Кіріспе

Фарер өнері – Фарер аралдарында тұратын суретшілердің және шетелде тұратын фарерлік азаматтардың өнері. Фарер аралдарында өнер күнделікті өмірдің маңызды бөлігі және қоғамдық талқылаулардың бір бөлігі болып табылады. Фарер аралдарындағы ерекше жарық көптеген адамдарды сурет салу арқылы өзін-өзі таныстыруға ынталандыратын себеп болуы мүмкін. Үнемі өзгеріп тұратын фарерлік ауа райы мен жарық, жылдар бойы шетелдік және жергілікті суретшілерді қызықтырған сан алуан мүмкіндіктер ұсынады. Дегенмен, фарер өнерінің тарихы қысқа, ол тек бірнеше ғасыр бұрын ғана бастау алған. Уақыт, жарық және материалдың жетіспеуі кешігіп пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бірақ осының бәріне қарамастан, аралдарда өте белсенді өнер ортасы бар. Бүгінгі таңдағы көптеген фарерлік суретшілер фарер өнерінің салыстырмалы түрде жаңа құбылыс екенін еске түсіруге наразылық білдіреді. Олар мұндай пікірді өздерінің көркем жұмысына қатысты мазасыздық тудырады деп санайды және олардың суретші ретіндегі анықтамалық шеңбері жергілікті де, жаһандық та екендігіне байланысты мұндай мәлімдеме оларға ешқандай қатысы жоқ деп мәлімдейді. Фарерлік суретшілердің алғашқы туындыларында пейзаж ұлттық символға айналды және фарерлік бейнелеу өнерінің орталық тақырыбы болып қала берді. Фарер өнерінің фарерлік пейзажға қатысты ұстанымы, бейнелеу өнеріне деген ескірген көзқарас сияқты көрінеді. Инсталляцияларға, минимализмге және концептуалды өнерге деген қызығушылық әзірге фарер өнеріне көп әсер еткен жоқ. Мұхит жағасындағы ауыл, бәлкім, ең көп қайталанған мотив болып табылады. Даниялық өнер сыншысы Оле Нёрлинг табиғаттың, жабайы ландшафттың фарерлік суретшілердің қозғаушы күші екенін, бірақ аралдардың ландшафты мен мәдениетімен тығыз байланысты болғаннан басқа, фарер өнерінде әрдайым үлкен әртүрлілік болды деген қорытындыға келді.

Басты жолшылар

Өнер тарихшыларына таныс болған алғашқы суреттер – Дидрикур і Кáрастовудың туындылары. Ол 1802–1865 жылдары өмір сүрген, көбінесе Дидрикур а Скарванеси деген атпен танымал шаруа еді. Дидрикур Сандой аралындағы Скарванес деген кішкентай ауылда қоныстанған. Оның суреттерінде нақты және қиял жетегімен сомдалған әртүрлі түсті құстар бейнеленген. Оның бес суреті жақсы сақталмағанмен, қазірде Фарер аралдарының ұлттық өнер мұражайы – Listasavn Føroya-ның тұрақты көрмесінде қойылған. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Ай көгершіндері». Нильс Крузе (1871–1951) – Фарер аралдарының алғашқы пейзаж суретшісі, ал осы тақырып Фарер өнерінде ең көп кездесетін мотивке айналды. Крузе Эйстурой аралындағы Эйди ауылында тұрған. Ол негізінен өздігінен оқыған. 1895 жылы Фарер аралдарына келген американдық саяхатшы Элизабет Тейлордан көмек пен кеңес алуға мүкіндік алды. 1924 жылы оның бір суреті Даниядағы галереяда қабылданды. Бұл Фарер өнері тарихындағы маңызды кезең болды, өйткені суретшінің туындысы алғаш рет аралдардан тыс жерде танылды. Крузе сурет салу арқылы өмірлік күнкөрісін табуға қол жеткізді, бұл бұрын естілмеген жағдай еді. Бұл ерте буын суретшілерінің арасында Кристин і Гейль мен Йогван Вагштейн де бар еді. Екеуі де Торсхавнда тұрған. Олар да өздігінен пейзаж суретшілері ретінде қалыптасты. Крузе сияқты Вагштейн де Элизабет Тейлордан білім мен кеңес алды. Кейін Гейль Крузеден оқыды. Алайда, екеуі де сурет салумен ғана айналысып, өмірлік күнкөрісін қамтамасыз етпеді. Бұл суретшілер Фарер аралдарындағы бейнелеу өнерінің дамуына үлкен үлес қосты және отандастарын сурет өнерімен таныстырды. 19 ғасырдың соңы Фарер өнері дәстүрінің қалыптасуының бастауы болды. Мұның бірнеше себебі бар. Элизабет Тейлордың өнер туралы білімі көптеген адамдарды сурет салуға шабыттандырды. Ең бастысы, 19 ғасырдың соңы ұлттық қозғалыстың басталуына себеп болды. Ұлттық жаңару пейзажға деген сүйіспеншілікті әкелді, бұл жаңа тақырып көркем өнерде ерекше орын алды және ұлттық символға айналды. Бұл тақырып 20 ғасыр бойына басым болды. Алғашқы суретшілердің туған жеріне деген құрметі мен махаббаты айқын көрінді, және 21 ғасырда да бұл тақырыпты жас суретшілер өңдеп келеді. Бірақ, бірнеше суретшілер Фарер суретшілерінің әртүрлі стильдер мен тақырыптарға деген құштарлығын дамытуға көмектесті.

Фарерлік өнердің аналары мен әкелері

Фарер өнерінің нағыз тарихы 1927 жылы үш жас суретшінің Торсхавн қаласында көрме ұйымдастырған сәтінен басталады. Олардың екеуі – Самал Жоенсен Микинес (1906–1979) және Уильям Хайнесен (1900–1990). Біріншісі, Микинес, фарер өнерінің әкесі және халықаралық аренада танылған алғашқы фарер суретшісі ретінде белгілі болды. Одан да маңыздысы, ол көркемдік білімі бар алғашқы фарер суретшісі еді. Микинес 1928 жылы Копенгагендегі Көркемсурет академиясында оқуын бастады, оның ұстаздары Аксель Йоргенсен және Эйнар Нильсен болды. Микинес норвегиялық суретші Эдвард Мунктың шығармаларынан үлкен шабыт алды, сондай-ақ Эль Греко мен Делакруаға жоғары құрметпен қарады. Оның алғашқы суреттері реалистік болды, бірақ кейіннен экспрессивті бейнелеу өнеріне көшті. Ол түс таңдауларында және композициясында өте өзгеше болды. Микинес суреттегі мазмұн мен формаға жаңа көзқарас ұсынды, бұл фарер өнеріне терең ықпал етті. Ол жерлеу рәсімдерін, тік жарларды және ландшафттарды суреттеді. Оның кит аулау суреттері болашақ суретшілер үшін маңызды болды. Ол ландшафтқа суретшінің ішкі сезімдерін бейнелеу мүмкіндігін ашты. Уильям Хайнесен өте ерекше суретші болды. Әдебиет – оның негізгі шаруасы еді. Ол өзін бейнелеу өнерінде әуесқой деп есептесе де, фарер өнерінде маңызды туындылар жасады. Оның шығармалары ландшафтқа байланысты дамымайды. Халық ертегілері, сатира және күнделікті өмір Хайнесеннің тақырыптары болып табылады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Осы кезеңде Фарер аралдарының бейнелеу өнерінде жаңа дәуір басталды. Микинес өзінің ұрпағынан Копенгагенде арнайы білім алған жалғыз адам емес еді. Фарер аралдарындағы өнер екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Данияда оқуын аяқтағаннан кейін бірнеше талантты және өнімді суретшілер Фарер аралдарына оралғанда гүлденді. Мотивтер мен стильдер қатары айтарлықтай кеңейді. Өнерге бейімделген жаңа буын суретшілер өз өнерлерін тек өз елін сүю үшін ғана қолданғысы келмеді. Одан кейінгілердің қатарына классикалық модернист Янус Камбан (1913–2009), колорист Рут Смит (1913–1958), графика суретшісі Элинборг Лютцен (1915–1995) және ұлы абстрактты суретші Ингальвур ав Рейни (1920–2005) кіреді. Микинес пен Хайнесенмен бірге олар Фарер аралдары өнерінің аналары мен әкелері. Камбан – Фарер аралдарының алғашқы мүсіншісі. Оның стилі қатаң натурализмнен классикалық қарапайымдыққа дейін жетеді. Оның туындылары көбінесе адамдарды бейнелейді, ал мүсіндерін жасау үшін қыш, қола және базальт тас қолданады. Графика суретшісі ретінде Камбан көбінесе Фарер аралдарының пейзажын суреттейді. Смит – ең талантты Фарер суретшілерінің бірі болды. Оның тақырыптары пейзаждар мен адамдар еді. Ол түспен өте саналы жұмыс істеді. Жиырма жыл ішінде ол көптеген автопортреттер салды, олардың бірі скандинавия өнеріндегі ең үздік портреттердің бірі саналады. Лютценнің туындылары миф, аңыз және халық ертегілері әлемінен алынған жаратылыстарға толы. Лютценнің арқасында графика – көркемдік ортаны линогравюра техникасына деген қызығушылығы арқылы байытатын тәуелсіз өнер түріне айналды, ал оның туындыларының сапасы мен қарқындылығы кез келген стандарт бойынша жоғары бағаланады. Олардың Фарер өнеріне қосқан үлесі соншалықты зор болды, сондықтан ұзақ уақыт бойы нағыз Фарер кескіндемесі Солтүстік Атлант мұхитының драмасына толы, өте бояулы, экспрессивті және жартылай абстрактілі пейзаж болуы керек еді. Фарер өнері табиғатқа тым көп сүйенгендігі туралы сын жиі айтылады. Бірақ, өрнектің алуан түрлілігі ескерілгенде, бұл сын әділ емес сияқты. Захария Хайнесен суреттерінде пейзаждың жарығы мен түстерін зерттеді және өткінші сәттерді бейнелеуге тырысты. Томас Ардж суреттерінде ландшафттың ішкі құрылымын, пішінін және түстерін көреміз. Бардур Якупсон Фарер табиғатында басқалар байқамайтын пішіндер мен түстерді тапты. Трондур Патурссонның туындыларында табиғаттың ұлылығы маңызды орын алады. Мұхит жағасындағы ауыл – Фарер өнерінде ең көп қайталанатын мотив. Амариэль Нордой көптеген суреттерінде осы мотивті қайталап, оның шексіз мүмкіндіктері бар екенін көрсетті. Бірақ табиғаттың және пейзаждың жарық және айқын түстеріне қарамастан, Фарер өнері тек пейзаж емес.

Қазіргі Фарьерлер өнері

Ландшафт фарер суретінің ұлттық тақырыбы, қазіргі суретшіліктің өзегі ретінде ұжымдық таңдалған қабықша сияқты. Алайда, соңғы жылдары басқа тақырыптар пайда болып, ландшафтты ығыстырып шығаратын көрінеді. Фарер суретшілерінің жас буынының ортақ ерекшелігі – олардың барлығы фарер өнері үшін жаңа бағыттарды ашты, сонымен бірге фарер ландшафтық дәстүрімен байланысты. Адам санасына, өмірлік немесе философиялық сұрақтарға, немесе ішкі ландшафттарға қызығушылық артып келеді. Фарер өнерінде постмодернистік философияға, бұқаралық ақпарат құралдарына және саясатқа деген қызығушылық пайда бола бастады, бұл басқа елдердегідей бір уақытта болды. Бұл салада жұмыс істейтін суретшілердің бірі – Оле Вих (1953), ол фарер қоғамындағы қазіргі саяси және мәдени мәселелерге арналған интернеттегі мультимедиалық өнермен, сондай-ақ визуалды өрнек пен ғылым арасындағы түсініктермен айналысады. Фарер сурет өнері ешқашан бүгінгідей алуан түрлі болған емес, бірақ жанр дәстүрлі сурет салу болып қала береді. Суретшілердің өзінде де пессимизм басым. Олар фарер өнерінің болашағына күмәнданып, оның кішкентай аумағы мен оқшаулануы еңсерілмейтін кедергі болуінен қорқады. Олардың айтуынша, 50 мың адам мен бірнеше ондаған суретші ұзақ мерзімде өнер мәдениетін сақтап тұра алмайды. Әрине, оның тоқтап, азықтанбай өліп кету қаупі бар. Сонымен қатар, қажеттілік соншалықты зор болғанда, жағдайдың нашарлауын көру қиын. Көптеген жас суретшілер қазір фарер өнері үшін жаңа жолдарды іздеп жатыр. Фарер суретшілерінің жас буыны негізінен шетелде тұруды қалайды, мысалы, Копенгагенде тұратын Хансина Иверсен және Хельсинкидегі Ханни Бьярталид. Хансина Иверсен (1966) өзін мотив ретінде табиғаттан алыстатқандай көрінеді. Оның суреттері бейнелі емес және таза, мотивтен тазарған сияқты. Оның жұмыстарының тегіс ағыны абсолюттікті және, демек, табиғатты зерттеу болып табылады. Иверсен фарер ландшафтық дәстүріне жаңа философиялық көзқарас қалыптастырды. Ханни Бьярталид (1968) адамның табиғатқа қатынасын сипаттау үшін юморды қолданады. Оның бейнелері негізінен қазіргі заманға қатысты. Қазіргі заманғы адамның табиғаттан алшақтауы оның өнеріндегі табиғи тақырып. Бьярталид фарер және скандинавия сурет өнерінің ландшафтық дәстүрлеріне қатысты үлкен еркіндік көрсетеді, олар табиғатпен тығыз байланысы бар бірегей скандинавиялық жанның романтикалық түсінігімен байланысты. Эдвард Фугло (1965) ландшафттардан аулақ; оның символикасы адамдарға қатысты. Ол сюрреалистік, комикстік және ирониялық суреттер жасайды. Фугло адамдарды – көбінесе ер адамдарды – олардың абсурдты әрекеттерінде бақылайды және мазақтайды. Суреттер әрқашан саяси немесе өнер саясатына қатысты пікір білдіреді. Оның бейнелеуі фарер дәстүрінде көптеген жағынан жаңашыл. Фугло сонымен қатар Фарер аралдарындағы ең жақсы суретшілердің бірі.

Көркемсурет галереялары

Фарер аралдарында үйді безендіру үшін фарер өнерінің туындыларын сатып алуға зор қызығушылық бар. Бұл құрмет аралдардың маңында өнер галереяларын табуды жеңілдетеді. Кейбір галереялар жергілікті суретшілерге арналған, ал басқаларында тұрақты көрмелер ұйымдастырылады. Бірақ галереялардың ең көп саны Торсхавнда. Торсхавнда сіз Listasavn Føroya ұлттық өнер мұражайын таба аласыз. Өнер мұражайы 1989 жылы құрылған. Қазіргі галерея 1993 жылы ашылды. Көрме ғимараты қара күйдірілген ағашпен қапталған және дәстүрлі фарерлік құрылыс элементтерін қамтиды. Ол парктің жанында орналасқандықтан, ағаштармен қоршалған. Тұрақты коллекцияда Уильям Хайнесен, Ингалвур ав Рейни және Самал Микинестің ең жақсы туындылары қойылған. Жыл сайын фарер суретшілеріне арналған екі көрме өтеді. Біріншісі – мамыр айындағы көктемгі көрме, екіншісі – шілде айының соңындағы Әулие Олаф күніне арналған жылдық көрме. Біріншісінде тек кәсіби суретшілердің туындылары көрсетілсе, екіншісінде көбінесе әуесқойлардың жұмыстары ұсынылады. Listahøllin Торсхавн кеме жасаушылығында орналасқан. Судурой аралындағы Вагур қаласында Рут Смит атындағы өнер мұражайы бар. Өнер мұражайында Рут Смит салған туындылар (суреттер мен сызбалар) жинақталған. Сандой аралындағы Сандур ауылында "Listasavnið á Sandi" атты өнер мұражайы бар. Мұнда әртүрлі фарер суретшілерінің туындылары (суреттер, мүсіндер және т.б.) қойылған. Өнер коллекциясы мен мұражай ғимараты 2005 жылы Сандурда өскен, бірақ көп жылдар бойы Торсхавнда тұрған Софус Олсен ауылға сыйға берді. Мұражай оның 92 жасқа толған күні ашылды.

Маркалардағы сурет

Фарерлік суретшілердің бірнеше картинасы маркаларда бейнеленген. Барлық фарерлік маркалар Фарер аралдарымен байланысты тақырыптарды қамтиды және олардың көпшілігі фарерлік суретшілердің жобалауымен жасалған. Фарер өнері маңызды картиналардың көшірмелері арқылы да, маркаларды салуға суретшілерді шақыру арқылы да негізгі мотивтердің бірі болып табылады.