Кіріспе
Мета-анализдік және жүйелі шолулар кезінде зерттеулердің өзгермелілігі ескеріледі. Статистикада зерттеулер арасындағы әртүрлілік – мета-талдау жүргізуге тырысқанда жиі кездесетін құбылыс. Ең қарапайым жағдайда, мета-талдауда біріктірілетін нәтижелерді беру үшін барлық зерттеулер бірдей әдіспен және бірдей тәжірибелік протоколдар бойынша жүргізілуі керек. Нәтижелер арасындағы айырмашылықтар тек өлшеу қатесінен туындауы мүмкін (сонда зерттеулер біртекті болады). Зерттеудің гетерогенділігі – бұл нәтижелердің әртүрлілігін көрсетеді, ол өлшеу қатесінен туындаған күтілетін немесе түсіндірілетін деңгейден асып түседі.
In statistics, (between ) study heterogeneity is a phenomenon that commonly occurs when attempting to undertake a meta analysis. In a simplistic scenario, studies whose results are to be combined in the meta analysis would all be undertaken in the same way and to the same experimental protocols. Differences between outcomes would only be due to measurement error (and studies would hence be homogeneous). Study heterogeneity denotes the variability in outcomes that goes beyond what would be expected (or could be explained) due to measurement error alone.
Кіріспе
Мета-талдау – сандық синтез алу үшін әртүрлі сынақтардың нәтижелерін біріктіруге қолданылатын әдіс. Жеке клиникалық зерттеулердің мөлшері көбінесе емдеу әсерін сенімді анықтау үшін жеткіліксіз болады. Мета-талдау барлық қолжетімді сынақтардың нәтижелерін біріктіру арқылы статистикалық талдаудың қуатын арттырады. Мета-талдауды ұқсас зерттеулер тобынан біріктірілген әсерді бағалау үшін қолданғанда, жеке зерттеулерде табылган әсерлер зерттеулер жиынтығының мағыналы сипаттамасын бере алатындай жеткілікті түрде ұқсас болуы керек. Дегенмен, емдеу әсерінің бағалаулары кездейсоқ түрде өзгеруі мүмкін; байқау қателігіне байланысты белгілі бір ауытқулар күтіледі. Кез келген артық ауытқу (көрінетін немесе көрінбейтін) (статистикалық) гетерогендік деп аталады. Бірқатар гетерогендіктің болуы ерекше емес, мысалы, көп орталықты сынақтарда (орталықтар арасындағы гетерогендік) тіпті бір зерттеу ішінде де ұқсас әсерлер жиі кездеседі. Қосымша өзгергіштіктің себептері әдетте зерттеулердің өзіндегі, зерттелген популяциялардағы, емдеу кестелеріндегі, соңғы нүктелердің анықтамаларындағы немесе басқа да жағдайлардағы (“клиникалық әртүрлілік”) айырмашылықтар болып табылады, сондай-ақ деректерді талдау тәсілі, қолданылған модельдер немесе бағалаулардың қандай да бір жолмен түзетілуі (“әдістемелік әртүрлілік”) болуы мүмкін.
Модельдеу
Егер гетерогендіктің себептері анықталса және оны зерттеудің нақты ерекшеліктерімен байланыстыруға болады, онда талдау қабаттастырылуы мүмкін (яғни, осыдан кейін біртектірек болатын зерттеулердің кіші топтарын қарастыру арқылы), немесе талдау мета-регрессияға дейін кеңейтілуі мүмкін, (жалғастық немесе санаттық) модераторлық айнымалыларды ескере отырып. Өкінішке орай, әдебиетке негізделген мета-талдау, барлық (потенциалды) маңызды модераторлар туралы деректерді жинауға мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, гетерогендік әдетте кездейсоқ эффектілер моделін қолдану арқылы ескеріледі, онда гетерогендік дисперсия компоненті болып табылады. Модель, емдеу эффектілерінің неге әртүрлі болуы мүмкін екендігі туралы білімнің жетіспеуін, (потенциалды) айырмашылықтарды белгісіздер ретінде қарастыру арқылы көрсетеді. Бұл симметриялық үлестірімнің ортасы эффектілердің орташа мәнін, ал ені гетерогендік деңгейін көрсетеді. Үлестірімнің ең көп таралған және дәстүрлі таңдауы – қалыпты үлестірім. Кез келген үлестірім туралы болжамның дұрыстығын анықтау қиын, және бұл кездейсоқ эффектілер мета-талдауының жиі кездесетін сыны. Дегенмен, нақты үлестірім пішінінің өзгеруі көп айырмашылық тудырмауы мүмкін, ал модельдеу нәтижелері көрсеткендей, әдістер гетерогендікті бағау және жалпы эффектінің мөлшерін есептеу кезінде, тіпті экстремалды үлестірімдік болжамдарда да салыстырмалы түрде тұрақты. Модельге кездейсоқ эффектіні қосу, қорытындыларды (бір жағынан) консервативтірек немесе сақтыққа баулуға әкеледі, себебі (нөлдік емес) гетерогендік жалпы эффектілерді бағалауда үлкен белгісіздікке (және артық сенімділікке жол бермейді) алып келеді. Гетерогендік дисперсиясы нөлге тең болған жағдайда, кездейсоқ эффектілер моделі қайтадан ортақ эффектілер моделіне дейін тобырылады. Алайда, жиналған бағалаулар жиынтығына стандартты мета-талдау модельдерін соқыр немесе ойсыз қолдануға болмайды. Егер біріктірілетін нәтижелер мазмұнында немесе бағаланған эффектілерінде айтарлықтай ерекшеленсе, алынған мета-аналитикалық орташа мән ақылға қонымды бағалауға сәйкес келмеуі мүмкін. Жеке зерттеулер қайшы нәтижелер көрсеткенде, нәтижелердің әртүрлі болуына себептер болуы мүмкін; мысалы, екі субпопуляция әртүрлі фармакокинетикалық жолдарды бастан кешіруі мүмкін. Мұндай жағдайда, талдау кезінде тиісті ковариацияларды білу және ескеру маңызды.
Сынау
Нөлдік емес гетерогендік дисперсиясын тексеру үшін статистикалық сынақтар көбінесе Кокранның Q тестісіне немесе оған ұқсас процедураларға негізделеді. Дегенмен, бұл кең таралған процедура бірнеше себептермен сұрақ тудырады, атап айтқанда, мұндай сынақтардың төмен қуаты, әсіресе талдауға тек аз ғана бағалаулар қосылғанда.
Есептеу
Мета-талдаудың негізгі мақсаты әдетте негізгі әсерді бағалау болғанымен, оның интерпретациясы үшін гетерогенділікті зерттеу де өте маңызды. Көптеген (жиілік және Байес) бағалаушылар қол жетімді. Гетерогенділіктің Байес бағалауы көбінесе тиісті алдын ала таралымды белгілеуді қажет етеді. Зерттеулер саны көп болғанда осы бағалаушылардың көпшілігі ұқсас түрде жұмыс істейді, бірақ бағалаулар саны аз болғанда олардың мінез-құлқы айырмашылықтарды көрсетеді. Зерттеулер арасындағы дисперсияны дұрыс емес нөлге тең бағалау жиі кездеседі, бұл жалған біртектілік туралы қате пікірге әкеледі. Жалпы алғанда, мета-талдауларда гетерогенділік тұрақты түрде төмен бағаланатын сияқты. I² гетерогенділік дисперсиясының мөлшерін жеке бағалаулардың дисперсиясының (төрткіш стандартты қателер) мөлшерімен байланыстырады; алайда, осы нормалау арқылы "кішкентай" немесе "үлкен" гетерогенділік қандай болатынын анықтау қиын. Тұрақты гетерогендік (τ) үшін кішкентай немесе үлкен зерттеулердің болуы (соответственно әртүрлі стандартты қателермен) I² өлшеміне әсер етеді; сондықтан I² мәнін түсіндіру оңай емес. Негізгі әсерге қатысты сенімділік аралығымен бірге болжам аралығын бірлесіп қарастыру, әсерді бағалаудағы белгісіздікке гетерогенділіктің үлесін жақсырақ түсінуге көмектеседі.