Ғарышқа ұшқан алғашқы алып маймыл: Хэмнің тарихы

Кіріспе

Ғарышқа ұшырылған алғашқы ең үлкен маймыл (1957–1983)

Хам (1957 жылдың шілдесі – 1983 жылдың 19 қаңтары), шимпанзе, сондай-ақ Хам Шимпанзе және Хам Астрошимпанзе деп те белгілі, ғарышқа ұшырылған алғашқы ең үлкен маймыл болды. 1961 жылдың 31 қаңтарында Хам АҚШ ғарыш бағдарламасының «Меркурий» жобасының бөлігі ретінде «Меркурий Редстоун 2» миссиясында суборбитальдық ұшу жасады. Хамның аты оны осы тарихи миссияға дайындаған зертхананың аббревиатурасы – Нью-Мексико штатындағы Холломан әуе күштері базасында орналасқан Холломан аэроғарыш медициналық орталығы, Аламогордо қаласының оңтүстік-батысында. Оның аты сонымен қатар Холломан аэромедициналық зертханасының командирі, подполковник Гамильтон «Хэм» Блэксхердің құрметіне берілген.

Ерте өмір

Хам 1957 жылы шілдеде Француз Камерунында дүниеге келді, жануарларды аулаушылар қолға түсіріп, Флорида штатының Майами қаласындағы сирек кездесетін құстар фермасына жіберді. Ол АҚШ Әуе күштері сатып алып, 1959 жылы шілдеде Холломан әуе базасына жеткізді. Холломан базасында бастапқыда 40 шимпанзе ғарышқа ұшуға үміткер болды. Бағалаудан кейін үміткерлердің саны 18-ге дейін, содан кейін алтыға дейін қысқартылды, олардың ішінде Хам да болды. Жерге сәтті оралғаннан кейін ғана оған "Хам" деген есім берілді. Бұл, егер миссия сәтсіз аяқталса, "аты аталған" шимпанзе өлгені туралы жағымсыз жаңалықтарды болдырмау үшін жасалды. Оның күтушілері арасында №65 "Чоп-Чоп Чанг" деп аталған. Ұшуға дейінгі жаттығу барысында Хамға көк шам жанғаннан кейін бес секунд ішінде тұтқаны басуға үйретті; егер олай жасамаса, аяқтарына жеңіл электр тогы берілді, ал дұрыс орындаса, банан пеллетымен сыйланды. Хам – ғарышқа ұшқан алғашқы маймыл болғанымен, ол ғарышқа ұшқан алғашқы жануар емес, себебі одан бұрын Жер атмосферасын қалдырған көптеген жануарлар болған. Дегенмен, осы жануарлардың ешқайсысы Хам сияқты маңызды мәліметтер бере алмады. Шимпанзені осы миссияға таңдау себебі – олардың адамдармен көптеген ортақ белгілері. Олардың ұқсастықтарының кейбіреулері: дене ішіндегі мүшелердің орналасуының ұқсастығы және стимулға реакция беру уақытының адамдармен салыстырғанда өте жақын болуы (бірнеше децисекундке ғана баяу). Хамды бақылау арқылы ғалымдар ғарышқа адамдарды жіберу мүмкіндігін жақсырақ түсіне алды. Тіс эмальының даму деңгейі бойынша, Хам ұшқан кезде 44 айлық болған. Адамдарға арналған Меркурий бағдарламасында қолданылған зондтың орнына, коммерциялық ректальді термисторлық зонд қолданылды. Хамның ұшу кезінде тапсырмаларды орындау қабілеті психомоторлық құралмен бағаланды. Бұл құрал Хамға түрлі түсті шамдар арқылы визуалды сигнал берді және екі тұтқадан жауап күтті; егер ол тапсырманы орындаса, сусын мен тамақ пеллетымен сыйландырылды, ал сәтсіздік жағдайында аяқтарына соққы берілді. Аномалия салдарынан авариялық құтқару ракетасы іске қосылып, Хам 17g үдеу күшіне тап болды. Ол баспасөз өкілдері жақындағанда ашуланып, фотоға түсіру үшін капсулаға тығылуға тырысқан күтушісіне үрейленді. Хамның ғарыштағы тұтқаны басу көрсеткіші Жердегіден бірнеше секунд қана төмен болды, бұл ғарышта тапсырмаларды орындау мүмкін екенін көрсетті.

Ham was born in July 1957 in French Cameroon, captured by animal trappers and sent to the Rare Bird Farm in Miami, Florida. He was purchased by the United States Air Force and brought to Holloman Air Force Base in July 1959. There were originally 40 chimpanzee flight candidates at Holloman. After evaluation, the number of candidates was reduced to 18, then to six, including Ham. and only renamed "Ham" upon his successful return to Earth. This was reportedly because officials did not want the bad press that would come from the death of a "named" chimpanzee if the mission were a failure. Among his handlers, No. 65 had been known as "Chop Chop Chang". During his pre flight training, Ham was taught to push a lever within five seconds of seeing a flashing blue light; failure to do so resulted in an application of a light electric shock to the soles of his feet, while a correct response earned him a banana pellet. While Ham was the first great ape, he was not the first animal to go to space, as there were many other types of animals that left Earth's atmosphere before him. However, none of these other animals could provide the significant insight that Ham could provide. One of the reasons that a chimpanzee was chosen for this mission was because of their many similarities to humans. Some of their similarities include: similar organ placement inside the body and having a response time to a stimulus that was very similar to that of humans (just a couple of deciseconds slower). Through the observations of Ham scientists would gain a better understanding of the possibility of sending humans into space. Based on dental eruption, Ham was 44 months old at the time of the flight. A commercial rectal thermistor probe was used instead of the probe used on the human Mercury astronauts. Ham's ability to complete tasks during the flight were assessed by the psychomotor apparatus. The apparatus gave Ham a visual cue in the form of colored lights and required a response from two levers; if he succeed in his task, drink and food pellet would be awarded; failure would be punished by a shock to the soles of his feet. The anomaly triggered the emergency escape rocket and subjected Ham to 17g's of acceleration. He would become agitated when the press approached him and panic when his handler would try to situate him into a capsule for photos. Ham's lever pushing performance in space was only a fraction of a second slower than on Earth, demonstrating that tasks could be performed in space.

Кейінгі өмірі

Хам 1963 жылы Ұлттық аэронавтика және ғарыш агенттігінен (NASA) зейнеткерлікке шықты. 1963 жылғы 5 сәуірде Хам Вашингтондағы Ұлттық зообаққа ауыстырылды, онда ол 17 жыл өмір сүрді. 1980 жылғы 25 қыркүйекте Солтүстік Каролина зообағындағы шимпанзелердің шағын тобына қосылды. Хам созылмалы жүрек және бауыр ауруларынан зардап шекті. Өлгеннен кейін Хамның денесі Армиялық патология институтына тікелей қарау үшін берілді. Тікелей қараудан кейін оны Смитсондар институтында көрмеге қою жоспарланған, бұл кеңістікте алғашқы сапар жасаған советтік иттер Белка мен Стрелканың үлгісі еді. Бірақ, бұл жоспар халықтың теріс пікірінен кейін тоқтатылды. Хамның қаңқасы Мэриленд штатының Сильвер-Спринг қаласындағы Ұлттық денсаулық және медицина мұражайының қорында сақталады. Хамның дубликаты Минни, Меркурий бағдарламасы үшін дайындалған жалғыз әйел шимпанзе болды. Меркурий бағдарламасындағы рөлі аяқталғаннан кейін Минни Әуе күштерінің шимпанзелерді көбейту бағдарламасына қатысты, тоғыз бала туды және шимпанзелер колониясының басқа бірнеше мүшелерінің балаларын тәрбиелеуге көмектесті. Осыған орай, 1983 жылғы фильм және 2020 жылғы телесериал адаптациялары да жасалды. 2001 жылғы «Ғарышқа жарыс» фильмі Хамның оқиғасының көркемделген нұсқасы болып табылады, фильмдегі шимпанзе «Мак» деп аталды. 2007 жылы Animal Planet телеарнасымен бірлесіп түсірілген француздық деректі фильмі «Ham—Astrochimp #65» Хамның оқиғасын Джефф куәгерлігімен баяндайды, ол миссия сәтті аяқталғаннан кейін Хамды Әуе күштерінің базасынан кеткенге дейін күткен. Ол «Хам: Ғарышқа ұшқан шимпанзе / Ham, un chimpanzé dans l'espace» деген атпен де белгілі. 2008 жылғы «Space Chimps» атты 3D анимациялық фильмі антропоморфты шимпанзелердің және олардың ғарыштағы оқиғаларын көрсетеді. Басты кейіпкер Хам III деп аталады, ол Хамның немересі ретінде бейнеленген. 2008 жылы Портлендтен шыққан Bark Hide and Horn фолк-рок тобы «Ham the Astrochimp» атты ән шығарды, онда Хамның өзінің көзқарасынан жасаған саяхаты баяндалады.