даниэль Хайнсиус ұлы ретінде дүниеге келді. Оның бала кезінде жазған латын поэмасы «Breda expugnata» 1637 жылы жарық көрді және көп назар аударды. 1642 жылы ол классикалық қолжазбаларды іздеу үшін Англияға сапармен шықты, бірақ ағылшын ғалымдарынан құрмет көрмеді. Денсаулығы нашарлағандықтан, 1644 жылы жергілікті минералды судың көмегімен ем іздеу үшін Спаға барды. Денсаулығы жақсарған соң, ол тағы да кодекстерді іздеуге кірісіп, Лёвен, Брюссель, Мехелен, Антверпен қалалары арқылы өтіп, қайта Лейденге оралды. Ол барлық жерде қолжазбаларды жинап, филологиялық және мәтіндік жазбалар жасады. Соңғы сапарынан кейін Парижге келгенде француз ғалымдары оны құшақ жайып қарсы алды. Классикалық мәтіндерді зерттегеннен кейін, 1646 жылы оңтүстікке қарай сапар шекті, жол бойы Лион, Марсель, Пиза, Флоренция (онда Овидийдің жаңа басылымын жариялады) және Рим қалаларын аралады. Келесі жылы Масаниелло билік құрған кезде Неапольде болды. Ол Ливорно, Болонья, Венеция қалаларында оқыды, онда Ян Рейнст пен Падуа оған көмектесті. 1648 жылы Падуада «Italica» атты өзінің латын тіліндегі өлеңдер жинағын жариялады. Миланға барып, ұзақ уақыт Амброзиан кітапханасында жұмыс істеді. Швейцарияны зерттеуге дайындалып жатқанда, әкесінің ауырып қалғаны туралы хабар оны Лейденге шақырып алды. Көп ұзамай Швеция королевасы Кристина оны Стокгольмге шақырды. Швеция сарайында ол Клавдий Сальмасиймен Жаңа өсиеттің грек тіліндегі аудармасы туралы қызу пікір таласына түсті. Бұл дау өте жеке және кеңінен танымал болды, ал университет кітапханашысы Хайнсиус оған қажетті кітаптарға қол жеткізуге рұқсат бермеді. 1650 жылы Хайнсиус Лейденге қысқа сапармен барып, дереу Стокгольмге оралды. 1651 жылы Кристина үшін кітаптар мен монеталар сатып алу үшін Исаак Воссиуспен бірге Франция мен Италияға барды. 1654 жылы Кристина тақтан бас тарды. Екі жылдан кейін Хайнсиус Коенрад ван Бьюнингеннің шақыруымен Нидерландтың Бас штатының дипломаты болды. 1665 жылы Амстердам қаласы оны ресми тарихшы етіп тағайындады. 1669 жылы Мәскеуге, ал 1672 жылы Бременге сапар шекті. 1675 жылы Вианенге жақын жердегі шалғайдағы үйіне қоныстанды, бірақ кейін Гаағаға көшіп барды. Хайнсиустің Амстердамда жалаңаш модель болған Стокгольмдегі лютерандық пастордың қызы Маргарета Вулленнен екі заңсыз баласы болды. Ол сот арқылы ғана оған үйленді, бірақ ұлдары Даниэль мен Николаас Хайнсиусті (1655–1718) мойындағысы келмеді, бірақ ақырында мойындауға мәжбүр болды. Кіші Николаас дәрігер болды, ол 1677 жылы Гаага көшелерінде адам өлтіргені үшін Нидерланд Республикасынан қашуға мәжбүр болды. 1679 жылы ол Швеция королевасы Кристинаның Римдегі жеке дәрігері болып тағайындалды. Кейін Голландияға оралып, «Ден вермакелькен авантюриер, ofte De Wispelturige, en niet min Wonderlyke Levens Loop van Mirandor» (Шаттық авантюрист немесе Мирандордың болжауға болмайтын және кем емес керемет өмірі) (1695) атты романның авторы болды. Ол Еуропадағы ең ірі жеке кітапханалардың бірін жинады. 1668 жылы Біріккен провинцияларға келген Лоренцо Магалотти оны кітапханасын аралады. Ол қайтыс болғаннан кейін 1683 жылы шамамен 13 000 кітабы сатылды. Көптеген ғалымдар оның атақты каталогын анықтама ретінде пайдаланды. Ол өз заманының басқа ғалымдарымен, мысалы Кристиан Гюйгенс, Гаспар Гевартиус және Петер Пауль Рубенстің ұлы Альберт Рубенспен хат алмасып тұрды. 1653 жылы Хайнсиус өзінің латын өлеңдерін жинақтап, бір томға біріктірді. Оның соңғы еңбектері 1678 жылы «Вельей Патеркул» және 1680 жылы «Валерий Флакк» кітаптарын редакциялау болды. 1681 жылдың 7 қазанында Гаагада қайтыс болды.

Heinsius was born in Leiden, the Netherlands as the son of Daniel Heinsius, one of the most famous scholars of the Dutch Renaissance. His boyish Latin poem Breda expugnata was printed in 1637, and attracted much attention. In 1642 he began his wanderings with a visit to England in search of manuscripts of the classics but met with little courtesy from the English scholars. In ill health, he went to Spa in 1644 to seek a cure by drinking the local mineral water. His health restored, he set out once more in search of codices, passing through Leuven, Brussels, Mechelen, Antwerp and so back to Leiden, everywhere collating manuscripts and taking philological and textual notes. Almost immediately he set out again, and arriving in Paris was welcomed with open arms by the French scholars. After studying the classical texts he could obtain, he traveled in 1646 southwards visited on the way Lyon, Marseille, Pisa, Florence (where he paused to publish a new edition of Ovid) and Rome. The next year, he was in Naples, which he left during the reign of Masaniello. He pursued his studies in Livorno, Bologna, Venice, where he received assistance from Jan Reynst and Padua. In Padua he published in 1648 his volume of original Latin verse entitled Italica. He proceeded to Milan and worked for a considerable time in the Biblioteca Ambrosiana. While preparing to explore Switzerland the news of his father's illness recalled him hurriedly to Leiden. Soon after he was invited to Stockholm by Christina of Sweden. At the Swedish court he became embroiled in a heated dispute with Claudius Salmasius over the Greek of the New Testament. The quarrel became both highly personal and widely known, and Heinsius as university librarian refused him access to the books he wished to consult. Heinsius paid a brief visit to Leiden in 1650 and immediately returned to Stockholm. In 1651 he visited France and Italy with Isaac Vossius to buy books and coins for Christina. In 1654 Christina stepped down. Two years later Heinsius became a diplomat for the States General of the Netherlands of at the invitation of Coenraad van Beuningen. In 1665 he was appointed by the city of Amsterdam as the official historian. In 1669 he visited Moscow and in 1672 Bremen. In 1675 he settled down in his country house near Vianen, but moved to the Hague later. Heinsius had two illegitimate children by Margareta Wullen, daughter of a Lutheran minister from Stockholm, who was a nude model in Amsterdam. He married her only after a lawsuit, but did not want to recognise his sons, Daniel and Nicolaas Heinsius the Younger (1655–1718) but was eventually forced to do so. Nicolaas the Younger became a physician, He had to flee the Dutch Republic in 1677 for committing manslaughter in the streets of the Hague. In 1679 he was appointed Queen Christina of Sweden's private physician in Rome. He later returned to Holland and was the author of the Den vermakelyken avanturier, ofte De Wispelturige, en niet min Wonderlyke Levens Loop van Mirandor (The Jolly Adventurer or the Unpredictable and not less Wonderful Life of Mirandor) (1695), the only Dutch language romance novel of the 17th century. Heinsius collected one of the biggest private libraries in Europe. He was visited by Lorenzo Magalotti in 1668 when visiting the United Provinces. After his death about 13.000 books were sold in 1683. The famous catalogue was used by many scholars as a reference. He maintained an extensive correspondence with other scholars of his time such as Christiaan Huygens, Gaspar Gevartius and Albert Rubens, the son of Peter Paul Rubens. In 1653 Heinsius collected his Latin poems into a volume. His latest labours were the editing of Velleius Paterculus in 1678 and of Valerius Flaccus in 1680. He died at The Hague on 7 October 1681.