Кіріспе

Аризона штатындағы Яки тайпасы. (Сурет: Pascua Yaqui тайпасының туы) – Аризона штатындағы Яки руы. Мексиканың батыс Сонора аймағындағы Яки өзенінің аңғары мен оңтүстік Аризонаны бастапқы мекен еткен Яки халқынан тараған Паскуа Яки тайпасы, Мексика революциясы кезінде (1910-1920) АҚШ үкіметінен пана сұрады. Кейін АҚШ, Ногалес және Тусонның оңтүстігіндегі Яки территорияларының бір бөлігі болған жерлерді мойындады. 20 ғасырдың басында тайпа Тусонның оңтүстігіндегі Паскуа ауылы деп аталатын аймаққа және Темпеге жақын Гуадалупеге қоныстарға оралуға кірісті. 1978 жылдың 18 қыркүйегінде АҚШ үкіметі оларды ресми түрде мойындады.

Тарих

Ежелгі заманда якилер Яки өзенінің (Йом Ватве) бойында, солтүстіктегі Гила өзенінің бойында отбасылық топтарда өмір сүрген. Олар жергілікті тағамдар, тері, қабық, тұз және басқа да тауарлармен сауда жасаған. Якилер Колумбияға дейінгі дәуірде кеңінен саяхаттап, кейде зуни сияқты басқа да тайпалардың арасында қоныстанған. Яки халқының отаны Мексиканың Сонора штатындағы Кортез теңізіне жақын Яки өзенінің дельтасындағы бірнеше қалалардан тұрды. 19 ғасырда иезуиттер Якилер арасында миссиялар құрды. Якилер католик дінінің рәсімдерін, қасиеттілерді және үйретімдерін өздерінің дәстүрлі дүниетанымына енгізіп, ерекше дін қалыптастырды. 1500 жылдары испандықтар келгеннен кейін, якилер испан отарлаушыларымен және кейіннен мексикалық республикамен үнемі қақтығысқа түсті, бұл Яки соғыстары деп аталды, ол 1929 жылы аяқталды. 400 жылға созылған соғыстардың салдарынан көптеген якилер Мексикадан солтүстікке, Аризонаға және АҚШ-тың оңтүстік-батысына көшіп кетті. Паскуа якилері мен Аризонадағы басқа якилер 1887 мен 1910 жылдар аралығында Мексикадан қашқан босқындардың ұрпақтары. Осы жылдары мексикалық үкімет Яки тайпасын жоюға тырысты, соғыс жүргізіп, жерін басып алып, якилерді Юкатанға күштеп жұмыс істеуге жіберді. Яки босқындары Тусондағы Пакуа мен Баррио Либре, Марана, Гуадалупе және Феникске жақын Скотсдейлде Яки аудандарын құрды. 1940 жылдары Аризонада шамамен 2500 яки өмір сүрді. Көбісі маусымдық жұмыстармен айналысты, ал қыс мезгілінде күрделі діни рәсімдерді жоспарлап, өткізді. Аризонада Яки қауымы дәстүрлі рәсімдерді қайта жаңғыртты, ең маңыздысы – Иса Мәсіхтің құмарлық пен тірілісін бейнелейтін Үлкен ораза айының рәсімдері. Паскуа қауымы испан тіліндегі Пасха сөзімен аталады. Якилердің әртүрлі қауымдастықтары қарапайым католик шіркеулерін салған. Паскуадағы шіркеу Сан-Игнасио де Лойола деп аталды. Пасхалық рәсімдерде Америкадағы якилердің ең танымал символы – яки бұғысы биі болды. Паскуа якилері иезуиттердің Яки дінінің дәстүрлері мен қызметтерін де сақтады. Аризонаға қашқаннан кейін, көптеген якилер кедейлікте өмір сүрді, көбінесе темір жолдың жанындағы ашық жерлерде қоныстанды. 1923 жылы зейнеткер мұғалім және гуманитарлық қызметкер Тамар Ричи Тусонды Яки балалары үшін мемлекеттік мектеп ашуға итермеледі. Бір көлеметтің иесі қала орталығына жақын Барио Паскуа деп аталатын жаңа аудан үшін жер сыйлады. Бұл аудан Аризонадағы Яки халқының орталығына айналды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде шетелдік Якилерді Мексикаға қайтаруға әрекет жасалды. Бірақ Мемлекеттік департамент олардың қауіпсіздігіне кепілдік бере алмайтындықтан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Якилерді қорғау үшін Тамар Ричи 1935 жылы Аризона университетінің президенті Х. Л. Шантц, антропология профессоры Эдвард Холланд Спайсер және Аризонаның бірінші конгрессмені Изабелла Гринвей кіретін азаматтық комитет құрды. Спайсер, Паскуа Якилері туралы зерттеуі оны елдің жетекші антропологтарының бірі ретінде таныстырды, ал олар Үнді істері бюросымен байланысқа түсіп, топқа көмектесуге тырысты. Олардың мексикалық шығу тегі бұл әрекетке кедергі келтірді. Бұл оқиға Үнділердің жаңа келісімі кезінде болды, сол кезде Үнді істері жөніндегі комиссар Джон Коллиер ондаған жылдар бойы жерлері мен мәдениеттеріне қарсы күш көрсетілген тайпаларға көмектесуге тырысты. Бір кезде ол Якилерді Аризонаның батыс бөлігіндегі Колорадо өзенінің резервациясына көшіруді ұсынды. Бірақ қаржы және азаматтық мәселелерге байланысты бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Яки ардагері Ансельмо Валенсия Паскуаға оралды және халқының өмірін жақсартуға уәде берді. Ол өз халқының Американдық азаматтар мен жергілікті американдықтар ретіндегі құқықтары үшін күресуге бел буды. Ол діни caballeros қоғамының басшысы болды. 1955 жылы Валенсия Паскуада қоғамдық игіліктерді ілгерілету үшін Сан-Игнасио клубын құрды. Осы уақытта Аризона университетінің антропология студенті Мюриэл Тейер Пейнер Паскуа Якилерін зерттей бастады және күресіп жатқан топқа көмектесуге уәде берді. Паскуа тұрғындарының көпшілігі салық және басқа да экономикалық мәселелерге байланысты жерлерін жоғалтты. Зерттеу көрсеткендей, үйлердің көпшілігінде су құбыры, ішкі санитарлық торап немесе электр қуаты болмады. Валенсия, Спайсер және Пейнер 1960 жылдардың басында ауданның тұрғын үй жағдайларын жақсарту үшін Паскуа қауымының тұрғын үй комитетін құрды. 1962 жылы Тусонның оңтүстік-батысындағы шөлдегі өсімдіктерді жинағанда Валенсия өз халқының бір күні сол жерге көшіп кететіні туралы көріш алды. Бұл мақсатқа жету үшін Валенсия, Спайсер және Херонимо Эстрелла Паскуа Яки жерін дамыру жобасын құрды, оның құрамына Якилер Фелипа Суарес, Глория Суарес, Хоакина Гарсия және Рауль Сильвас кірді. Топ 1962 жылы федералдық көмек алу үшін конгрессмен Мо Удалға жүгінді. Нед Спайсердің ұсынысымен 1962 жылы Якилер Паскуа Яки қауымын (PYA) коммерциялық емес ұйым ретінде құрды, ол қаражат алу және федералдық шенеуніктермен сөйлесу үшін құрылды. PYA қазіргі Паскуа Яки тайпалық үкіметіне айналды. PYA жаңа Яки қауымын құру үшін федералдық жерді беру туралы заңнаманы дайындауға конгрессмен Мо Удалмен бірге жұмыс істеген жартылай тайпалық үкімет болды. Конгресс мүшелерінің көпшілігі 1960 жылдарға дейін жалғанған «Жою дәуірінде» Якилермен жаңа федералдық қарым-қатынас орнатуға қарсы болғандықтан, Паскуа Якилерінің Үнді істері бюросының қызметтеріне немесе тайпалық мойындаудан туындайтын пайдаларға құқылы болмауына тыйым салатын ереже енгізілді.

Федералды тану және резервтегі жерлер

thumb|right|350px|Бұл сурет Паскуа Яки қорығының Аризона штатының Пима округындағы орналасқан жерін көрсетеді. 1964 жылы конгрессмен Моррис К. Удалл Конгреске Тюсонның оңтүстік-батысындағы тайпаға беру туралы заң жобасын енгізді. Заң жобасы 1964 жылдың тамызында мақұлданды және Паскуа Яки қауымдастығы Жерді басқару бюросының жеріне иелік құқығын растайтын құжатты алды. Шөл даладағы жаңа қауымдастық құру үшін Спайсер президент Линдон Джонсонның кедейлікке қарсы күресінің аясында құрылған Экономикалық мүмкіндіктер кеңсесінде Қоғамдық әрекет бағдарламасын құруды ұсынды. Бағдарламалар қауымдастықтың қатысуын талап етті, ал Валенсия мен Спайсер федералды қаржыландырылатын күш-жігерді Жаңа Паскуада тайпалық базаны құру үшін басқарды. 400 000 доллардан астам федералды қаражатпен Паскуа Якилер жолдар салды (Мексикадағы тарихи Яки қауымдастықтары мен мәдени қайраткерлердің құрметіне аталды), коммуналдық желілерді орнатты және тайпалық қауымдастық ғимараттарын салды. 1965 жылы Барио Паскуада әлі де 370-ке жуық Яки өмір сүрді, ол енді «Ескі Паскуа» деп аталды. 1970 жылдардың басында Ансельмо Валенсияның шәкірті болған жас Яки, М. Реймонд Ибарра, Жаңа Паскуада көшбасшылық рөлдерді көбірек алды. 1975 жылы олар конгрессмен Удаллдан Паскуа Яки тайпасын федералдық деңгейде мойындау туралы заң жобасын ұсынуын сұрады. Бұл күш-жігер олардың мексикалық тегіне және Аризона штатының басқа Яки қауымдастықтарының қарсылығына байланысты тоқтап қалды. 1977 жылдың басында Паскуа Яки қауымдастығының өкілдері Реймонд Ибарра мен Ансельмо Валенсия АҚШ сенаторы Деннис ДеКончинимен кездесіп, оны 1964 жылғы 8 қазандағы акт арқылы Паскуа Яки қауымдастығына берілген жерде тұратын Яки халқын толық федералдық мойындауды қамтамасыз ету үшін заңнама ұсынуға шақырды. Сенатор ДеКончини 1977 жылдың 7 маусымында S.1633 заң жобасын енгізді. Көптеген тыңдаулар мен қарастырулардан кейін, ол 1978 жылдың 5 сәуірінде Сенатта қабылданды. Өкілдер палатасымен келісім комиссиясы оны қабылдады және комиссияның есебі Сенатта мақұлданды. 1978 жылдың 18 қыркүйегінде ол федералдық заңға, PL 95-375 айналды. Заң Үндістер ісі жөніндегі бюро және Үнділер денсаулығы қызметі тарапынан ұсынылатын барлық федералдық қызметтер мен жеңілдіктерді қамтамасыз етеді. Ол Яки жерлеріне қорық мәртебесімен өзін-өзі басқару құқығын береді. Аризона штатының Паскуа Яки тайпасы 1994 жылы тарихи тайпа ретінде танылды. 1988 жылы тайпаның алғашқы конституциясы бекітілді. Паскуа Яки қорығы Пима округында, Тюсон қаласының оңтүстік-батыс бөлігінде, Дрексел Хайтс және Валенсия Уэст қалаларының маңында және Сан Хавьер Үнді қорығы деп белгілі Тохоно О’одхам Үнді қорығының шығыс бөлігіне жақын орналасқан. Оның жер ауданы 4,832 км² (1,8657 шаршы миль немесе 1194 акр) және 2000 жылғы халық санағы бойынша 3315 адам тұрады, олардың 90 пайыздан астамы үндістер. Қауымдастықты төраға, төрағаның орынбасары және тоғыз тайпалық кеңес мүшесі басқарады. Полиция қызметін Тайпалық полиция департаменті, ал өрттен қорғауды штаттан тыс өрт сөндірушілер мен резервтік күштер қамтамасыз етеді.

Дін

Паскуа яки тайпасының көптеген мүшелері христиандық ілімдерді, әсіресе католицизмді ұстанады, бірақ олардың мәдениеті миссионерлердің ықпалынан сақталған бай халықтық мәдени элементтердің мұрасын сақтап қалды. Тайпа американдық қоғамға саяси интеграцияны қабылдады, бірақ бұрынғы діни және мәдени өмір салтын сақтап келеді. Яки халқының өткені мен дүниетанымына қатысты бай ауызша тарихы бар, ол әр буынға беріліп келеді. Яки халқы халықаралық шекарамен бөлінгендіктен, Яки діни дәстүрін сақтауда қиындықтар туындайды. Яки рәсімдерінің көпшілігі, мүмкін бәрі де, Мексикада орналасқан және Яки рәсімдері жылдық жоспарға сәйкес өткізілуі үшін АҚШ пен Мексика шекарасын кесіп өтуі керек.

Экономика

Тайпалық үкімет резервациядағы ең ірі жұмыс беруші болып табылады. Түтін дүкені мен қолөнер дүкенінен басқа, тайпа Casino of the Sun ойын кешенін басқарады, онда ойын автоматтары, бинго, мейрамханалар, ойындар бар және 600-ден астам адам жұмыс істейді. Тайпаның екінші ойын кешені – Казино Дель Соль 2001 жылдың қазан айында ашылды және резервацияда және Тусон қаласында 550-ден астам қосымша жұмыс орнын құрды. Казино Дель Соль кеңейтілген жаңа бөлігі 2011 жылдың 11 қарашасында ашылды. Бұл кеңейту арқасында қосымша 700 жұмыс орны жергілікті қауымдастыққа ұсынылды.

Сот жүйесі

Паскуа Яки тайпасы сот департаментін, соның ішінде бірінші инстанция сотын және апелляциялық сотты қамтиды. Қылмыстық істер прокуратура арқылы қаралады. Мүсікілік жағдайдағы адамдарға мемлекеттік қорғаушы арқылы заңдық көмек көрсетіледі. Тайпаны Бас Прокуратура өкілдік етеді. Бұл функциялардың барлығы мен тайпалық полиция бөлімі 2012 жылы ашылған, заманауи көп мақсатты әділет орталығында орналасқан.

2013 жылғы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның пилоттық жобасы

Жоғарғы соттың "Олифант Суквамиш үнді тайпасына қарсы" ісі бойынша көпшілік пікірінен кейін, Конгресс арнайы рұқсат бермеген жағдайда, тайпалық соттарға үнді емес адамды соттауға тыйым салынды. Президент Барак Обама 2013 жылғы 7 наурызда қол қойған 2013 жылғы Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты қайта бекіту туралы заң (VAWA 2013) тайпалық соттарға үнді емес адамды, егер ол үнді американдыққа қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылық жасады деп айыпталса, соттауға рұқсат берді. Мұның себебі – үнді американдық әйелдердің көп бөлігінің үнді емес еркектер тарапынан шабуылға ұшырауы және тайпалық соттардың оларға қатысты юрисдикциясының болмауынан олардың жазасыз қалу сезімі болды. Бұл жаңа заң 2015 жылғы 7 наурызда күшіне енеді, сонымен қатар кейбір тайпаларға арнайы юрисдикцияны ертерек жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ерікті "Пилоттық жоба" да қарастырылған. 2014 жылғы 6 ақпанда осы пилоттық жобаға үш тайпа таңдалды: Паскуа Яки тайпасы (Аризона), Вашингтон штатының Тулалип тайпалары және Орегон штатындағы Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпалары.

Білім

Бастауыш білім 111° 5'18.74"W бойымынан батысқа қарай Весси бастауыш мектебімен қамтамасыз етіледі, ал резервацияның қалған бөлігі Гарриет Джонсон бастауыш мектебі және Анна Э. Лоуренс аралық мектебімен қамтамасыз етіледі. Резервацияның барлық бөлігіне орта білім беру үшін Валенсия орта мектебі, ал жоғары білім беру үшін Чолла жоғары мектебі қызмет көрсетеді. Барлық мектептер Тусон біріктірілген мектеп округінің құрамында.