Кіріспе

Ежелгі Мысырдың 19-шы династиясының астанасы Пи Рамсес (/p//ɪər//ɑː//m//ɛ//s/; Ежелгі Мысыр: , "Рамсес үйі" деген мағынаны білдіреді) – XIX династияның перғауыны Рамсес II (б.з.д. 1279–1213 жж.) Қантирде, ежелгі Аварис орнының жанында салған жаңа қала. Бұл қала Сети I (б.з.д. шамамен 1290–1279 жж.) тұсында жазғы сарай ретінде қызмет еткен, ал оны Рамсес I (б.з.д. шамамен 1292–1290 жж.) Хоремхебтің әскерінде қызмет еткен кезде қалаған болуы мүмкін.

Ашылу

1884 жылы Флиндерс Петри қазба жұмыстарын бастау үшін Мысырға келді. Оның алғашқы қазбасы Танисте 170 жұмысшымен бірге басталды. Кейін 1930 жылдары Пьер Монте Танис қираған жерлерін зерттеді. Танистегі көптеген сынған Рамсес тас бұйымдары археологтарды оны Пи-Рамсес деп анықтауға әкелді. Бірақ, ақырында бұл ескерткіштер мен жазулардың ешқайсысы осы жерде тумағаны анықталды. 1960 жылдары Манфред Биэтак Пи-Рамсестің сол кездегі Нілдің ең шығыс саласында орналасқандығы белгілі екенін анықтады. Ол ежелгі дельтаның барлық салаларын мұқият картаға түсіріп, Пелусиак саласы Рамсес билігі тұсында ең шығыс саласы болғанын, ал Танит саласы (яғни Танис орналасқан саласы) мүлдем болмағанын дәлелдеді. Сондықтан қазба жұмыстары ең көп Рамесид керамикасы табылған Телл-эль-Даба мен Қантирде басталды. Жер бетінде бұрынғы қоныстанған іздер болмаса да, жақын арада Телл-эль-Дабаның гиксостар астанасы Аварис екені анықталды. Қантир Рамесидтер астанасы Пи-Рамсес орны ретінде танылды. Қантир/Пи-Рамсес Танистен оңтүстікке қарай орналасқан, ал Аварис орны – Телл-эль-Даба Қантирден оңтүстікке қарай орналасқан. Сондай-ақ, сарай немесе храмды безендіру үшін пайдаланылған, болуы мүмкін фрескаларға ұқсас боялған қабырға фрагменттері табылды.

Тарих

Рамсес II осы аймақта туып өскен, ал отбасылық байланыстар оның астанасын солтүстікке қарай жылжыту шешімінде рөл атқарған болуы мүмкін; бірақ геосаяси себептер үлкен маңызға ие болуы мүмкін, өйткені Пи-Рамсес Азиядағы Мысырдың қарастырылатын мемлекеттеріне және жаушыл хетт империясының шекарасына әлдеқайда жақын болған. Хабар және дипломаттар перғауынға әлдеқайда жылдам жететін болды, ал әскердің негізгі құрамы да қалада орналасқан және Иорданның арғы жағындағы хетттер немесе шашу көшпелілерінің шабуылына қарсы тез жұмылдырылуы мүмкін. Пи-Рамсес Нил өзенінің Пелусиан саласының жағалауында салынған. 300 000-нан астам халқы бар бұл қала ежелгі Мысырдың ең ірі қалаларының бірі болды. Пи-Рамсес Рамсестің қайтысынан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы гүлденді, оның сұлулығы туралы өлеңдер жазылды. Соңғы есептеулерге сәйкес, қала шамамен немесе оның шамасында ұзындығына және еніне таралған. Жер бетін енетін радар көрсеткендей, қаланың жоспары үлкен орталық ғибадатханадан, батыста өзенмен шектесетін сарайлардың кең аумағынан, көшелердің қатаң торлы жүйесінен және шығыста үйлер мен шеберханалардың тәртіпсіз жиынтығынан тұрды. Рамсестің сарайы қазіргі Кантир ауылының астында жатыр деп есептеледі. Бұл жерді ашқан Манфред Биетак басқаратын австриялық археологтар тобы көптеген каналдар мен көлдердің іздерін тапты және қаланы Мысырдың Венециясы деп сипаттады. Қазба жұмыстары кезінде табылган ат тұрақтарында 460-қа жуық жылқы байлап қоятын жерлердің әрқайсының жанында шағын су жинағыштар табылған. Рамсестің заманындағы жылқылармен бірдей өлшемдегі қашырларды пайдаланғанда, екі байланған жылқының табиғи түрде су жинағышты дәретхана ретінде пайдаланатыны анықталды, ал тұрақ едені таза және құрғақ болып қалды. Қазір Нилдің Пелусиан саласы шамамен б.з.д. 1060 жылы толып бастағаны белгілі, бұл өзен батысқа қарай жаңа арна құрғаннан кейін қаланы сусыз қалдырды. Мысырдың жиырма бірінші династиясы қаланы жаңа арнаға көшіріп, оның жағалауында, Пи-Рамсестен солтүстік-батысқа қарай Джанет (Танис) қаласын Төменгі Мысырдың жаңа астанасы ретінде құрды. Жиырма бірінші династияның перғауындары Пи-Рамсестен барлық ескі Рамсес ғибадатханаларын, обелисктерін, стелаларын, мүсіндерін және сфинкстерін жаңа орынға көшірді. Обелисктер мен мүсіндер, ең үлкендері 200 тоннадан асса, бір бөлікте тасымалданды, ал ірі ғимараттар бөліктерге бөлініп, Танисте қайта құрастырылды. Маңыздылығы төмен ғимараттардың тастары жаңа ғибадатханалар мен ғимараттарды салу үшін қайта пайдаланылды және өңделді.

Киелі кітаптағы Рамсес

Жаратылыс кітабының 47-тарауында еврейлерге Гошен жері берілгені, сонымен қатар Жүсіптің әкесі мен бауырларын елдің ең жақсы жеріне, Рамсес жеріне қоныстандырғаны айтылған. Шығу кітабында "Раамсес" немесе "Рамес[ес]" (екі тіркесім де Масорет мәтінінде кездеседі; רעמסס) израильдіктердің жұмыс істеуге мәжбүр болған қалалардың бірі ретінде (Шығу 1:11) және олардың Шығу сапарында қайдан аттанғаны туралы айтылады (Шығу 12:37 және Сандар 33:3). Қазіргі заманғы библиялық археологтар бұл Рамсесті Рамсес II-нің Пи Рамесімен байланыстырады. Одан бұрын, 10-ғасырлық Киелі кітапты түсіндіруші раввин Саадия Гаон, Киелі кітаптағы Рамсес жерін Айн-Шамс деп атау керек деп сенген. 21-ші династия астананы Таниске көшіргенде, Пи Рамесс көбінесе тасталып кетті, ал ескі астана дайын ескерткіштерге арналған карьерге айналды, бірақ ол ұмытылмады. Оның аты 21-ші династия қалаларының тізімінде кездеседі және Шишақтың тұсында қайта жанданды, ол әдетте 22-ші династияның тарихи перғауыны Шошенк I (б.з.д. 10 ғасыр)мен теңестіріледі, ол Рамсестің жетістіктерін қайталауға тырысты. Қаланың Мысырдың астанасы ретінде б.з.д. 10 ғасырға дейін сақталуы, Шығу оқиғасындағы Рамсеске сілтеме жасаудың Рамсес II дәуірінің естелігі екендігі туралы мәлімдемені күмәнді етеді. Шындығында, "Рамсес" қысқартылған түрі, бастапқы Пи Рамесс орнына, алғаш рет б.з.д. 1-мыңжылдықтағы мәтіндерде кездеседі.