Оклахома штатындағы ежелгі қазба орындары: Spiro Mounds

Кіріспе

Оклахома штатындағы контактіге дейінгі жергілікті салтанатты орын

Spiro Mounds (34 LF 40) – қазіргі Оклахома штатының шығысында орналасқан жергілікті археологиялық ескерткіш. Бұл орынды Арканзас аңғарындағы Каддоан мәдениетінің өкілдері салған.

Үстірті мен алаң аумағы

Миссисиппи мәдениеті 9-16 ғасырлар аралығында Миссисипи өзенінің төменгі ағысы және оның салалары бойымен тарады. Миссисиппи мәдениетінің ең ірі елді мекені Кахокия болды, ол маңызды басшылықтың астанасы еді. Олар Миссисипи өзенінің шығысында алты шақырымдық шаршы қала салды, ол қазіргі Оңтүстік Иллинойс штатындағы Сент-Луис, Миссури қаласы орналасқан жерде. Археологиялық зерттеулер Миссисиппи мәдениетінің Ұлы көлдерден Мексика шығанағының жағалауына дейін, Огайо өзені бойымен, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыстағы жазық және таулы аймақтарға дейін таралып жатқандығын көрсетті. Миссисиппи елді мекендері үлкен топырақ жұмыстарымен, платформалы үйінділермен (көбінесе қиықталған пирамидалармен), ғибадатханалармен, жауынгер патшалар мен дін қызметкерлерінің үйлерімен, элитаның жерлеу үйлерімен белгілі болды. Үйінділер үлкен, жазық алаңдардың айналасында орналастырылған, олардың рәсімдік жиындар мен ойындар үшін пайдаланылғандығы күдік тудырмайды. Археологиялық зерттеулер Миссисиппидің Кахокия және Спиро сияқты елді мекендері қазіргі АҚШ-тың шығыс жартысын және АҚШ-тың батыс бөлігінің кейбір аймақтарын қамтитын кең сауда желісіне қатысқандығын көрсетті. Спиро аумағында 12 топырақ үйінді және 150 акр жер бар. Коммерциялық қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін, олар жерлеу палатасын жарғызып, АҚШ және шетелдегі коллекционерлерге тас, керамика, мыс және конхтан жасалған құнды артефактілерді сатты. Көптеген құнды заттар жоғалып кеткен болуы мүмкін, бірақ кейбіреулері қайтарылып, ғалымдармен құжатталды. 1936-1941 жылдар аралығында Оклахома университетінің археологтары, Жұмыс прогресі әкімшілігінің (WPA) қаржысымен, осы жердің бір бөлігін қазып шықты. Оклахома тарихи қоғамы 1978 жылы Спиро үйінділері археологиялық орталығын құрды, ол бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Миссисиппидің басқа орталықтары да осы құнды ресурстармен сауда жасады, бірақ Спиро ғана Мексикадан обсидиан алған. Осы құнды материалдарды пайдалана отырып, Миссисиппи суретшілері өздерінің мәдени ерекшеліктерін және күрделі рухани сенімдерін көрсететін көркем туындылар жасады. 1930 жылдары коммерциялық қазбашылар Крейг үйіндісін қазғанда, олар көптеген әдемі жасалған рәсімдік артефактілерді тапты, соның ішінде тас құбырлар, жылтыратылған тас балталар, ұсақ жасалған кремнезный пышақтар мен жебе ұштары, жылтыратылған шенке тастар, мыс балталар, Миссисиппи мыс пластиналары (Спиро пластиналары), микадан жасалған кескіндер, мұқият оюланған конх әшекейлері, інжу-маржанды мойынжырлар, тас құлақшалар, қабықпен безендірілген ағаш өрнектері және арнайы жасалған жерлеу керамикасы. Конх қабықтарынан ою-өрнектелген адамдар, нағыз және мифтік жануарлар, геометриялық мотивтер бейнеленген гайтандар мен ішімдікке арналған келіштер жасалды, олардың барлығы терең символикалық мағынаға ие. Спиро үйінділерінің салтанатты нысандары Солтүстік Америкадағы Колумбқа дейінгі өнердің ең жақсы үлгілерінің бірі болып табылады. Кейін археологтар Спиродағы рәсімдік артефактілердің Оңтүстік-Шығыс салтанатты кешеніне қатысқан басқа да күшті Миссисиппи қалаларында қазылған ұқсас заттармен ұқсас екенін мойындады. Олардың қатарында Иллинойстағы ең ірі Миссисиппи қаласы Кахокия, Грузиядағы Этова және Окмулги, Алабамадағы Маундвилл бар. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Спиро Ұлы жазықтардан және басқа батыс аймақтардан шығысқа қарай орналасқан Миссисиппи рәсімдік орталықтарына бағалы ресурстарды жеткізген қақпа қаласы болған сияқты. Ал, бұл орталықтар өздеріне құнды заттарды әкеліп беріп отырды. Спироның Арканзас өзеніндегі орналасуы, Миссисипи өзенінің негізгі салаларының бірі, Спиро саудагерлеріне Миссисиппи өзегіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Спиро және басқа Миссисиппи қалалары қазіргі Оңтүстік Иллинойс штатында орналасқан Кахокияның ұлы қаласын еліктеуге болатын мәдени үлгі ретінде қарады. Миссисипи және Миссури өзендерінің қосылған жеріне жақын Спироның солтүстік-шығысында 400 миль жерде орналасқан Кахокия барлық Миссисиппи қалаларының ішіндегі ең үлкені және әсерлісі болды. Спиродан табылған ең әдемі тас құбырлардың минералогиялық талдауы, соның ішінде әйгілі "Гризли Мэн" немесе "Кнелинг Рэтлер" құбыры, олар жасалған материалға негізделген Кахокиядан келгенін көрсетті. Кахокия Спиродағы бұйымдардың стиліне де әсер етті. Археологтар төрт түрлі стильді анықтады: Кахокиядан әкелінген артефактілерге тән Брэден стилі және Брэден стилінен туындаған Крейг A, B және C стильдері. Антонио Варинг және Престон Холдер 1940 жылдары Оңтүстік-Шығыс салтанатты кешенін анықтады, ол бірқатар ерекше мәдени ерекшеліктерге негізделген. 1980 жылдардың соңынан бері археологтар Миссисиппи мәдени дамуын жақсырақ түсінуге негізделген жаңа классификациялық схеманы қабылдады. Жаңа схема Оңтүстік-Шығыс салтанатты кешенін бес кезеңге немесе горизонтқа бөледі, олардың әрқайсысы жаңа рәсімдік нысандар мен саяси және алыс сауданың жаңа дамуымен байланысты мәдени мотивтердің пайда болуымен сипатталады. Археологтар Спироның 13 және 14 ғасырларда мәдени маңыздылығының ең жоғалғы деңгейіне жеткенін анықтады.

Mississippian culture spread along the lower Mississippi River and its tributaries between the 9th and 16th centuries. The largest Mississippian settlement was Cahokia, the capital of a major chiefdom that built a six mile square city east of the Mississippi River that now is St. Louis, Missouri, in present day southern Illinois. Archeological studies have revealed that Mississippian culture extended from the Great Lakes to the Gulf Coast, along the Ohio River, and into both the lowland and mountain areas of the Southeast. Mississippian settlements were known for their large earthwork, platform mounds (usually truncated pyramids), surmounted by temples, the houses of warrior kings and priests, and the burial houses of the elite. The mounds were arranged around large, constructed flat plazas believed to be used for ceremonial community gathering and ritual games. Archaeological research has shown that Mississippian settlements such as Cahokia and Spiro took part in a vast trading network that covered the eastern half of what is now the U. S. and parts of what is now the western U. S. as well. The Spiro site includes 12 earthen mounds and 150 acres of land. When the commercial excavators finished, they dynamited the burial chamber and sold the commercially valuable artifacts, made of stone, pottery, copper, and conch shell, to collectors in the United States and overseas. Probably, most of these valuable objects are lost, but some have been returned through donation and have been documented by scholars. Funded by the Works Progress Administration (WPA), archaeologists from the University of Oklahoma excavated parts of the site between 1936 and 1941. The Oklahoma Historical Society established the Spiro Mounds Archaeological Center in 1978 that continues to operate. Other Mississippian centers also traded in these prized resources, but apparently, Spiro was the only trading center that acquired obsidian from Mexico. Using these valued materials, Mississippian artists created exquisite works of art reflecting their cultural identity and their complex spiritual beliefs. When commercial excavators dug into Craig Mound in the 1930s, they found many beautifully crafted ritual artifacts, including stone effigy pipes, polished stone maces, finely made flint knives and arrow points, polished chunkey stones, copper effigy axes, Mississippian copper plates (Spiro plates), mica effigy cut outs, elaborately engraved conch shell ornaments, pearl bead necklaces, stone earspools, wood carvings inlaid with shell, and specially made mortuary pottery. The conch shells were fashioned into gorgets and drinking cups engraved with intricate designs representing costumed humans, real and mythical animals, and geometric motifs, all of which had profound symbolic significance. The Spiro Mounds ceremonial objects are among the finest examples of pre Columbian art in North America. Later, archaeologists recognized that the ritual artifacts at Spiro were similar to comparable objects excavated at other powerful Mississippian towns that also participated in the Southeastern Ceremonial Complex. These include Cahokia in Illinois, the largest Mississippian town; Etowah and Ocmulgee in Georgia; and Moundville in Alabama. In economic terms, Spiro seems to have been a gateway town that funneled valuable resources from the Great Plains and other western regions to the main Mississippian ceremonial centers farther east. In return, it received valuable goods from those other centers. Spiro's location on the Arkansas River, one of the principal tributaries of the Mississippi River, gave the Spiro traders access to the Mississippian heartland. Spiro and other Mississippian towns clearly looked to the great city of Cahokia, in what now is southern Illinois, as a cultural model to be emulated. Located about 400 miles northeast of Spiro near the confluence of the Mississippi and Missouri Rivers, Cahokia was the largest and most impressive of all the Mississippian towns. Mineralogical analysis of some of the most beautiful stone effigy pipes found at Spiro, including the famous "Grizzly Man" or "Kneeling Rattler" pipe, have shown they came from Cahokia, based on the material from which they were made. Cahokia also influenced the styles of the artifacts made at Spiro. Archaeologists have identified four distinct styles: the Braden Style characteristic of artifacts brought from Cahokia and the Craig A, B, and C styles that are local derivatives of the Braden Style. Antonio Waring and Preston Holder first defined the Southeastern Ceremonial Complex in the 1940s, according to a series of distinct cultural traits. Since the late 1980s, archaeologists have adopted a new classification scheme that is based on their greatly improved understanding of Mississippian cultural development. The new scheme divides the SECC into five periods, or horizons, each defined by the appearance of new ritual objects and cultural motifs connected with new developments in politics and long distance trade. Archaeologists have determined that Spiro was at the peak of its cultural importance in the 13th and 14th centuries.

Миссиссиппи иконасы

Антропологтар соңғы жылдары Спиро және басқа Миссисипп ескерткіштерінде табылған ритуалдық артефакттар мен көркемдік бейнелердің мағынасын түсіндіруге тырысты. Өліп кеткен мәдениеттің адамдары жасаған ғасырлар бұрынғы өнер туындыларының мағынасын анық түсіну қиын болғанымен, олар Миссисипп көркемдік бейнелерін тарихи американдық тайпалардың мифтерімен, діни ғұрыптарымен, өнерімен және иконографиясымен салыстыра отырып, қызықты түсіндірмелер жасады. Спироның ең танымал символдарының бірі – "Құс адам", жауынгер немесе чонки ойыншысын бейнелейтін қанатты адамның бейнесі. Чонки ойыны алыс Оңтүстік-Шығыс орманды аймақтарынан Солтүстік жазықтарға дейінгі тайпалар арасында таралған. Тарихи жазбаларға сүйенсек, ойыншылар тас дискіні біршама қашықтыққа итеріп, содан кейін тас тоқтаған жерге мүмкіндігінше жақын найза тастаған. Спироның тағы бір символы – "Ұлы жылан", ол Миссисипп әлемінің қарама-қарсы жағындағы, әруақтар мекендейтін Төменгі әлемде тұрады деп есептеледі. Ұлы жылан Миссисипп өнерінде жылан денесімен, сонымен қатар қанаттарымен немесе мүйіздерімен бейнеленеді. Осындай жаратылыстар Микмак, Гурон, Кикапу, Чероки, Маскоги Крик, Каддо және басқа да американдық тайпалардың мифологиясында кездеседі, олар кем дегенде үш негізгі тілдік отбасыны құрайды. Төменгі әлемнің әруақтары Жоғарғы әлемдегілерге қарсы күштер болған деп саналады. Американдық мифология бойынша, адамдар осы жаратылыстардан қорқуға тиіс болған, бірақ белгілі бір жағдайларда олардан үлкен күш алуға да мүмкіндік болған. Миссисипп өнерінде кедр ағашы немесе жолақты орталық тіреу мотивтері де жиі кездеседі, зерттеушілер оларды әлемнің үш бөлігі – Жоғарғы әлем, Төменгі әлем және адамдар мекендейтін Орта әлемнің қиылысқан нүктесі – axis mundi ретінде түсіндіреді. Көбінесе кедр ағашы немесе жолақты тіреу, екі жағында адам немесе жануар бейнелері бейнеленген қабықшадан жасалған әшекейлерде кездеседі. Әртүрлі космостық аймақтардың бірігетін нүктесі – axis mundi ұғымы әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі. Ол көбінесе ағаш түрінде бейнеленеді (соның ішінде Өмір ағашы), себебі ағаштар жер бетінен өтіп, жер асты мен аспанды байланыстырады. Спиродағы Ұлы Мәйітхананың кедр (немесе кедр тәрізді) тіреулермен салынғандығы, қабір бөлмесінің киелі орын болғандықтан, бір әруақтар әлемінен екіншісіне өту нүктесі болуы керек екенін көрсетеді. Археологтар Крейг үйіндісінен табылған қабықшадан жасалған бір ыдыстың түбінде қара қалдық бар екенін анықтады. Бұл Спиро халқының Қара Су ішу ғұрпының нұсқасын орындаған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл тазару ритуалы олардың ұрпақтары – Оңтүстік-Шығыс тайпалары да тарихи дәуірде орындаған. Қатысушылар қабықшадан жасалған ыдыстардан "Яупон Холли" шайын ішкен.

Anthropologists have tried in recent years to interpret the meaning of the ritual artifacts and artistic imagery found at Spiro and other Mississippian sites. While reaching firm conclusions about the meanings of works of art made centuries ago by people of an extinct culture is difficult, they have made some compelling interpretations by comparing Mississippian artistic imagery with the myths, religious rituals, art, and iconography of historic Native American groups. One of the most prominent symbols at Spiro is the "Birdman", a winged human figure representing a warrior or chunkey player. Chunkey has been played by tribes from the far Southeastern Woodlands to the Northern PLains. Based upon historic records, the game consisted of players rolling a stone disk for a considerable distance and then hurling spears as close as they could to the point where the stone stopped. Another Spiro icon is the "Great Serpent", a being said to inhabit the Under World, the spiritual domain on the opposite side of the Mississippian universe. The Great Serpent is portrayed in Mississippian art with a serpent's body, but also with wings or horns. Similar beings were the subject of myth in historic times among the Micmac, Huron, Kickapoo, Cherokee, Muscogee Creek, Caddo, and other Native American tribes, representing at least three major language families. The spiritual beings of the Under World were thought to be in constant opposition to those in the Upper World. Humans had to fear these beings, according to Native American mythology, but they could also gain great power from them in certain circumstances. Mississippian art also features the cedar tree or striped center pole motifs, which researchers have interpreted as the axis mundi, the point at which the three parts of the Mississippian spiritual universe come together: the Upper World, the Under World, and the Middle World where humans dwell. Often, the cedar tree, or the striped center pole, is found on engraved conch shell gorgets, with human or animal figures positioned on either side. The concept of an axis mundi — the point where different cosmic domains converge — is found in many cultures around the world. It is frequently represented as a tree (including the Tree of Life), since trees pass through the surface of the earth and connect the subsurface and the sky. The fact that the Great Mortuary at Spiro was built with cedar (or cedar elm) posts suggests that the burial chamber was meant to be a point of departure from one spiritual domain to another, as cedar was a sacred wood. Archaeologists found that one of the conch shell cups from Craig Mound had a black residue in the bottom. This suggests that the Spiro people may have practiced a version of the Black Drink Ceremony, a purification ritual that was also performed in historic times by their descendants the Southeastern tribes. Participants drank a tea made from the Yaupon Holly from conch shell cups.

Кадон Миссисиппи

Көптеген сарапшылар Спиро халқы каддон тілінде сөйлейтін адамдар екендігіне келіседі, бірақ олардың тарихи кезеңдегі ұрпақтарын анықтау қиын. Археологтар Спиро мен оны қоршаған жерлерді салған және пайдаланған мәдениеттерді Арканзас аңғарының каддон мәдениеті ретінде сипаттайды. Антропологтар каддон конфедерациясы, Уичита, Кичай немесе каддон емес Туника олардың ұрпақтары болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, осы халықтардың мәдениеттері, испандықтар мен француздар 16 және 17 ғасырларда кездескен кезде, Спиро мәдениетінен едәуір ерекшеленді. Түпкілікті американдықтардың бейіндерін қорғау және қайтару туралы заңға сәйкес, Оклахома штатының каддон ұлты және Уичита және оған қосылған тайпалар (Вичита, Кичи, Вако және Тавакони) АҚШ-тың федералды үкіметі, мәдени антропологтар және археологтар Спиро үйінділерін салғандардың мәдени ұрпақтары ретінде танылады. Испан конкистадоры Эрнандо де Сото 1540 жылдары қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-шығысына әскери экспедиция жүргізген кезде, ол Арканзас өзенінің маңында тұратын тулалықтарды қоса алғанда, америкалық түпкілікті халықтарға тап болды. Де Сото әскерлері көптеген каддон ауылдарына да тап болды. Көптеген тайпалардан тұратын каддондықтар үш конфедерацияға бірікті: Хасинай, Кадохадачо және Начитош, олардың барлығы ұқсас тілдермен байланысты болды. Де Сотоның жаулап алу кезінде каддондықтар үлкен аумақты иеленді, ол қазіргі Оклахома штатының шығысын, Арканзастың батысын, Техастың солтүстік-шығысын және Луизиананың солтүстік-батысын қамтыды. Антропологтар каддондықтар мен олармен байланысты халықтар осы аймақта ғасырлар бойы өмір сүрген және олардың миссисиппи мәдениетінің жергілікті нұсқасы болған деп санайды. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл аймақтағы мәдениеттердің әртүрлілігі ғалымдар күткеннен әлдеқайда жоғары болды. Арканзас өзенінің бойындағы жерлердің өзіндік ерекшеліктері бар сияқты. Ғалымдар бүкіл каддон аймағында, соның ішінде Спиро дөңесінде табылған миссисиппиандық жерлерді "каддондық миссисиппиан" деп жіктейді. Каддондық миссисиппиан аймағында Спиродан басқа көптеген қалалар болды, оның ішінде шайқас үйіндісі де бар. Ғалымдар Арканзастың оңтүстік-батысындағы Қызыл өзеннің Ұлы бұрылысы бойында орналасқан шайқас үйіндісі Спиродан да үлкен екенін анықтады. Осы уақытқа дейін онда аз ғана қазба жұмыстары жүргізілді. Каддондық миссисиппиан қалаларында шығысқа қарайғы орта миссисиппиан қалаларына қарағанда, балшықты үйінділер мен байланысты ауылдардың ретсіз орналасуы болды. Сондай-ақ, оларда көбінесе негізгі орта миссисиппиан қалаларында кездесетін ағаш қамалдары болмады. Миссисиппи әлемінің батыс шетінде өмір сүрген каддондықтар көршілерінен әскери қауіп-қатерлерге аз тап болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, олардың қоғамдарында әлеуметтік жіктелу деңгейі төмен болуы мүмкін. Спиро халқы, бәлкім, көптеген каддон тілдерінің бірінде сөйлеген. Каддон тілдері бұрын кең географиялық аймақта таралған, бірақ қазір олардың көпшілігі жойылған. Каддондықтар тұқымдасына кіретін қазіргі тілдерге каддон, Уичита, Кицсай, пауни және арикара тілдері жатады. Уичита және Кицсай тілдері де жойылған.

Most authorities agree that the people of Spiro were Caddoan speaking, but their descendants in historic times are difficult to identify. Archaeologists describe the cultures that build and used Spiro and surrounding sites as the Arkansas Valley Caddoan culture. Anthropologists speculate that the Caddo Confederacy, Wichita, Kichai, or non Caddoan Tunica, could be their descendants. However, the cultures of all these peoples, when encountered by the Spanish and French in the 16th and 17th centuries, were substantially different from that of Spiro. Under the Native American Graves Protection and Repatriation Act, the Caddo Nation of Oklahoma and the Wichita and Affiliated Tribes (Wichita, Keechi, Waco and Tawakonie) are recognized by the U. S. Federal government, cultural anthropologists, and archaeologists as the cultural descendants of the builders of Spiro Mounds. When the Spanish conquistador Hernando de Soto led a military expedition into what is now the southeastern United States in the 1540s, he encountered Native American groups including the Tula people, who lived near the Arkansas River. de Soto's forces also encountered numerous Caddo villages. Composed of many tribes, the Caddo were organized into three confederacies, the Hasinai, Kadohadacho, and Natchitoches, which were all linked by similar languages. At the time of de Soto's conquest, the Caddoan peoples occupied a large territory. It included what now is eastern Oklahoma, western Arkansas, northeastern Texas, and northwestern Louisiana. Anthropologists have thought that the Caddo and related peoples had been living in the region for centuries and that they had their own local variant of Mississippian culture. Recent excavations have revealed more cultural diversity than scholars had expected within that region. The sites along the Arkansas River, in particular, seem to have their own distinctive characteristics. Scholars still classify the Mississippian sites found in the entire Caddo area, including Spiro Mounds, as "Caddoan Mississippian". The Caddoan Mississippian region contained many towns in addition to Spiro, including the Battle Mound Site. Scholars have determined that Battle Mound, lying along the Great Bend of the Red River in southwest Arkansas, was a larger site than Spiro. Little excavation has been conducted there to date. The Caddoan Mississippian towns had a more irregular layout of earthen mounds and associated villages than did towns in the Middle Mississippian heartland to the east. They also lacked the wooden palisade fortifications often found in the major Middle Mississippian towns. Living on the western edge of the Mississippian world, the Caddoan may have faced fewer military threats from their neighbors. Also, their societies may have had a somewhat lower level of social stratification. The Spiro people probably were speakers of one of the many Caddoan languages. The Caddoan languages once had a broad geographic distribution, but many are now extinct. The modern languages in the Caddoan family include Caddo, Wichita, Kitsai, Pawnee, and Arikara languages. Wichita and Kitsai are both extinct.

Мұражай кешені

Спиро үйінділері Оклахома штатының Форт-Коффи қаласындағы Спиро үйінділері археологиялық орталығының кешенінде орналасқан. Орталықта әртүрлі көрмелер мен жолдар бар, сондай-ақ экскурсиялар ұйымдастырылады.