Кіріспе

Алексей Федорченконың 2005 жылғы "Айдағы алғашқылар" (Первые на Луне, Pervye na Lune) фильмі – 1930 жылдардағы кеңестік Айға қондырылу туралы ойдан шығарылған ғылыми-фантастикалық мокьюментари. Көптеген наградаларға ие болған бұл фильм режиссер Алексей Федорченконың тұңғыш жұмысы болды.

Сюжет

2000 жылы журналистер тобы құпия құжатты зерттеу барысында сенсациялық жаңалықты ашады: Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, 1938 жылы КСРО-да алғашқы ракета жасалған және совет ғалымдары Айға және кері орбитаға аппарат жіберуді жоспарлаған. Дәлелдер көзді жарқыратады, осы жағдайда совет ғарышкерлерінің Айға бірінші болып ұшқаны анық көрінеді. Фильмдегі оқиға шағын топ космонавттардың іріктеліп, жаттығудан өтуіне арналған. Ұжымнан ерекше көзге түскені – капитан Иван Сергеевич Харламов (бәлкім, нақты ғарышкер Валентин Варламовқа сілтеме). Оған ғарыш костюмін кигізіп, капсулаға орналастырады, ракета Айға қарай ұшып кетеді, бірақ көп ұзамай байланыс үзіледі. Фильмнің қалған бөлігінде 1930 жылдардағы ғарыш бағдарламасының тағдыры іздестіріледі, ол себепсіз таратылған сияқты (дегенмен, бұл Сталиннің тазалауларының нәтижесі болуы мүмкін). Харламовтың Жерге оралғаны айтылады, бірақ бұл оқиға ешқандай жариялылықсыз және ғарыш бағдарламасының көмегінсіз қалған. Сан алуан адамдар Харламов екеніне күдік танытады, НКВД бағдарлама бойынша қылмыстық тергеу жүргізеді және қатысушылардың, өзі Харламовтың да жасырынып жүргені болжанады. Капсула Жерге оралып, Чилиде қонған, ал Харламов Полинезия және Қытай арқылы Ресейдің Шығыс аймағына аттанған, бірақ оралғанда тұтқындалудан қорқып жүрген. Әйелі оның қайда екенін сұрағанда, оны қорғаған. Харламов кейін Халхин-Гол шайқасынан кейін Моңғолия даласында, ауыр ми травмасымен табылған. Читадағы санаторияда психиатриялық емделгеннен кейін ол із-түзсіз жоғалады. Әйелі кейіннен қайтадан үйленеді. Фильмнің соңында ғарышқа ұшудан кейінгі жалғыз түсірілім көрсетіледі, ол Чилидегі қону орнынан табылған және қазір Антофагаста табиғи тарих мұражайында сақталатын фильм екені айтылады. Алдымен, Айға жақындаған кездегі аппаратты басқарып тұрған Харламовтың қысқа бейнесі көрсетіледі. Содан кейін, Ай бетіндегі капсула немесе қондырғышпен бірге Ай ландшафтының панорамасы (бұл тікелей Айға қонған жер ме, жоқ па белгісіз), Харламовтың Айға шығу кезінде түсірген суреті. Екі көрініс те фильмнің мұқабасында бейнеленген. Содан кейін, 1930 жылдардағы ғарыш бағдарламасының директорымен бірге ангарда жүрген басқа космонавттардың қысқа видеосы көрсетіледі, содан кейін титрлер жүреді.

Өндіріс

Сценарийді Александр Гоноровский мен Рамил Ямалеев жазды. "Айда бірінші" фильмінің түсірілімі үш жылға созылды және оған мыңнан астам адам қатысты. Фильмнің көп бөлігі Свердловск киностудиясында түсірілді. Космонавттардың ғарышқа дайындығы Челябинск қаласындағы авиация институтында түсірілді, онда Гагариннің өзі жаттығу үшін пайдаланған "Жұлдыз қаласынан" әкелінген жабдықтар сақталған. Актерлер дублерлерсіз жұмыс істеді, олар шын мәнінде центрифугада айналды, тіпті бұл жаттығу кәсіби мамандар үшін де қиын болса да. Фильм қара-ақ және түсті түсірілді, операторлық жұмысын Анатолий Лесников жасады. Вера Зелинская – суретші-қоюшы.

Актерлік құрам

Борис Власов капитан Иван Харламов рөлінде, ғарышкер. Андрей Осипов Федор Супрун рөлінде, бас конструктор. Виктория Ильинская Надежда Светлая рөлінде, ғарышкерге үміткер. Виктор Котов Михаил Рощин рөлінде, наныстықпен ғарышкерге үміткер. Алексей Славнин Ханиф Фаттахов рөлінде. Анатолий Отраднов қартайған Ханиф Фаттахов рөлінде.

Сыни жауап

Сюжеттің элементтері ағып бастағанда, бірқатар ресейлік газеттер оны 1938 жылғы нақты оқиға туралы деректі фильм ретінде қарастырды, оны Сантьяго метеориті (метеорит "Сантьяго") деп атады. Шын мәнінде, фильм – ойдан шығарылған туынды. Режиссердің сөзін келтірейін: "Жаңа жанрдың бір түрі. Оған ат қою өте қиын болды. Қазірге дейін мен үшін бұл тарихи драма немесе деректі фантастика". Ол сондай-ақ: "Біздің фильм – Кеңес мемлекеттік машинасының ең жақсы адамдарды, мықты, талантты батырларды жасап шығарғаны және кейіннен оларды туған жері үшін қажетсіз қылғаны туралы. Бірі жойылды, енді бірі қараңғыға кетті, ал тағы бірі қорқыныштан күйреп қалды". Юлия Васильева оператор Анатолий Лесников пен суретші Николай Павловтың "документальді стильді осыншалықты сәтті имитациялаған" формасын "Бірінші Айға" 2005 жылғы Венеция кинофестивалінің деректі фильмдер арасындағы жүлдесін жеңіп алуының себебі деп атады.